ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਹਂ ਬਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਯ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਨਵਦ੍ਵਾਰਮਿਦਂ ਗੇਹਂ ਤਿਸृਣਾਂ?ਪਞ੍ਚਸਾਕ੍ਸ਼ਿਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਚਾਨਣ; ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੌ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਪੰਜ ਗਵਾਹ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਯੋ ਵੇਦ ਸ ਵਰਃ ਕਵਿਃ । ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਾਜਪੇਯਸ਼ਤਾਨਿ ਚ । ਜ੍ਞਾਨਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਲਾਂ ਨਾਰ੍ਹਨ੍ਤਿ षੋਚ੍ਸ਼ੀਮ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਯਜਨਾ ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਵੀ ਗਿਆਨ-ਯਜਨਾ ਦੀ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੮ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਯਮਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮ.ਪਾਰ੍ਥ ਆਸਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਯਮਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਧਾਰਣਾਰ੍ਜੁਨ ਸਪ੍ਤਮੀ ॥ ੧,੨੩੮.

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਸਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਧਾਰਨਾ—ਏਹ ਸੱਤ ਅੰਗ ਹਨ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ।

ਸਮਾਧਿਰਿਤਿ ਚਾष੍ਟਾਙ੍ਗੋ ਯੋਗ ਉਕ੍ਤੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ ੧,੨੩੮.

ਸਮਾਧੀ ਅਠਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ।

ਹਿਂਸਾਵਿਰਾਮਕੋ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਾਹਿਂਸਾ ਪਰਮਂ ਸੁਖਮ੍ । ਵਿਧਿਨਾ ਯਾ ਭਵੇਦ੍ਧਿਂਸਾ ਸਾ ਤ੍ਵਹਿਂਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੧,੨੩੮.

ਜੋ ਧਰਮ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਸਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਪ੍ਰਿਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਨ੍ਨ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਸਤ੍ਯਮਪ੍ਰਿਯਮ੍ । ਪ੍ਰਿਯਂ ਚ ਨਾਨृਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦੇष ਧਰ੍ਮਃ ਸਨਾਤਨਃ ॥ ੧,੨੩੮.

ਸੱਚ ਬੋਲੋ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲੋ, ਪਰ ਅਸੁਖਦਾਈ ਸੱਚ ਨਾ ਬੋਲੋ। ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ।

ਯਚ੍ਚਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪਹਰਣਂ ਚੌਰ੍ਯਾਦ੍ਵਾਥ ਬਲੇਨ ਵਾ । ਸ੍ਤੇਯਂ ਤਸ੍ਯਾਨਾਚਰਣਮਸ੍ਤੇਯਂ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਮ੍ ॥ ੧,੨੩੮.

ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਲੈਣਾ, ਚਾਹੇ ਚੋਰੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ—ਇਹ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅਚੋਰੀ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮੈਥੁਨਤ੍ਯਾਗਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੨੩੮.

ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਹਰ ਸਮੇਂ—ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਪ੍ਯਨਾਦਾਨਮਾਪਤ੍ਸ੍ਵਪਿ ਤਥੇਚ੍ਛਯਾ । ਅਪਰਿਗ੍ਰਹਮਿਤ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੮.

ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਾ ਲੈਣਾ, ਚਾਹੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਇਹੀ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ਼ੌਚਂ ਮृਜ੍ਜਲਾਭ੍ਯਾਂ ਬਾਹ੍ਯ ਭਾਵਾਦਥਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ । ਯਦृਚ੍ਛਾਲਾਭਤਸ੍ਤੁष੍ਟਿਃ ਸਨ੍ਤੋषਃ ਸੁਖਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੩੮.

ਸ਼ੁਧਤਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਬਾਹਰਲੀ ਪਾਣੀ ਤੇ ਧੋਣ ਨਾਲ, ਅੰਦਰਲੀ ਭਾਵ ਨਾਲ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਸੰਤੋਖ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ।

ਮਨਸਸ਼੍ਚੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਐਕਾਗ੍ਰ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਤਪਃ । ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੋषਣਂ ਵਾਪਿ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੨੩੮.

ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਪ ਹੈ। ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਠਿਨ ਉਪਵਾਸਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛਰ ਜਾਂ ਚਾਂਦਰਾਯਣ ਨਾਲ ਸੁਕਾ ਲੈਣਾ।

ਵੇਦਾਨ੍ਤਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯਪ੍ਰਣਵਾਦਿਜਪ ਬੁਧਾਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰਂ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੨੩੮.

ਵੈਦਾਂਤ, ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ, ਪ੍ਰਣਵ ਆਦਿ ਜਪ—ਇਹ ਸਵਾਧਿਆਇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਤੁਤਿਸ੍ਮਰਣਪੂਜਾਦਿਵਾਙ੍ਮਨਃ ਕਾਯਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਅਨਿਸ਼੍ਚਲਾ ਹਰੌ ਭਕ੍ਤਿਰੇਤਦੀਸ਼੍ਵਰਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ । ਆਸਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਦ੍ਮਮਰ੍ਧਾਸਨਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੩੮.

ਸਤੁਤੀ, ਸਿਮਰਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਹਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟਲ ਭਗਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਹੈ। ਆਸਨਾਂ ਵਿਚ ਸਵਸਤਿਕ, ਪਦਮ ਤੇ ਅਰਧ ਆਸਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਰਾਯਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨਿਰੋਧਨਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਚਰਤਾਂ ਵਿषਯੇषੁ ਤ੍ਵਸਤ੍ਸ੍ਵਿਵ ॥ ੧,੨੩੮.

ਪ੍ਰਾਣਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੯ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਸਨ੍ਨਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਖਂ ਮਰੁਤ੍ਖਾਚ੍ਚ ਤਤੋऽਨਲਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਖਾਲੀ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਅੱਗ।

ਅਗ੍ਨੇਰਾਪਸ੍ਤਤਃ ਪृਥ੍ਵੀ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਕृਤਿਸੂਤਿਕਾ । ਤਤਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ॥ ੧,੨੩੯.

ਅੱਗ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਫਿਰ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਤਾਰਾਂਵਾਂ ਤੱਤ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ।

ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਪਾਯੁਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਸ੍ਥਮਥ ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਘ੍ਰਾਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਞ੍ਚ ਵਾਯਵਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ ਦਾ ਅੰਗ ਤੇ ਜਨਨ ਅੰਗ; ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਕੰਨ, ਚਮ, ਅੱਖ, ਜੀਭ ਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਣੋਪਾਨਃ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਤੂਦਾਨ ਏਵ ਚ । ਮਨੋਨ੍ਤਃ ਕਰਣਂ ਧੀਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨਃ ਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵਿਆਨ ਤੇ ਉਦਾਨ; ਮਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਧੀ—ਮਨ ਸਦਾ ਸੰਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਰੂਪਾ ਤੁ ਏਤਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਕਮ੍ । ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਮਾਤ੍ਮੀਯਸੂਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਲਿਙ੍ਗਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਬੁਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਵਿਅਕਤੀਕ ਆਤਮਾ, ਸੂਤਰ ਆਤਮਾ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।

ਪਞ੍ਚੀਕृਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਹ੍ਯਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤਤਃ । ਪਞ੍ਚੀਕृਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਸਮਜਾਯਤ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪੰਜ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੱਤ, ਜੋ ਅਣਮਿਲੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਜਨਮਿਆ।

ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਥੂਲਾਖ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚਰਣਾਦਿਮਤ੍ । ਪਞ੍ਚੀਕृਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਤ੍ਸ੍ਥਮੇਵ ਚ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਆਦਿ ਅੰਗ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਜ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਜਾਤਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸ੍ਥੂਲਮੀਰਿਤਮ੍ । ਤ੍ਰਿਧਾਹ੍ਰਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਜਨਮਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਟਾ ਸਰੀਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਹਦ੍ਵਯਾਭਿਗਾਮੀ ਚ ਤ੍ਵਮਥੋ ਜੀਵ ਏਕਤਃ । ਸ੍ਵਭੇਦਵਾਕ੍ਯਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਂ ਦੇਹਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਤੂੰ, ਜੀਵ, ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਲਾਰ੍ਕ੍ਵਵਦ੍ਵਦਰਵਜ੍ਜੀਵਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਧਾਰਣਃ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੀਨਾਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਜੀਵਃ ਸ ਚ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਹਵਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਵ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦਾ ਸਾਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤ੍ਯਾਖ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਯਾਤਿਰਿਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ । ਨਿਰ੍ਗਾਤਾਵਯਵੋਸਂਗੋ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਵਭਾਵਕਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਪਰਮਾਤ੍ਮੈਵ ਯਜ੍ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਮਤਃ । ਅਨ੍ਤਃ ਕਰਣਰਾਸ਼ੇਸ਼੍ਚੈਵਾਨ੍ਤਃ ਕਰਣਃਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੀਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਵਿਕृਤਿਃ ਸਦਾ । ਫਲਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਕਯੋਰ੍ਜਾਗ੍ਰਦਾਦੀਨ੍ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜੋ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀਆਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਫਲ ਤੇ ਕਰਤਾਪਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਥ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਥਾਨਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਭੂਤਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਵਿषਯਾਰ੍ਥਿਨਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ, ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸੋਚ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੱਲ ਮੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਿਃ ਕਰਣੋਪਸਂਘਾਤੇ ਧਿਯਃ (ਪ) ਸ੍ਥਿਤ (ਤਿ) । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕਾਰਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਕਾਲਕਾਤ੍ਮਨਾ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੁਧੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਕਾਰਣ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਅਸਤਿਤਵ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।