ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੭ ਸ਼੍ਰੀਬਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਗੀਤਾਸਾਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਅਰ੍ਜੁਨਾਯੋਦਿਤਂ ਪੁਰਾ । ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਵੇਦਾਨ੍ਤਪਾਰਗਃ ॥ ੧,੨੩੭.

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਮੈਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਜੋ ਅਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਲਾਭਃ ਪਰੋ ਨਾਨ੍ਯ ਅਤ੍ਮਦੇਹਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਹੀਨਰੂਪਾਦਿਦੇਹਾਨ੍ਤਃ ਕਰਣਤ੍ਵਾਦਿਲੋਚਨਃ ॥ ੧,੨੩੭.

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਦੇਹ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਘੱਟ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਦੇਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।

ਬਿਜ੍ਞਾਨਰਹਿਤਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸੁषੁਪ੍ਤੌ ਹਿ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ । ਨਾਹਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਦੁਃ ਖਾਦਿਸਂਸਾਰਾਦਿਸਮਨ੍ਵਯਾਤ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਿਸ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਜੋੜ ਹੈ।

ਵਿਧੂਮ ਇਵ ਦੀਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿਰਾਦੀਪ੍ਤ (ਦਿਤ੍ਯ) ਇਵ ਦੀਪ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਵੈਦ੍ਯੁਤੋऽਗ੍ਨਿਰਿਵਾਕਾਸ਼ੇ ਹृਤ੍ਸਙ੍ਗੇ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚਮਕਦਾਰ ਲੌ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ, ਐਸਾ ਆਤਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ੋ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ॥ ੧,੨੩੭.

ਕਨ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀਆਂ; ਪਰ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਯਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਪਟੇ ਦੀਪੋ ਜ੍ਵਲਨ੍ਨਿਵ । ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਪੁਂਸਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਪਾਪਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਜਲਦਾ ਦੀਵਾ, ਤਦ ਪਾਪੀ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾਦਰ੍ਸ਼ਤਲਪ੍ਰਖ੍ਯੇ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰਹਙ੍ਕਾਰਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਯ ਪਰਂਵ੍ਯਾਪ੍ਤੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ਬਨ੍ਧਵੈਰ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਮਖਿਲਂ ਮਨਸਾਭਿਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਚ । ਮਨਸ਼੍ਚੈਵਾਪ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਚ ਪਾਣ੍ਡਵ ॥ ੧,੨੩੭.

ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ,

ਅਹਂ ਕਾਰਂ ਤਥਾ ਬੁਦ੍ਧੌ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਚ ਪ੍ਰਕृਤਾਵਪਿ । ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषੇ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਪੁਰੁषਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨ੍ਯਸੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਹਂ ਬਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਯ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਨਵਦ੍ਵਾਰਮਿਦਂ ਗੇਹਂ ਤਿਸृਣਾਂ?ਪਞ੍ਚਸਾਕ੍ਸ਼ਿਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਚਾਨਣ; ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੌ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਪੰਜ ਗਵਾਹ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਯੋ ਵੇਦ ਸ ਵਰਃ ਕਵਿਃ । ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਾਜਪੇਯਸ਼ਤਾਨਿ ਚ । ਜ੍ਞਾਨਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਲਾਂ ਨਾਰ੍ਹਨ੍ਤਿ षੋਚ੍ਸ਼ੀਮ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਯਜਨਾ ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਵੀ ਗਿਆਨ-ਯਜਨਾ ਦੀ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੮ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਯਮਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮ.ਪਾਰ੍ਥ ਆਸਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਯਮਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਧਾਰਣਾਰ੍ਜੁਨ ਸਪ੍ਤਮੀ ॥ ੧,੨੩੮.

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਸਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਧਾਰਨਾ—ਏਹ ਸੱਤ ਅੰਗ ਹਨ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ।

ਸਮਾਧਿਰਿਤਿ ਚਾष੍ਟਾਙ੍ਗੋ ਯੋਗ ਉਕ੍ਤੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ ੧,੨੩੮.

ਸਮਾਧੀ ਅਠਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ।

ਹਿਂਸਾਵਿਰਾਮਕੋ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਾਹਿਂਸਾ ਪਰਮਂ ਸੁਖਮ੍ । ਵਿਧਿਨਾ ਯਾ ਭਵੇਦ੍ਧਿਂਸਾ ਸਾ ਤ੍ਵਹਿਂਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੧,੨੩੮.

ਜੋ ਧਰਮ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਸਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਪ੍ਰਿਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਨ੍ਨ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਸਤ੍ਯਮਪ੍ਰਿਯਮ੍ । ਪ੍ਰਿਯਂ ਚ ਨਾਨृਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦੇष ਧਰ੍ਮਃ ਸਨਾਤਨਃ ॥ ੧,੨੩੮.

ਸੱਚ ਬੋਲੋ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲੋ, ਪਰ ਅਸੁਖਦਾਈ ਸੱਚ ਨਾ ਬੋਲੋ। ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ।

ਯਚ੍ਚਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪਹਰਣਂ ਚੌਰ੍ਯਾਦ੍ਵਾਥ ਬਲੇਨ ਵਾ । ਸ੍ਤੇਯਂ ਤਸ੍ਯਾਨਾਚਰਣਮਸ੍ਤੇਯਂ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਮ੍ ॥ ੧,੨੩੮.

ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਲੈਣਾ, ਚਾਹੇ ਚੋਰੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ—ਇਹ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅਚੋਰੀ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮੈਥੁਨਤ੍ਯਾਗਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੨੩੮.

ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਹਰ ਸਮੇਂ—ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਪ੍ਯਨਾਦਾਨਮਾਪਤ੍ਸ੍ਵਪਿ ਤਥੇਚ੍ਛਯਾ । ਅਪਰਿਗ੍ਰਹਮਿਤ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੮.

ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਾ ਲੈਣਾ, ਚਾਹੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਇਹੀ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ਼ੌਚਂ ਮृਜ੍ਜਲਾਭ੍ਯਾਂ ਬਾਹ੍ਯ ਭਾਵਾਦਥਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ । ਯਦृਚ੍ਛਾਲਾਭਤਸ੍ਤੁष੍ਟਿਃ ਸਨ੍ਤੋषਃ ਸੁਖਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੩੮.

ਸ਼ੁਧਤਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਬਾਹਰਲੀ ਪਾਣੀ ਤੇ ਧੋਣ ਨਾਲ, ਅੰਦਰਲੀ ਭਾਵ ਨਾਲ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਸੰਤੋਖ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ।

ਮਨਸਸ਼੍ਚੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਐਕਾਗ੍ਰ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਤਪਃ । ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੋषਣਂ ਵਾਪਿ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੨੩੮.

ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਪ ਹੈ। ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਠਿਨ ਉਪਵਾਸਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛਰ ਜਾਂ ਚਾਂਦਰਾਯਣ ਨਾਲ ਸੁਕਾ ਲੈਣਾ।

ਵੇਦਾਨ੍ਤਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯਪ੍ਰਣਵਾਦਿਜਪ ਬੁਧਾਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰਂ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੨੩੮.

ਵੈਦਾਂਤ, ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ, ਪ੍ਰਣਵ ਆਦਿ ਜਪ—ਇਹ ਸਵਾਧਿਆਇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਤੁਤਿਸ੍ਮਰਣਪੂਜਾਦਿਵਾਙ੍ਮਨਃ ਕਾਯਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਅਨਿਸ਼੍ਚਲਾ ਹਰੌ ਭਕ੍ਤਿਰੇਤਦੀਸ਼੍ਵਰਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ । ਆਸਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਦ੍ਮਮਰ੍ਧਾਸਨਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੩੮.

ਸਤੁਤੀ, ਸਿਮਰਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਹਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟਲ ਭਗਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਹੈ। ਆਸਨਾਂ ਵਿਚ ਸਵਸਤਿਕ, ਪਦਮ ਤੇ ਅਰਧ ਆਸਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਰਾਯਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨਿਰੋਧਨਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਚਰਤਾਂ ਵਿषਯੇषੁ ਤ੍ਵਸਤ੍ਸ੍ਵਿਵ ॥ ੧,੨੩੮.

ਪ੍ਰਾਣਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੯ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਸਨ੍ਨਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਖਂ ਮਰੁਤ੍ਖਾਚ੍ਚ ਤਤੋऽਨਲਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਖਾਲੀ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਅੱਗ।

ਅਗ੍ਨੇਰਾਪਸ੍ਤਤਃ ਪृਥ੍ਵੀ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਕृਤਿਸੂਤਿਕਾ । ਤਤਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ॥ ੧,੨੩੯.

ਅੱਗ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਫਿਰ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਤਾਰਾਂਵਾਂ ਤੱਤ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ।

ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਪਾਯੁਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਸ੍ਥਮਥ ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਘ੍ਰਾਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਞ੍ਚ ਵਾਯਵਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ ਦਾ ਅੰਗ ਤੇ ਜਨਨ ਅੰਗ; ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਕੰਨ, ਚਮ, ਅੱਖ, ਜੀਭ ਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਣੋਪਾਨਃ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਤੂਦਾਨ ਏਵ ਚ । ਮਨੋਨ੍ਤਃ ਕਰਣਂ ਧੀਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨਃ ਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵਿਆਨ ਤੇ ਉਦਾਨ; ਮਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਧੀ—ਮਨ ਸਦਾ ਸੰਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਰੂਪਾ ਤੁ ਏਤਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਕਮ੍ । ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਮਾਤ੍ਮੀਯਸੂਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਲਿਙ੍ਗਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਬੁਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਵਿਅਕਤੀਕ ਆਤਮਾ, ਸੂਤਰ ਆਤਮਾ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।