ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਂ ਸਮਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤਦ੍ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਏਕਃ ਸਤ੍ਯਂ ਤਥਾ ਭਾਗੀ ਵਿਚਾਰੇਣ ਪਰਂ ਮृषਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਬੇਅਰੰਭਤਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਝੂਠ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਅਜੋਪਿ ਹਿ ਸਕृਤ੍ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸਂਭਵਾਮ੍ਯਾਤ੍ਮਮਾਯਯਾ । ਮਾਯੇਚ੍ਛਯਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਤਿਃ ਪਤ੍ਨੀ ਸੁਖਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਅਜਨਮਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਮਾਇਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੋ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ: ਪਤੀ, ਪਤਨੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਸੰਸਾਰ।

ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਭੇਦੈਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੈਗੁਣ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪृਥਕ੍ । ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਰਨਾਰ੍ਯਾਕृਤੀਨਿ ਚ ॥ ੧,੨੩੬.

ਅਠਾਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਵੱਖਰੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏषੁਵਿਸ਼੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਖਣ੍ਡਜਂ ਮਾਯਯਾ ਯਥਾ । ਆਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਨਾਮਰੂਪਕ੍ਰਿਯਾਦਯਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨਾਂ, ਰੂਪ, ਕਰਤਬ ਆਦਿ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਤਾਵਕਲ੍ਪਨਂ ਕਾਲੇ ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਯਥਾ ਰਥਾਦਯਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਨ੍ਤੋ ਨੈਵ ਚ ਸਤ੍ਯਤਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਝਲਕ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਰਥ ਆਦਿ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਤਥਾ ਜਾਗ੍ਰਦਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਭੂਤਾਨਿ ਨ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਦ੍ਵੈਰੂਪ੍ਯਂ ਮਾਯਯਾ ਯਾਤਿ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਪਦਜ੍ਞ (ਕ੍ਸ਼) ਯੋਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਮੇਤਤ੍ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪਦਦ੍ਵਯੇ । ਸੁषੁਪ੍ਤਮਚਲਂ ਰੂਪਮਦ੍ਵਯਂ ਪਦਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਅਡੋਲ, ਗੈਰ-ਦੁਆਲਤਾ ਹਾਲਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਯਾਵਿਚਾਰਸਿਦ੍ਧੈਵ ਵਿਚਾਰੇਣ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਆਪਾਤਰਹਿਤਾ ਸਾਪਿ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਾਲਵਰ੍ਤਿਨੀ ॥ ੧,੨੩੬.

ਮਾਇਆ, ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਣੀ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਤਸ੍ਯਾ (ਦਾਤ੍ਯਾ) ਤ੍ਮਨਾਦਿਤ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਮੇਕਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਜਾ । ਸਤੋਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਵਸਾਤਿਤ੍ਵਾਦਸ੍ਤਿਤ੍ਵਾਸਤ੍ਯਤਾਂ ਤਤਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਸੱਚ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਚ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਝੂਠ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤੋਪ੍ਯਨਨ੍ਤੋ ਨਃ ਪੂਰ੍ਣੋਨ੍ਤਃ ਸ਼ੁਕਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਨ ਨਿਤ੍ਯਭਾਵਾਜ੍ਜਾਤੋਹਮਕृਤ੍ਵਾਦਮृਤੋਸ੍ਮ੍ਯਹਮ੍ । ਦੀਪਵਦ੍ਧृਦਯੇ ਜ੍ਯੋਤਿਰਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਮਿ ਮੁਕ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਅਨੰਤ, ਪੂਰਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਅਜਨਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਮਰ ਹਾਂ; ਦਿਓਏ ਵਾਂਗ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੭ ਸ਼੍ਰੀਬਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਗੀਤਾਸਾਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਅਰ੍ਜੁਨਾਯੋਦਿਤਂ ਪੁਰਾ । ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਵੇਦਾਨ੍ਤਪਾਰਗਃ ॥ ੧,੨੩੭.

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਮੈਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਜੋ ਅਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਲਾਭਃ ਪਰੋ ਨਾਨ੍ਯ ਅਤ੍ਮਦੇਹਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਹੀਨਰੂਪਾਦਿਦੇਹਾਨ੍ਤਃ ਕਰਣਤ੍ਵਾਦਿਲੋਚਨਃ ॥ ੧,੨੩੭.

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਦੇਹ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਘੱਟ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਦੇਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।

ਬਿਜ੍ਞਾਨਰਹਿਤਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸੁषੁਪ੍ਤੌ ਹਿ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ । ਨਾਹਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਦੁਃ ਖਾਦਿਸਂਸਾਰਾਦਿਸਮਨ੍ਵਯਾਤ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਿਸ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਜੋੜ ਹੈ।

ਵਿਧੂਮ ਇਵ ਦੀਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿਰਾਦੀਪ੍ਤ (ਦਿਤ੍ਯ) ਇਵ ਦੀਪ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਵੈਦ੍ਯੁਤੋऽਗ੍ਨਿਰਿਵਾਕਾਸ਼ੇ ਹृਤ੍ਸਙ੍ਗੇ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚਮਕਦਾਰ ਲੌ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ, ਐਸਾ ਆਤਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ੋ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ॥ ੧,੨੩੭.

ਕਨ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀਆਂ; ਪਰ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਯਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਪਟੇ ਦੀਪੋ ਜ੍ਵਲਨ੍ਨਿਵ । ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਪੁਂਸਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਪਾਪਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਜਲਦਾ ਦੀਵਾ, ਤਦ ਪਾਪੀ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾਦਰ੍ਸ਼ਤਲਪ੍ਰਖ੍ਯੇ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰਹਙ੍ਕਾਰਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਯ ਪਰਂਵ੍ਯਾਪ੍ਤੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ਬਨ੍ਧਵੈਰ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਮਖਿਲਂ ਮਨਸਾਭਿਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਚ । ਮਨਸ਼੍ਚੈਵਾਪ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਚ ਪਾਣ੍ਡਵ ॥ ੧,੨੩੭.

ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ,

ਅਹਂ ਕਾਰਂ ਤਥਾ ਬੁਦ੍ਧੌ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਚ ਪ੍ਰਕृਤਾਵਪਿ । ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषੇ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਪੁਰੁषਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨ੍ਯਸੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਹਂ ਬਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਯ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਨਵਦ੍ਵਾਰਮਿਦਂ ਗੇਹਂ ਤਿਸृਣਾਂ?ਪਞ੍ਚਸਾਕ੍ਸ਼ਿਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਚਾਨਣ; ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੌ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਪੰਜ ਗਵਾਹ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਯੋ ਵੇਦ ਸ ਵਰਃ ਕਵਿਃ । ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਾਜਪੇਯਸ਼ਤਾਨਿ ਚ । ਜ੍ਞਾਨਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਲਾਂ ਨਾਰ੍ਹਨ੍ਤਿ षੋਚ੍ਸ਼ੀਮ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਯਜਨਾ ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਵੀ ਗਿਆਨ-ਯਜਨਾ ਦੀ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੮ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਯਮਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮ.ਪਾਰ੍ਥ ਆਸਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਯਮਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਧਾਰਣਾਰ੍ਜੁਨ ਸਪ੍ਤਮੀ ॥ ੧,੨੩੮.

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਸਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਧਾਰਨਾ—ਏਹ ਸੱਤ ਅੰਗ ਹਨ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ।

ਸਮਾਧਿਰਿਤਿ ਚਾष੍ਟਾਙ੍ਗੋ ਯੋਗ ਉਕ੍ਤੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ ੧,੨੩੮.

ਸਮਾਧੀ ਅਠਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ।

ਹਿਂਸਾਵਿਰਾਮਕੋ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਾਹਿਂਸਾ ਪਰਮਂ ਸੁਖਮ੍ । ਵਿਧਿਨਾ ਯਾ ਭਵੇਦ੍ਧਿਂਸਾ ਸਾ ਤ੍ਵਹਿਂਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੧,੨੩੮.

ਜੋ ਧਰਮ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਸਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਪ੍ਰਿਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਨ੍ਨ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਸਤ੍ਯਮਪ੍ਰਿਯਮ੍ । ਪ੍ਰਿਯਂ ਚ ਨਾਨृਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦੇष ਧਰ੍ਮਃ ਸਨਾਤਨਃ ॥ ੧,੨੩੮.

ਸੱਚ ਬੋਲੋ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲੋ, ਪਰ ਅਸੁਖਦਾਈ ਸੱਚ ਨਾ ਬੋਲੋ। ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ।

ਯਚ੍ਚਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪਹਰਣਂ ਚੌਰ੍ਯਾਦ੍ਵਾਥ ਬਲੇਨ ਵਾ । ਸ੍ਤੇਯਂ ਤਸ੍ਯਾਨਾਚਰਣਮਸ੍ਤੇਯਂ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਮ੍ ॥ ੧,੨੩੮.

ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਲੈਣਾ, ਚਾਹੇ ਚੋਰੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ—ਇਹ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅਚੋਰੀ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮੈਥੁਨਤ੍ਯਾਗਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੨੩੮.

ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਹਰ ਸਮੇਂ—ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਪ੍ਯਨਾਦਾਨਮਾਪਤ੍ਸ੍ਵਪਿ ਤਥੇਚ੍ਛਯਾ । ਅਪਰਿਗ੍ਰਹਮਿਤ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੮.

ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਾ ਲੈਣਾ, ਚਾਹੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਇਹੀ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।