ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਪृਥਗਾਨਨ੍ਦਂ ਨਾਪ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਤਃ ਪृਥਕ੍ । ਤ੍ਵਮੇਵ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਾ-ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਖਿਲਵਿਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਯਥੈਕਮृਨ੍ਮਯੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਸਰ੍ਵਮੇਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ’ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਲਿਆ।

ਯਥੈਕਹੇਮਮਣਿਨਾ ਸਰ੍ਵਂ ਹੇਮਮਯਂ ਭਵੇਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਥੈਵਮੀਸ਼ੇਨ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਪ੍ਯਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰਾ ਸੋਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾਨ੍ਧਕਾਰਦੋषੇਣ ਰਜ੍ਜੁਃ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਸਂਮੋਹਦੋषੇਣ ਚਾਤ੍ਮਾ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਰੱਸਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕਣ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

ਸਰ੍ਪਧਾਰਾਦਿਭਿਰ੍ਭੇਦਰੈਨ੍ਯਥਾ ਵਸ੍ਤੁਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਵ੍ਯੋਮਾਦਿਨਾ ਸਰੂਪਾਦ੍ਯੈਰਨ੍ਯਥਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੀ ਆਕਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਭੇਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮਪਿ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਨ੍ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ਭਾषਤੇ । ਵ੍ਯੋਮਾਦਿਨਾ ਸਰੂਪਾਦ੍ਯੈਰਨ੍ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਿਤੈਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਿੱਧੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਕਲਪਿਤ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਥਾ ਹਿ ਰਜ੍ਜੁਰੁਰਗਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ ਕਾਰਜਤਂ ਯਥਾ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਪਥਾਯਾਮ੍ਭਸ੍ਤृਪ੍ਤਿਂ ਵਿष੍ਣੋ ਤਥਾ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਰੱਸਾ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੀਪੀ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਹੈ।

ਹਾਹਿष੍ਣੋਦ੍ਵਿਜਾ ਕਥਿ ਦ੍ਭੋਹਮਿਤਿਦृ । ਗ੍ਰਹਨਾਸ਼ਾਤ੍ਪੁਨਰ੍ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਯਥਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਗਾਂ ਹਾਂ', ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।

ਮਾਯਾਵਿष੍ਟਸ੍ਤਥਾ ਜੀਵੋ ਦੇਹੋਹਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ । ਮਾਯਾਨਾਸ਼ਾਤ੍ਪੁਨਃ ਸ੍ਵੀਯਰੂਪਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਮਿ ਮਨ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ 'ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ' ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਮਾਇਆ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ' ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਨਾਸ਼ਾਦ੍ਯਥਾ ਮਾਨ੍ਯਜਨੋਕ੍ਰੂਰਮਵੇਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸ੍ਵਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚਾਯਂ ਮਾਯਾ ਨਾਸ਼ਨ੍ਤਯਾ ਵਿਨਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਭੁਲਾਵਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਕੋਈ ਮਾਣਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਕ੍ਰੂਰ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਇਆ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਂ ਸਮਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤਦ੍ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਏਕਃ ਸਤ੍ਯਂ ਤਥਾ ਭਾਗੀ ਵਿਚਾਰੇਣ ਪਰਂ ਮृषਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਬੇਅਰੰਭਤਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਝੂਠ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਅਜੋਪਿ ਹਿ ਸਕृਤ੍ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸਂਭਵਾਮ੍ਯਾਤ੍ਮਮਾਯਯਾ । ਮਾਯੇਚ੍ਛਯਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਤਿਃ ਪਤ੍ਨੀ ਸੁਖਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਅਜਨਮਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਮਾਇਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੋ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ: ਪਤੀ, ਪਤਨੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਸੰਸਾਰ।

ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਭੇਦੈਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੈਗੁਣ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪृਥਕ੍ । ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਰਨਾਰ੍ਯਾਕृਤੀਨਿ ਚ ॥ ੧,੨੩੬.

ਅਠਾਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਵੱਖਰੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏषੁਵਿਸ਼੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਖਣ੍ਡਜਂ ਮਾਯਯਾ ਯਥਾ । ਆਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਨਾਮਰੂਪਕ੍ਰਿਯਾਦਯਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨਾਂ, ਰੂਪ, ਕਰਤਬ ਆਦਿ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਤਾਵਕਲ੍ਪਨਂ ਕਾਲੇ ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਯਥਾ ਰਥਾਦਯਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਨ੍ਤੋ ਨੈਵ ਚ ਸਤ੍ਯਤਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਝਲਕ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਰਥ ਆਦਿ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਤਥਾ ਜਾਗ੍ਰਦਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਭੂਤਾਨਿ ਨ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਦ੍ਵੈਰੂਪ੍ਯਂ ਮਾਯਯਾ ਯਾਤਿ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਪਦਜ੍ਞ (ਕ੍ਸ਼) ਯੋਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਮੇਤਤ੍ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪਦਦ੍ਵਯੇ । ਸੁषੁਪ੍ਤਮਚਲਂ ਰੂਪਮਦ੍ਵਯਂ ਪਦਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਅਡੋਲ, ਗੈਰ-ਦੁਆਲਤਾ ਹਾਲਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਯਾਵਿਚਾਰਸਿਦ੍ਧੈਵ ਵਿਚਾਰੇਣ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਆਪਾਤਰਹਿਤਾ ਸਾਪਿ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਾਲਵਰ੍ਤਿਨੀ ॥ ੧,੨੩੬.

ਮਾਇਆ, ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਣੀ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਤਸ੍ਯਾ (ਦਾਤ੍ਯਾ) ਤ੍ਮਨਾਦਿਤ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਮੇਕਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਜਾ । ਸਤੋਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਵਸਾਤਿਤ੍ਵਾਦਸ੍ਤਿਤ੍ਵਾਸਤ੍ਯਤਾਂ ਤਤਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਸੱਚ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਚ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਝੂਠ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤੋਪ੍ਯਨਨ੍ਤੋ ਨਃ ਪੂਰ੍ਣੋਨ੍ਤਃ ਸ਼ੁਕਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਨ ਨਿਤ੍ਯਭਾਵਾਜ੍ਜਾਤੋਹਮਕृਤ੍ਵਾਦਮृਤੋਸ੍ਮ੍ਯਹਮ੍ । ਦੀਪਵਦ੍ਧृਦਯੇ ਜ੍ਯੋਤਿਰਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਮਿ ਮੁਕ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਅਨੰਤ, ਪੂਰਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਅਜਨਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਮਰ ਹਾਂ; ਦਿਓਏ ਵਾਂਗ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੭ ਸ਼੍ਰੀਬਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਗੀਤਾਸਾਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਅਰ੍ਜੁਨਾਯੋਦਿਤਂ ਪੁਰਾ । ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਵੇਦਾਨ੍ਤਪਾਰਗਃ ॥ ੧,੨੩੭.

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਮੈਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਜੋ ਅਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਲਾਭਃ ਪਰੋ ਨਾਨ੍ਯ ਅਤ੍ਮਦੇਹਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਹੀਨਰੂਪਾਦਿਦੇਹਾਨ੍ਤਃ ਕਰਣਤ੍ਵਾਦਿਲੋਚਨਃ ॥ ੧,੨੩੭.

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਦੇਹ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਘੱਟ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਦੇਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।

ਬਿਜ੍ਞਾਨਰਹਿਤਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸੁषੁਪ੍ਤੌ ਹਿ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ । ਨਾਹਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਦੁਃ ਖਾਦਿਸਂਸਾਰਾਦਿਸਮਨ੍ਵਯਾਤ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਿਸ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਜੋੜ ਹੈ।

ਵਿਧੂਮ ਇਵ ਦੀਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿਰਾਦੀਪ੍ਤ (ਦਿਤ੍ਯ) ਇਵ ਦੀਪ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਵੈਦ੍ਯੁਤੋऽਗ੍ਨਿਰਿਵਾਕਾਸ਼ੇ ਹृਤ੍ਸਙ੍ਗੇ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚਮਕਦਾਰ ਲੌ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ, ਐਸਾ ਆਤਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ੋ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ॥ ੧,੨੩੭.

ਕਨ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀਆਂ; ਪਰ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਯਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਪਟੇ ਦੀਪੋ ਜ੍ਵਲਨ੍ਨਿਵ । ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਪੁਂਸਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਪਾਪਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਜਲਦਾ ਦੀਵਾ, ਤਦ ਪਾਪੀ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾਦਰ੍ਸ਼ਤਲਪ੍ਰਖ੍ਯੇ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰਹਙ੍ਕਾਰਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਯ ਪਰਂਵ੍ਯਾਪ੍ਤੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ਬਨ੍ਧਵੈਰ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੭.

ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਮਖਿਲਂ ਮਨਸਾਭਿਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਚ । ਮਨਸ਼੍ਚੈਵਾਪ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਚ ਪਾਣ੍ਡਵ ॥ ੧,੨੩੭.

ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ,