ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਦਾ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਾਮਾ ਯੇਸ੍ਯਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਤਦਾਮृਤਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਜੀਵਨ੍ਨੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਅਮਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍ਕਥਂ ਯਾਤਿ ਕੋ ਯਾਤਿ ਕ੍ਵ ਸ ਯਾਤਿ ਚ । ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨਦੇਸ਼ੋऽਸ੍ਤਿ ਅਮੂਰ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ਗਤਿਃ ਕੁਤਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਬੇਅੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਲਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਅਦ੍ਵਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਕੋऽਪ੍ਯਸ੍ਤਿ ਬੋਧਤ੍ਵਾਜ੍ਜਡਤਾ ਕੁਤਃ । ਏਕੋਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਯਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਮਤਿਵਾਗ੍ਗਤਿਸਂਸ੍ਥਿਤਿ (ਮ੍) ॥ ੧,੨੩੬.

ਅਦਵੈਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੜਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਦੂਜੇ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਨ, ਬੋਲ, ਚਲਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?

ਕਥਮਾਕਾਸ਼ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਗਤਿਰਾਗਤਿਸਂਸ੍ਥਿਤਿ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਚ ਮਾਯਯਾ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਆਉਣਾ, ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਟਿਕਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਸੁੱਤੀ ਹਾਲਤ—ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਨੇ ਬਣਾਏ ਹਨ।

ਵਸ੍ਤੁ ਤੈਜਸਕਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੇ ਯਤ੍ਤੁ ਪੁਣ੍ਯਮਖਣ੍ਡਕਮ੍ । ਯਥਾ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਾ ਨਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਤਥਾ ਪ੍ਰਿਯਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁੱਤੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।

ਬੋਧਮਾਰ੍ਗੇ ਯਥਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਤਥਾ ਮਤੇ । ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਚ ਮਹਾਮੁਨੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਮਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।

ਨਾਹਮਤ੍ਰਾਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਤਥਾ ਵृਤ੍ਤਂ ਸੌषੁਪ੍ਤਸੁਖਮੇਵ ਚ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਆਪ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਾਗਦੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੀ।

ਸ੍ਮਰਣਂ ਵਿਸ੍ਮृਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਕਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ । ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਵਾਣੁ ਅਸ਼ਰੀਰਂ ਪਰਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੇ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਨ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਚਾਹੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਸੁਖਸ਼ਮ, ਨਿਰਦੇਹ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵੀ।

ਨਾਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਸੁਖਦੁਃ ਖਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਵੇਦਨਂ ਕਥਮ੍ । ਸਦਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਹृਦਯੇ ਨ ਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੇ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।

ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਭੂਤਃ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੋ ਜਾਨਾਤਿ ਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ । ਸਤ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਤ ਭਿਨ੍ਨਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸਤ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਤਃ ਪृਥਕ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੋ ਗਵਾਹ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ? ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੰਤ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਝੂਠ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।

ਨਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਪृਥਗਾਨਨ੍ਦਂ ਨਾਪ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਤਃ ਪृਥਕ੍ । ਤ੍ਵਮੇਵ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਾ-ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਖਿਲਵਿਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਯਥੈਕਮृਨ੍ਮਯੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਸਰ੍ਵਮੇਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ’ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਲਿਆ।

ਯਥੈਕਹੇਮਮਣਿਨਾ ਸਰ੍ਵਂ ਹੇਮਮਯਂ ਭਵੇਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਥੈਵਮੀਸ਼ੇਨ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਪ੍ਯਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰਾ ਸੋਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾਨ੍ਧਕਾਰਦੋषੇਣ ਰਜ੍ਜੁਃ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਸਂਮੋਹਦੋषੇਣ ਚਾਤ੍ਮਾ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਰੱਸਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕਣ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

ਸਰ੍ਪਧਾਰਾਦਿਭਿਰ੍ਭੇਦਰੈਨ੍ਯਥਾ ਵਸ੍ਤੁਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਵ੍ਯੋਮਾਦਿਨਾ ਸਰੂਪਾਦ੍ਯੈਰਨ੍ਯਥਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੀ ਆਕਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਭੇਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮਪਿ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਨ੍ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ਭਾषਤੇ । ਵ੍ਯੋਮਾਦਿਨਾ ਸਰੂਪਾਦ੍ਯੈਰਨ੍ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਿਤੈਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਿੱਧੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਕਲਪਿਤ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਥਾ ਹਿ ਰਜ੍ਜੁਰੁਰਗਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ ਕਾਰਜਤਂ ਯਥਾ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਪਥਾਯਾਮ੍ਭਸ੍ਤृਪ੍ਤਿਂ ਵਿष੍ਣੋ ਤਥਾ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਰੱਸਾ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੀਪੀ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਹੈ।

ਹਾਹਿष੍ਣੋਦ੍ਵਿਜਾ ਕਥਿ ਦ੍ਭੋਹਮਿਤਿਦृ । ਗ੍ਰਹਨਾਸ਼ਾਤ੍ਪੁਨਰ੍ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਯਥਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਗਾਂ ਹਾਂ', ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।

ਮਾਯਾਵਿष੍ਟਸ੍ਤਥਾ ਜੀਵੋ ਦੇਹੋਹਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ । ਮਾਯਾਨਾਸ਼ਾਤ੍ਪੁਨਃ ਸ੍ਵੀਯਰੂਪਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਮਿ ਮਨ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ 'ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ' ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਮਾਇਆ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ' ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਨਾਸ਼ਾਦ੍ਯਥਾ ਮਾਨ੍ਯਜਨੋਕ੍ਰੂਰਮਵੇਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸ੍ਵਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚਾਯਂ ਮਾਯਾ ਨਾਸ਼ਨ੍ਤਯਾ ਵਿਨਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਭੁਲਾਵਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਕੋਈ ਮਾਣਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਕ੍ਰੂਰ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਇਆ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਂ ਸਮਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤਦ੍ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਏਕਃ ਸਤ੍ਯਂ ਤਥਾ ਭਾਗੀ ਵਿਚਾਰੇਣ ਪਰਂ ਮृषਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਬੇਅਰੰਭਤਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਝੂਠ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਅਜੋਪਿ ਹਿ ਸਕृਤ੍ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸਂਭਵਾਮ੍ਯਾਤ੍ਮਮਾਯਯਾ । ਮਾਯੇਚ੍ਛਯਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਤਿਃ ਪਤ੍ਨੀ ਸੁਖਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਅਜਨਮਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਮਾਇਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੋ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ: ਪਤੀ, ਪਤਨੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਸੰਸਾਰ।

ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਭੇਦੈਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੈਗੁਣ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪृਥਕ੍ । ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਰਨਾਰ੍ਯਾਕृਤੀਨਿ ਚ ॥ ੧,੨੩੬.

ਅਠਾਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਵੱਖਰੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏषੁਵਿਸ਼੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਖਣ੍ਡਜਂ ਮਾਯਯਾ ਯਥਾ । ਆਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਨਾਮਰੂਪਕ੍ਰਿਯਾਦਯਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨਾਂ, ਰੂਪ, ਕਰਤਬ ਆਦਿ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਤਾਵਕਲ੍ਪਨਂ ਕਾਲੇ ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਯਥਾ ਰਥਾਦਯਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਨ੍ਤੋ ਨੈਵ ਚ ਸਤ੍ਯਤਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਝਲਕ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਰਥ ਆਦਿ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਤਥਾ ਜਾਗ੍ਰਦਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਭੂਤਾਨਿ ਨ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਦ੍ਵੈਰੂਪ੍ਯਂ ਮਾਯਯਾ ਯਾਤਿ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਪਦਜ੍ਞ (ਕ੍ਸ਼) ਯੋਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਮੇਤਤ੍ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪਦਦ੍ਵਯੇ । ਸੁषੁਪ੍ਤਮਚਲਂ ਰੂਪਮਦ੍ਵਯਂ ਪਦਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਅਡੋਲ, ਗੈਰ-ਦੁਆਲਤਾ ਹਾਲਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਯਾਵਿਚਾਰਸਿਦ੍ਧੈਵ ਵਿਚਾਰੇਣ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਆਪਾਤਰਹਿਤਾ ਸਾਪਿ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਾਲਵਰ੍ਤਿਨੀ ॥ ੧,੨੩੬.

ਮਾਇਆ, ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਣੀ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਤਸ੍ਯਾ (ਦਾਤ੍ਯਾ) ਤ੍ਮਨਾਦਿਤ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਮੇਕਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਜਾ । ਸਤੋਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਵਸਾਤਿਤ੍ਵਾਦਸ੍ਤਿਤ੍ਵਾਸਤ੍ਯਤਾਂ ਤਤਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਸੱਚ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਚ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਝੂਠ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।