ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤ੍ਰੈਕਚਿਤ੍ਤਤਾਯੋਗੋ ਮੁਕ੍ਤਿਦੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਰਣੋ ਜ੍ਞਾਨਦृਪ੍ਤੋ ਹਿ ਯੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉੱਥੇ ਇਕ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਮੁਕ੍ਤਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਆਸਨਸ੍ਥਾਨਵਿਧਯੋ ਨ ਯੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਧਕਾਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਨ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਯੋਗ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਵਿਲਮ੍ਬਜਨਕਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਸ੍ਤਰਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲਃ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ ਸ੍ਮਰਣਾਭ੍ਯਾਸਗੌਰਵਾਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਨੇ ਯਾਦ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਕਰਕੇ ਸਿਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਃ ਪਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਵੇषਂ ਵਿषਯੇषੁ ਚ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਪ੍ਤਸ਼ਿਸ਼੍ਰੋਦਰਾਦਿਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਯੋਗੀ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ੍ਤੁ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਨਰੋ ਯਦਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਯੋਗੀ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਥਾਵਾਂ — ਜਿਵੇਂ ਗੁਫਾ ਜਾਂ ਖੋਹ — ਵਿਚ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

ਕਾष੍ਠਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਲੀਨੋ ਯੋਗੀ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਾਃ ਸ਼੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਾਪਾਨਿ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਕਾਠ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜਾਤਾਂ, ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ, ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰਕੇ।

ਧ੍ਯਾਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਚ ਮੇਧਾਵੀ ਲਭਤੇ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ । ਮਨ੍ਥਨਾਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਵੈ ਹਰਿਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘਸਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹਰਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ਯਦੈਕਤ੍ਵਂ ਸ ਯੋਗਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ । ਬਾਹ੍ਯਰੂਪੈਰ੍ਨ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਚਾਨ੍ਤਸ੍ਥੈਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਮਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜੋਗ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯਤਨਾਂ ਜਾਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਾਲ।

ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਜ੍ਞਾਨੇਨ ਯੋਗੇਨ ਵੇਦਾਨ੍ਤਸ਼੍ਰਵਣੇਨ ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤਾਤ੍ਮਨੋ ਯਾ ਹਿ ਸਾ ਮੁਕ੍ਤਿਰਭਿਧੀਯਤੇ । ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਰੂਪਤ੍ਵਮਸਤਃ ਸਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਤਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਾਂਖਯ ਗਿਆਨ, ਜੋਗ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ, ਨਾ-ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠ ਵਿਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੬ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼ृਣੁ ਨਾਰਦ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਅਦ੍ਵੈਤਂ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਯੋਗਸ੍ਤਤ੍ਰੈਕਚਿਤ੍ਤਤਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਦਵੈਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਾਂਖਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਜੋਗ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਅਦ੍ਵੈਤਯੋਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ ਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇऽਤਿਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ । ਅਤੀਤਾਰਬ੍ਧਮਾਗਾਮਿ ਕਰ੍ਮ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਬੋਧਤਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਜੋਗ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਦ੍ਵਿਚਾਰਕੁਠਾਰੇਣ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸਂਸਾਰਪਾਦਪਃ । ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਤੀਰ੍ਥੇਨ ਲਭਤੇ ਵੈष੍ਣਵਂ ਪਦਮ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਸੱਚੀ ਸੋਚ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਚ ਮਾਯਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਅਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੇ ਨਾਦ੍ਵਯੇ ਪਦੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਅਦਵੈਤ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਨਾਮਰੂਪਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਜਗਤ੍ਕृਤ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੋऽਨਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਵਾਨ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਉਹ ਪਰਮ ਦਰਜਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਮ, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਕਰਮ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਰਚ ਕੇ, ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵੇਦਾਹਮੇਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਤਮਸਃ ਪਰਮ੍ । ਸੋऽਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਨਾਨ੍ਯਃ ਪਨ੍ਥਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਚੇਤਨ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ' ਇਹ ਪਛਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।

ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਮਨਨਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਾਨਾਂ ਚੈਵ ਸਾਧਨਮ੍ । ਯਜ੍ਞਦਾਨਤਪਸ੍ਤੀਰ੍ਥਵੇਦੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਸੁਣਨਾ, ਸੋਚਣਾ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ—ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਯਜ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਤੀਰਥ ਜਾਂ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਤ੍ਯਾਗੇਨ ਕੇਨਚਿਦ੍ਧ੍ਯਾਨਪੂਜਾਕਰ੍ਮਾਦਿਭਿਰ੍ਯਥਾ । ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵੇਦਵਚਨਂ ਕੁਰੁ ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਯਜੇਤਿ ਚ ॥ ੧,੨੩੬.

ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਾਂ ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਵੇਦ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ: 'ਕਰਮ ਕਰ' ਅਤੇ 'ਕਰਮ ਛੱਡ'।

ਯਜ੍ਞਾਦਯੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਨਿष੍ਕਾਮਾਨਾਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਅਨ੍ਤਃ ਕਰਣਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਮੂਚੁਰੇਵਾਤ੍ਰ ਕੇਚਨ ॥ ੧,੨੩੬.

ਯਜ ਆਦਿਕ ਕਰਮ, ਜੋ ਮੁਕਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏਕੇਨ ਜਨ੍ਮਨਾ ਜ੍ਞਾਨਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨ ਦ੍ਵੈਤਭਾਵਿਨਾਮ੍ । ਯੋਗਭ੍ਰष੍ਟਾਃ ਕੁਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਵਿਪ੍ਰਾ ਯੋਗਿਕੁਲੋਦ੍ਭਵਾਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਇੱਕ ਜਨਮ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਦੁਇਤਾ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜੋਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਲਤ ਜੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਜੋਗੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਦੋਵੇਂ।

ਕਰ੍ਮਣਾ ਬਧ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਨ੍ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯੇਦ੍ਵੈ ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੀਵ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਲਟ ਰਸਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਦਾ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਾਮਾ ਯੇਸ੍ਯਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਤਦਾਮृਤਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਜੀਵਨ੍ਨੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਅਮਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍ਕਥਂ ਯਾਤਿ ਕੋ ਯਾਤਿ ਕ੍ਵ ਸ ਯਾਤਿ ਚ । ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨਦੇਸ਼ੋऽਸ੍ਤਿ ਅਮੂਰ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ਗਤਿਃ ਕੁਤਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਬੇਅੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਲਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਅਦ੍ਵਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਕੋऽਪ੍ਯਸ੍ਤਿ ਬੋਧਤ੍ਵਾਜ੍ਜਡਤਾ ਕੁਤਃ । ਏਕੋਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਯਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਮਤਿਵਾਗ੍ਗਤਿਸਂਸ੍ਥਿਤਿ (ਮ੍) ॥ ੧,੨੩੬.

ਅਦਵੈਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੜਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਦੂਜੇ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਨ, ਬੋਲ, ਚਲਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?

ਕਥਮਾਕਾਸ਼ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਗਤਿਰਾਗਤਿਸਂਸ੍ਥਿਤਿ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਚ ਮਾਯਯਾ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਆਉਣਾ, ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਟਿਕਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਸੁੱਤੀ ਹਾਲਤ—ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਨੇ ਬਣਾਏ ਹਨ।

ਵਸ੍ਤੁ ਤੈਜਸਕਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੇ ਯਤ੍ਤੁ ਪੁਣ੍ਯਮਖਣ੍ਡਕਮ੍ । ਯਥਾ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਾ ਨਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਤਥਾ ਪ੍ਰਿਯਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁੱਤੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।

ਬੋਧਮਾਰ੍ਗੇ ਯਥਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਤਥਾ ਮਤੇ । ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਚ ਮਹਾਮੁਨੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਮਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।

ਨਾਹਮਤ੍ਰਾਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਤਥਾ ਵृਤ੍ਤਂ ਸੌषੁਪ੍ਤਸੁਖਮੇਵ ਚ ॥ ੧,੨੩੬.

ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਆਪ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਾਗਦੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੀ।

ਸ੍ਮਰਣਂ ਵਿਸ੍ਮृਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਕਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ । ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਵਾਣੁ ਅਸ਼ਰੀਰਂ ਪਰਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੇ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਨ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਚਾਹੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਸੁਖਸ਼ਮ, ਨਿਰਦੇਹ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵੀ।

ਨਾਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਸੁਖਦੁਃ ਖਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਵੇਦਨਂ ਕਥਮ੍ । ਸਦਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਹृਦਯੇ ਨ ਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੇ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।