ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਯੋਗਿਨਾਂ ਕਥਿਤਾ ਦੋषਾ ਯੋਗਵਿਘ੍ਨਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਾਃ । ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਥੂਲਰੂਪਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਦੋਸ਼ ਯੋਗ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦੀ ਠਹਿਰਾਉ ਲਈ, ਹਰ ਇਕ ਥੋੜੀ-ਥੋੜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਵ੍ਰਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲੀਭੂਤਂ ਸੂਯ੍ਯਸ੍ਥਂ ਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਨ ਵਿਨਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ਜਗਤਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਵ੍ਰਤ, ਜਦੋਂ ਅਟੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਠਹਿਰਾਉ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਤਮੇਵੈਕਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ । ਓਙ੍ਕਾਰਂ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਧ੍ਯਾਯੇਦਬ੍ਜਸ੍ਥਿਤਂ ਵਿਭੁਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਓਂ' — ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਕਮਲ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਰਹਿਤਂ ਜਪੇਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਯਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਹृਦਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਚੋਪਰਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਓਂ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੋਚੋ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ।

ਤਮੋ ਰਜਸ੍ਤਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਣ੍ਡਲਤ੍ਰਿਤਯਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕृष੍ਣਰਕ੍ਤਸਿਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁਰੁषਂ ਜੀਵਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਅੰਧਕਾਰ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਸਤ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੋਲ ਦਾਇਰੇ ਹਨ: ਕਾਲਾ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਆਤਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਗੁਣੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮष੍ਟਪਤ੍ਰਂ ਸਰੋਰੁਹਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਤਤ੍ਰ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕੇਸਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਅਠ-ਪੱਤੀ ਕਮਲ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਕੇਸਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵੈਰਾਗ੍ਯਨਾਲਂ ਤਤ੍ਕਨ੍ਦੋ ਵੈष੍ਣਵੋ ਧਰ੍ਮ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਜੀਵਵਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ ਵਿਭੁ ॥ ੧,੨੩੫.

ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਡੰਡੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਚਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਰਮ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ, ਜੀਵ ਵਾਂਗ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਯੇਦੁਰਸਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਮੋਙ੍ਕਾਰਂ ਮੁਕ੍ਤਿਸਾਧਕਮ੍ । ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਯਦਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਯਾਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਸਨ੍ਨਿਧਿਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਦਿਲ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ 'ਓਂ' ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿੰਦ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ — ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਥਾਂ — ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਂ ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਦੇਹਾਬ੍ਜੇ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਯੋ ਗੀ ਚ ਭਕ੍ਤਿਭਾਕ੍ । ਆਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ ਕੇਚਿਤ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਧ੍ਯਾਨਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਦੇਹ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਹਰਿ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਸਾਂਖ੍ਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤਥੈਵਾਨ੍ਯੇ ਯੋਗੇਨਾਨ੍ਯੇ ਤੁ ਯੋਗਿਨਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਬਨ੍ਧਵਿਭੇਦਨਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਂਖਿਆ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਤੇ ਹੋਰ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ। ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰੈਕਚਿਤ੍ਤਤਾਯੋਗੋ ਮੁਕ੍ਤਿਦੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਰਣੋ ਜ੍ਞਾਨਦृਪ੍ਤੋ ਹਿ ਯੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉੱਥੇ ਇਕ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਮੁਕ੍ਤਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਆਸਨਸ੍ਥਾਨਵਿਧਯੋ ਨ ਯੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਧਕਾਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਨ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਯੋਗ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਵਿਲਮ੍ਬਜਨਕਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਸ੍ਤਰਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲਃ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ ਸ੍ਮਰਣਾਭ੍ਯਾਸਗੌਰਵਾਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਨੇ ਯਾਦ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਕਰਕੇ ਸਿਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਃ ਪਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਵੇषਂ ਵਿषਯੇषੁ ਚ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਪ੍ਤਸ਼ਿਸ਼੍ਰੋਦਰਾਦਿਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਯੋਗੀ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ੍ਤੁ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਨਰੋ ਯਦਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਯੋਗੀ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਥਾਵਾਂ — ਜਿਵੇਂ ਗੁਫਾ ਜਾਂ ਖੋਹ — ਵਿਚ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

ਕਾष੍ਠਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਲੀਨੋ ਯੋਗੀ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਾਃ ਸ਼੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਾਪਾਨਿ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਕਾਠ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜਾਤਾਂ, ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ, ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰਕੇ।

ਧ੍ਯਾਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਚ ਮੇਧਾਵੀ ਲਭਤੇ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ । ਮਨ੍ਥਨਾਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਵੈ ਹਰਿਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘਸਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹਰਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ਯਦੈਕਤ੍ਵਂ ਸ ਯੋਗਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ । ਬਾਹ੍ਯਰੂਪੈਰ੍ਨ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਚਾਨ੍ਤਸ੍ਥੈਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਮਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜੋਗ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯਤਨਾਂ ਜਾਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਾਲ।

ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਜ੍ਞਾਨੇਨ ਯੋਗੇਨ ਵੇਦਾਨ੍ਤਸ਼੍ਰਵਣੇਨ ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤਾਤ੍ਮਨੋ ਯਾ ਹਿ ਸਾ ਮੁਕ੍ਤਿਰਭਿਧੀਯਤੇ । ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਰੂਪਤ੍ਵਮਸਤਃ ਸਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਤਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਾਂਖਯ ਗਿਆਨ, ਜੋਗ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ, ਨਾ-ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠ ਵਿਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੬ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼ृਣੁ ਨਾਰਦ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਅਦ੍ਵੈਤਂ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਯੋਗਸ੍ਤਤ੍ਰੈਕਚਿਤ੍ਤਤਾ ॥ ੧,੨੩੬.

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਦਵੈਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਾਂਖਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਜੋਗ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਅਦ੍ਵੈਤਯੋਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ ਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇऽਤਿਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ । ਅਤੀਤਾਰਬ੍ਧਮਾਗਾਮਿ ਕਰ੍ਮ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਬੋਧਤਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਜੋਗ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਦ੍ਵਿਚਾਰਕੁਠਾਰੇਣ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸਂਸਾਰਪਾਦਪਃ । ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਤੀਰ੍ਥੇਨ ਲਭਤੇ ਵੈष੍ਣਵਂ ਪਦਮ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਸੱਚੀ ਸੋਚ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਚ ਮਾਯਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਅਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੇ ਨਾਦ੍ਵਯੇ ਪਦੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਅਦਵੈਤ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਨਾਮਰੂਪਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਜਗਤ੍ਕृਤ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੋऽਨਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਵਾਨ੍ ॥ ੧,੨੩੬.

ਉਹ ਪਰਮ ਦਰਜਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਮ, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਕਰਮ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਰਚ ਕੇ, ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵੇਦਾਹਮੇਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਤਮਸਃ ਪਰਮ੍ । ਸੋऽਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਨਾਨ੍ਯਃ ਪਨ੍ਥਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਚੇਤਨ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ' ਇਹ ਪਛਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।

ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਮਨਨਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਾਨਾਂ ਚੈਵ ਸਾਧਨਮ੍ । ਯਜ੍ਞਦਾਨਤਪਸ੍ਤੀਰ੍ਥਵੇਦੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੬.

ਸੁਣਨਾ, ਸੋਚਣਾ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ—ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਯਜ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਤੀਰਥ ਜਾਂ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਤ੍ਯਾਗੇਨ ਕੇਨਚਿਦ੍ਧ੍ਯਾਨਪੂਜਾਕਰ੍ਮਾਦਿਭਿਰ੍ਯਥਾ । ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵੇਦਵਚਨਂ ਕੁਰੁ ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਯਜੇਤਿ ਚ ॥ ੧,੨੩੬.

ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਾਂ ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਵੇਦ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ: 'ਕਰਮ ਕਰ' ਅਤੇ 'ਕਰਮ ਛੱਡ'।

ਯਜ੍ਞਾਦਯੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਨਿष੍ਕਾਮਾਨਾਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਅਨ੍ਤਃ ਕਰਣਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਮੂਚੁਰੇਵਾਤ੍ਰ ਕੇਚਨ ॥ ੧,੨੩੬.

ਯਜ ਆਦਿਕ ਕਰਮ, ਜੋ ਮੁਕਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏਕੇਨ ਜਨ੍ਮਨਾ ਜ੍ਞਾਨਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨ ਦ੍ਵੈਤਭਾਵਿਨਾਮ੍ । ਯੋਗਭ੍ਰष੍ਟਾਃ ਕੁਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਵਿਪ੍ਰਾ ਯੋਗਿਕੁਲੋਦ੍ਭਵਾਃ ॥ ੧,੨੩੬.

ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਇੱਕ ਜਨਮ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਦੁਇਤਾ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜੋਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਲਤ ਜੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਜੋਗੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਦੋਵੇਂ।