ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਰ੍ਵੇषਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਵृਤਿਰ੍ਵਿषਯੇषੁ ਚ । ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਨਸਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯਃ ਸਮਾਹृਤ੍ਯ ਹਿਤੋ ਹਿ ਸਃ । ਸਹਸਾ ਸਹ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ਯਾਵਤ੍ਕਾਲਃਕृਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਯਸ੍ਤਾਵਤ੍ਕਾਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ 'ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਨ ਚਲਤੇ ਯਸ੍ਯ ਮਨੋਭਿਧ੍ਯਾਯਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਹਿਰੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਵਧਿਕृਤਂ ਕਾਲਂ ਯਾਵਤ੍ਸਾ ਧਾਰਣਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਧ੍ਯੇਯੇ ਸਕ੍ਤਂ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਧ੍ਯੇਯਮੇਵਾਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦ ਤੱਕ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਾਰਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਨਾਨ੍ਯਂ ਪਦਾਰ੍ਥਂ ਜਾਨਾਤਿ ਧ੍ਯਾਨਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਧ੍ਯੇਯੇ ਮਨੋ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਾਂ ਯਾਤਿ ਧ੍ਯੇਯਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਪਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਭਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਚਿਨ੍ਤਕੈਃ । ਧ੍ਯੇਯਮੇਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਧ੍ਯਾਤਾ ਤਨ੍ਮਯਤਾਂ ਗਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਥਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦ੍ਵੈਤਰਹਿਤਂ ਸਮਾਧਿਃ ਸੋऽਭਿਧੀਯਤੇ । ਮਨਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰਹਿਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ਨ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਵੈਤ ਰਹਿਤਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਇਰਾਦਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ।

ਯਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਂਲੀਨਂ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਂ ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ । ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਯਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਨਸ੍ਤਨ੍ਮਯਤਾਂ ਯਾਤਿ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਸ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਰਤਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ਦੈਰ੍ਮਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਦਤਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਠਹਿਰਾਉ, ਭਟਕਣਾ, ਉਦੇਸੀ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ — ਇਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ।

ਯੋਗਿਨਾਂ ਕਥਿਤਾ ਦੋषਾ ਯੋਗਵਿਘ੍ਨਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਾਃ । ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਥੂਲਰੂਪਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਦੋਸ਼ ਯੋਗ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦੀ ਠਹਿਰਾਉ ਲਈ, ਹਰ ਇਕ ਥੋੜੀ-ਥੋੜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਵ੍ਰਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲੀਭੂਤਂ ਸੂਯ੍ਯਸ੍ਥਂ ਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਨ ਵਿਨਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ਜਗਤਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਵ੍ਰਤ, ਜਦੋਂ ਅਟੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਠਹਿਰਾਉ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਤਮੇਵੈਕਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ । ਓਙ੍ਕਾਰਂ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਧ੍ਯਾਯੇਦਬ੍ਜਸ੍ਥਿਤਂ ਵਿਭੁਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਓਂ' — ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਕਮਲ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਰਹਿਤਂ ਜਪੇਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਯਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਹृਦਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਚੋਪਰਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਓਂ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੋਚੋ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ।

ਤਮੋ ਰਜਸ੍ਤਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਣ੍ਡਲਤ੍ਰਿਤਯਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕृष੍ਣਰਕ੍ਤਸਿਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁਰੁषਂ ਜੀਵਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਅੰਧਕਾਰ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਸਤ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੋਲ ਦਾਇਰੇ ਹਨ: ਕਾਲਾ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਆਤਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਗੁਣੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮष੍ਟਪਤ੍ਰਂ ਸਰੋਰੁਹਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਤਤ੍ਰ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕੇਸਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਅਠ-ਪੱਤੀ ਕਮਲ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਕੇਸਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵੈਰਾਗ੍ਯਨਾਲਂ ਤਤ੍ਕਨ੍ਦੋ ਵੈष੍ਣਵੋ ਧਰ੍ਮ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਜੀਵਵਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ ਵਿਭੁ ॥ ੧,੨੩੫.

ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਡੰਡੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਚਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਰਮ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ, ਜੀਵ ਵਾਂਗ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਯੇਦੁਰਸਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਮੋਙ੍ਕਾਰਂ ਮੁਕ੍ਤਿਸਾਧਕਮ੍ । ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਯਦਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਯਾਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਸਨ੍ਨਿਧਿਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਦਿਲ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ 'ਓਂ' ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿੰਦ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ — ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਥਾਂ — ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਂ ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਦੇਹਾਬ੍ਜੇ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਯੋ ਗੀ ਚ ਭਕ੍ਤਿਭਾਕ੍ । ਆਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ ਕੇਚਿਤ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਧ੍ਯਾਨਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਦੇਹ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਹਰਿ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਸਾਂਖ੍ਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤਥੈਵਾਨ੍ਯੇ ਯੋਗੇਨਾਨ੍ਯੇ ਤੁ ਯੋਗਿਨਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਬਨ੍ਧਵਿਭੇਦਨਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਂਖਿਆ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਤੇ ਹੋਰ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ। ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰੈਕਚਿਤ੍ਤਤਾਯੋਗੋ ਮੁਕ੍ਤਿਦੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਰਣੋ ਜ੍ਞਾਨਦृਪ੍ਤੋ ਹਿ ਯੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉੱਥੇ ਇਕ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਮੁਕ੍ਤਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਆਸਨਸ੍ਥਾਨਵਿਧਯੋ ਨ ਯੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਧਕਾਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਨ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਯੋਗ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਵਿਲਮ੍ਬਜਨਕਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਸ੍ਤਰਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲਃ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ ਸ੍ਮਰਣਾਭ੍ਯਾਸਗੌਰਵਾਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਨੇ ਯਾਦ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਕਰਕੇ ਸਿਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਃ ਪਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਵੇषਂ ਵਿषਯੇषੁ ਚ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਪ੍ਤਸ਼ਿਸ਼੍ਰੋਦਰਾਦਿਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਯੋਗੀ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ੍ਤੁ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਨਰੋ ਯਦਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਯੋਗੀ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਥਾਵਾਂ — ਜਿਵੇਂ ਗੁਫਾ ਜਾਂ ਖੋਹ — ਵਿਚ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

ਕਾष੍ਠਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਲੀਨੋ ਯੋਗੀ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਾਃ ਸ਼੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਾਪਾਨਿ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਕਾਠ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜਾਤਾਂ, ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ, ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰਕੇ।

ਧ੍ਯਾਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਚ ਮੇਧਾਵੀ ਲਭਤੇ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ । ਮਨ੍ਥਨਾਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਵੈ ਹਰਿਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘਸਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹਰਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ਯਦੈਕਤ੍ਵਂ ਸ ਯੋਗਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ । ਬਾਹ੍ਯਰੂਪੈਰ੍ਨ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਚਾਨ੍ਤਸ੍ਥੈਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਮਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜੋਗ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯਤਨਾਂ ਜਾਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਾਲ।

ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਜ੍ਞਾਨੇਨ ਯੋਗੇਨ ਵੇਦਾਨ੍ਤਸ਼੍ਰਵਣੇਨ ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤਾਤ੍ਮਨੋ ਯਾ ਹਿ ਸਾ ਮੁਕ੍ਤਿਰਭਿਧੀਯਤੇ । ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਰੂਪਤ੍ਵਮਸਤਃ ਸਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਤਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਾਂਖਯ ਗਿਆਨ, ਜੋਗ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ, ਨਾ-ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠ ਵਿਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ।