ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਮਾਹृਤ੍ਯ ਵਿषਯੇਭ੍ਯੋ ਮਨਸ੍ਤਥਾ । ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਹਙ੍ਕਾਰਮਪਿ ਚ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਵ ਚ ॥ ੧,੨੩੫.

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੀ—

ਸਂਯਮ੍ਯ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਚਾਪਿ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕੇਵਲੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਿ ਚਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ ਉਸ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਚਿਦ੍ਰੂਪਮਮृਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਤੁਰੀਯਾਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮਾਸ੍ਥਿਤੋऽਸੌ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਮਰ, ਨਿਰਕਰਮ, ਸਭ ਵੱਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ । ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯ ਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਪਤ੍ਰਾਣ੍ਯष੍ਟੌ ਚ ਤਾਨਿ ਹਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਧੁਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਗੁਣ, ਅਤੇ ਸਤਵ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਇਹ ਅੱਠ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਬਣਦ ਹਨ।

ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਗੁਣਕृਤਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਣਿਕਾ । ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਵੋ ਦੇਹੀ ਚਿਦ੍ਰੂਪ ਏਵ ਹਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਸ ਕਮਲ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਹੈ; ਉਸ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਦੇਵੀ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪ੍ਰਕृਤਿਞ੍ਚ ਗੁਣਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍ । ਯਦਾ ਯਾਤਿ ਤਦਾ ਜੀਵੋ ਯਾਤਿ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਜਪਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋऽਥ ਧਾਰਣਾ । ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਮਾਧਿਰਿਤ੍ਯੇਤੇ षਡ੍ਯੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਧਕਾਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਾਸ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਜਪ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਛੇ ਯੋਗ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।

ਪਾਪਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰੀਤਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਯਮਃ । ਜਪਧ੍ਯਾਨਯੁਤੋ ਗਰ੍ਭੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਤ੍ਵਗਰ੍ਭਕਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਪਾਪ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਗਰਭ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਲਟ ਨੂੰ ਅਗਰਭਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ । ਮਧ੍ਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਓਙ੍ਕਾਰਂ ਸਤਤਂ ਜਪੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਮ ਦਾ ਜਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛਤੀ, ਚੌਵੀ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਛਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਚੌਵੀ ਮੱਧਮ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਘੱਟ ਹੈ।

ਵਾਚਕੇ ਪ੍ਰਣਵੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਵਾਚ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ । (ਓਂਨਮੋ ਵਿष੍ਣਵੇ).षष੍ਠਾਕ੍ਸ਼ਰਸ਼੍ਚ ਜਪ੍ਤਵ੍ਯੋ ਗਾਯਤ੍ਤ੍ਰੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰੀ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਉਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਗਾਯਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਵृਤਿਰ੍ਵਿषਯੇषੁ ਚ । ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਨਸਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯਃ ਸਮਾਹृਤ੍ਯ ਹਿਤੋ ਹਿ ਸਃ । ਸਹਸਾ ਸਹ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ਯਾਵਤ੍ਕਾਲਃਕृਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਯਸ੍ਤਾਵਤ੍ਕਾਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ 'ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਨ ਚਲਤੇ ਯਸ੍ਯ ਮਨੋਭਿਧ੍ਯਾਯਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਹਿਰੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਵਧਿਕृਤਂ ਕਾਲਂ ਯਾਵਤ੍ਸਾ ਧਾਰਣਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਧ੍ਯੇਯੇ ਸਕ੍ਤਂ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਧ੍ਯੇਯਮੇਵਾਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦ ਤੱਕ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਾਰਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਨਾਨ੍ਯਂ ਪਦਾਰ੍ਥਂ ਜਾਨਾਤਿ ਧ੍ਯਾਨਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਧ੍ਯੇਯੇ ਮਨੋ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਾਂ ਯਾਤਿ ਧ੍ਯੇਯਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਪਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਭਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਚਿਨ੍ਤਕੈਃ । ਧ੍ਯੇਯਮੇਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਧ੍ਯਾਤਾ ਤਨ੍ਮਯਤਾਂ ਗਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਥਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦ੍ਵੈਤਰਹਿਤਂ ਸਮਾਧਿਃ ਸੋऽਭਿਧੀਯਤੇ । ਮਨਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰਹਿਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ਨ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਵੈਤ ਰਹਿਤਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਇਰਾਦਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ।

ਯਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਂਲੀਨਂ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਂ ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ । ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਯਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਨਸ੍ਤਨ੍ਮਯਤਾਂ ਯਾਤਿ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਸ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਰਤਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ਦੈਰ੍ਮਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਦਤਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਠਹਿਰਾਉ, ਭਟਕਣਾ, ਉਦੇਸੀ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ — ਇਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ।

ਯੋਗਿਨਾਂ ਕਥਿਤਾ ਦੋषਾ ਯੋਗਵਿਘ੍ਨਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਾਃ । ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਥੂਲਰੂਪਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਦੋਸ਼ ਯੋਗ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦੀ ਠਹਿਰਾਉ ਲਈ, ਹਰ ਇਕ ਥੋੜੀ-ਥੋੜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਵ੍ਰਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲੀਭੂਤਂ ਸੂਯ੍ਯਸ੍ਥਂ ਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਨ ਵਿਨਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ਜਗਤਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਵ੍ਰਤ, ਜਦੋਂ ਅਟੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਠਹਿਰਾਉ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਤਮੇਵੈਕਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ । ਓਙ੍ਕਾਰਂ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਧ੍ਯਾਯੇਦਬ੍ਜਸ੍ਥਿਤਂ ਵਿਭੁਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਓਂ' — ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਕਮਲ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਰਹਿਤਂ ਜਪੇਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਯਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਹृਦਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਚੋਪਰਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਓਂ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੋਚੋ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ।

ਤਮੋ ਰਜਸ੍ਤਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਣ੍ਡਲਤ੍ਰਿਤਯਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕृष੍ਣਰਕ੍ਤਸਿਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁਰੁषਂ ਜੀਵਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਅੰਧਕਾਰ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਸਤ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੋਲ ਦਾਇਰੇ ਹਨ: ਕਾਲਾ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਆਤਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਗੁਣੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮष੍ਟਪਤ੍ਰਂ ਸਰੋਰੁਹਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਤਤ੍ਰ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕੇਸਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਅਠ-ਪੱਤੀ ਕਮਲ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਕੇਸਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵੈਰਾਗ੍ਯਨਾਲਂ ਤਤ੍ਕਨ੍ਦੋ ਵੈष੍ਣਵੋ ਧਰ੍ਮ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਜੀਵਵਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ ਵਿਭੁ ॥ ੧,੨੩੫.

ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਡੰਡੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਚਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਰਮ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ, ਜੀਵ ਵਾਂਗ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਯੇਦੁਰਸਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਮੋਙ੍ਕਾਰਂ ਮੁਕ੍ਤਿਸਾਧਕਮ੍ । ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਯਦਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਯਾਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਸਨ੍ਨਿਧਿਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਦਿਲ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ 'ਓਂ' ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿੰਦ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ — ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਥਾਂ — ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਂ ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਦੇਹਾਬ੍ਜੇ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਯੋ ਗੀ ਚ ਭਕ੍ਤਿਭਾਕ੍ । ਆਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ ਕੇਚਿਤ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਧ੍ਯਾਨਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਦੇਹ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਹਰਿ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।