ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਲੋਭੋ ਮੋਹਃ ਕ੍ਰੋਧ ਏਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਾਪਂ ਨਰਸ਼੍ਚਰੇਤ੍ । ਹਸ੍ਤਾਵੁਪਸ੍ਥਮੁਦਰਂ ਵਾਕ੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਤੇ ਗੁੱਸਾ — ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ, ਲਿੰਗ, ਪੇਟ, ਤੇ ਬੋਲ — ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ।

ਏਤਤ੍ਸੁਸਂਯਤਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਵਿਪ੍ਰਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ (ਧਃ) । ਪਰਵਿਤ੍ਤਂ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਨ ਹਿਂਸਾਂ ਕੁਰੁਤੇ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਿਸ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੈਦਕ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ।

ਨਾਕ੍ਸ਼ਕ੍ਰੀਡਾਰਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਹਸ੍ਤੌ ਤਸ੍ਯ ਸੁਸਂਯਤੌ । ਪਰਸ੍ਤ੍ਰੀਵਰ੍ਜਨਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਸ੍ਥਂ ਸੁਸਂਯਤਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਲਿੰਗ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਅਲੋਲੁਪਮਿਦਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਜਠਰਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਯਤਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਹਿਤਂ ਮਿਤਂ ਬ੍ਰੂਤੇ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਯਤਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੇਟ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚ, ਭਲਾ ਤੇ ਠੀਕ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯ ਸਂਯਤਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਤਪਸਾਧ੍ਵਰੈਃ । ਐਕ੍ਯਂ ਯਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਨਸੋਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਿਸ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਪ ਜਾਂ ਯਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਇਕਤਾ —

ਸਬੀਜਂ ਵਾਪਿ ਨਿਰ੍ਬੋਜਂ ਧ੍ਯਾਨਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਵਿषਯੇषੁ ਯੁਨਕ੍ਤਿ ਯਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਬੀਜ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬੀਜ ਰਹਿਤ, ਇਹ ਧਿਆਨ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਭ੍ਰੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ—

ਹਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮੁਪਰਮੇ ਮਨਸਿ ਹ੍ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—

ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਸੌ ਜੀਵੋ ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨਥ । ਜੀਵੋ ਜਾਗ੍ਰਦਵਸ੍ਥਾਯਾਮੇਵਮਾਹੁਰ੍ਵਿਪਾਸ਼੍ਚਿਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਤਦ ਜੀਵ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ। ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ ਤਮਸਾ ਮੋਹਿਤੋ ਨ ਸ੍ਮਰਤ੍ਯਪਿ । ਯਦਾ ਤਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਵੇਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਿਰਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਿਥੋਂ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨੀਂਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਗ੍ਰਤੋ ਯਸ੍ਯ ਨੋ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨ ਮੋਹੋ ਨ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਥਾ । ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵਿषਯਾਨ੍ਵਸ਼ੀ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਸੁਸਤ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆਵੇ, ਨਾ ਭੁੱਲੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧੁਨੀ-ਅਰਥ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੇ, ਉਹ ਆਪ-ਕਾਬੂ ਵਾਲਾ ਹੈ—

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਮਾਹृਤ੍ਯ ਵਿषਯੇਭ੍ਯੋ ਮਨਸ੍ਤਥਾ । ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਹਙ੍ਕਾਰਮਪਿ ਚ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਵ ਚ ॥ ੧,੨੩੫.

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੀ—

ਸਂਯਮ੍ਯ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਚਾਪਿ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕੇਵਲੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਿ ਚਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ ਉਸ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਚਿਦ੍ਰੂਪਮਮृਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਤੁਰੀਯਾਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮਾਸ੍ਥਿਤੋऽਸੌ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਮਰ, ਨਿਰਕਰਮ, ਸਭ ਵੱਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ । ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯ ਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਪਤ੍ਰਾਣ੍ਯष੍ਟੌ ਚ ਤਾਨਿ ਹਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਧੁਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਗੁਣ, ਅਤੇ ਸਤਵ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਇਹ ਅੱਠ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਬਣਦ ਹਨ।

ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਗੁਣਕृਤਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਣਿਕਾ । ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਵੋ ਦੇਹੀ ਚਿਦ੍ਰੂਪ ਏਵ ਹਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਸ ਕਮਲ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਹੈ; ਉਸ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਦੇਵੀ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪ੍ਰਕृਤਿਞ੍ਚ ਗੁਣਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍ । ਯਦਾ ਯਾਤਿ ਤਦਾ ਜੀਵੋ ਯਾਤਿ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਜਪਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋऽਥ ਧਾਰਣਾ । ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਮਾਧਿਰਿਤ੍ਯੇਤੇ षਡ੍ਯੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਧਕਾਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਾਸ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਜਪ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਛੇ ਯੋਗ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।

ਪਾਪਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰੀਤਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਯਮਃ । ਜਪਧ੍ਯਾਨਯੁਤੋ ਗਰ੍ਭੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਤ੍ਵਗਰ੍ਭਕਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਪਾਪ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਗਰਭ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਲਟ ਨੂੰ ਅਗਰਭਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ । ਮਧ੍ਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਓਙ੍ਕਾਰਂ ਸਤਤਂ ਜਪੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਮ ਦਾ ਜਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛਤੀ, ਚੌਵੀ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਛਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਚੌਵੀ ਮੱਧਮ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਘੱਟ ਹੈ।

ਵਾਚਕੇ ਪ੍ਰਣਵੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਵਾਚ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ । (ਓਂਨਮੋ ਵਿष੍ਣਵੇ).षष੍ਠਾਕ੍ਸ਼ਰਸ਼੍ਚ ਜਪ੍ਤਵ੍ਯੋ ਗਾਯਤ੍ਤ੍ਰੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰੀ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਉਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਗਾਯਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਵृਤਿਰ੍ਵਿषਯੇषੁ ਚ । ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਨਸਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯਃ ਸਮਾਹृਤ੍ਯ ਹਿਤੋ ਹਿ ਸਃ । ਸਹਸਾ ਸਹ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ਯਾਵਤ੍ਕਾਲਃਕृਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਯਸ੍ਤਾਵਤ੍ਕਾਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ 'ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਨ ਚਲਤੇ ਯਸ੍ਯ ਮਨੋਭਿਧ੍ਯਾਯਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਹਿਰੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਵਧਿਕृਤਂ ਕਾਲਂ ਯਾਵਤ੍ਸਾ ਧਾਰਣਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਧ੍ਯੇਯੇ ਸਕ੍ਤਂ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਧ੍ਯੇਯਮੇਵਾਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦ ਤੱਕ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਾਰਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਨਾਨ੍ਯਂ ਪਦਾਰ੍ਥਂ ਜਾਨਾਤਿ ਧ੍ਯਾਨਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਧ੍ਯੇਯੇ ਮਨੋ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਾਂ ਯਾਤਿ ਧ੍ਯੇਯਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਪਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਭਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਚਿਨ੍ਤਕੈਃ । ਧ੍ਯੇਯਮੇਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਧ੍ਯਾਤਾ ਤਨ੍ਮਯਤਾਂ ਗਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਹ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਥਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦ੍ਵੈਤਰਹਿਤਂ ਸਮਾਧਿਃ ਸੋऽਭਿਧੀਯਤੇ । ਮਨਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰਹਿਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ਨ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਵੈਤ ਰਹਿਤਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਇਰਾਦਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ।

ਯਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਂਲੀਨਂ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਂ ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ । ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਯਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।