ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਵਂ ਮਯੋਕ੍ਤਂ ਪਰਮਪ੍ਰਭਾਵਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਹੀਨਸ੍ਯ ਪਰਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਃ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰੋऽਸੌ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਕਾਮੇਨ ਨਰੇਣ ਸਮ੍ਯਕ੍ ॥ ੧,੨੩੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

ਬੋਧਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪੁਰੁषਂ ਪੁਰਾਣਮਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਂ ਵਿਮਲਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ । ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਂ ਪਰਮਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਕਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯੋਗੀ ਨ ਲਂਯ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜੋ ਯੋਗੀ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਪੁਰਾਣਾ, ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਪਰਮ ਤੇ ਅਦਵਿਤੀ—ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ?

ਇਮਂ ਸ੍ਤਵਂ ਯਃ ਸਤਤਂ ਮਨੁष੍ਯਃ ਪਠੇਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਯਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਃ । ਸ ਧੂਤਪਾਪ੍ਮਾ ਵਿਤਤਪ੍ਰਭਾਵਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਲੋਕਂ ਵਿਤਤਂ ਮੁਰਾਰੇਃ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਤ੍ਯਰ੍ਥਮਸ਼ੇषਸੌਖ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਂ ਚ ਕਾਮਂ ਚ ਤਥੈਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ । ਸ ਸਰ੍ਵਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਪਰਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਵਿष੍ਣੁਂ ਸ਼ਰਣਂ ਵਰੇਣ੍ਯਮ੍ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜੋ ਧਨ, ਪੂਰਾ ਸੁਖ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸਾਰੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਠਾਂ ਤੇ, ਵਰੇਣਯ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਭੁਂ ਪ੍ਰਭੁਂ ਵਿਸ਼੍ਵਧਰਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਸ਼ੇषਸਂਸਾਰਵਿਨਾਸ਼ਹੇਤੁਮ੍ । ਯੋ ਵਾਸੁਦੇਵਂ ਵਿਮਲਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਃ ਸ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗਃ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜੋ ਵਿਭੂ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੫ ਸੂਤ ਉਵਾਚ ਵੇਦਾਨ੍ਤਸਾਙ੍ਖ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵਿष੍ਣੁਰਿਤ੍ਯੇਵ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਸਾਂਖ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ' — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਸੂਰ੍ਯੇ ਹृਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਹ੍ਨੌ ਚ ਜ੍ਯੋਤਿਰੇਕਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਥਾ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ਼ੀਰਸ੍ਥਂ ਗਵਾਂ ਨ ਕੁਰੁਤੇ ਬਲਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਇੱਕ ਹੀ ਜੋਤ ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ: ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੱਖਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਗਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਕਰ੍ਮਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਦਤ੍ਤਂ ਤਾਸਾਂ ਮਹਾ ਬਲਮ੍ । ਤਥਾ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੋ ਨ ਕਰੋਤਿ ਹਿਤਂ ਨਣਾਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ।

ਵਿਨਾਰਾਧਨਯਾ ਦੇਵਃ ਸਰ੍ਵਗਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਆਰੁਰੁਕ੍ਸ਼ੁਮਤੀਨਾਂ ਤੁ ਕਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਬਿਨਾ ਭਗਤੀ ਦੇ, ਸਭ ਥਾਂ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜੋ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਰੂਢਯੋਗਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤ੍ਯਾਗਂ ਪਰਂ ਮਤਮ੍ । ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨ੍ਰਾਗੋ ਦ੍ਵੇषੋऽਥ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧੁਨੀ, ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਗਾਵਟ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਲੋਭੋ ਮੋਹਃ ਕ੍ਰੋਧ ਏਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਾਪਂ ਨਰਸ਼੍ਚਰੇਤ੍ । ਹਸ੍ਤਾਵੁਪਸ੍ਥਮੁਦਰਂ ਵਾਕ੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਤੇ ਗੁੱਸਾ — ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ, ਲਿੰਗ, ਪੇਟ, ਤੇ ਬੋਲ — ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ।

ਏਤਤ੍ਸੁਸਂਯਤਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਵਿਪ੍ਰਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ (ਧਃ) । ਪਰਵਿਤ੍ਤਂ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਨ ਹਿਂਸਾਂ ਕੁਰੁਤੇ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਿਸ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੈਦਕ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ।

ਨਾਕ੍ਸ਼ਕ੍ਰੀਡਾਰਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਹਸ੍ਤੌ ਤਸ੍ਯ ਸੁਸਂਯਤੌ । ਪਰਸ੍ਤ੍ਰੀਵਰ੍ਜਨਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਸ੍ਥਂ ਸੁਸਂਯਤਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਲਿੰਗ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਅਲੋਲੁਪਮਿਦਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਜਠਰਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਯਤਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਹਿਤਂ ਮਿਤਂ ਬ੍ਰੂਤੇ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਯਤਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੇਟ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚ, ਭਲਾ ਤੇ ਠੀਕ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯ ਸਂਯਤਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਤਪਸਾਧ੍ਵਰੈਃ । ਐਕ੍ਯਂ ਯਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਨਸੋਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਿਸ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਪ ਜਾਂ ਯਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਇਕਤਾ —

ਸਬੀਜਂ ਵਾਪਿ ਨਿਰ੍ਬੋਜਂ ਧ੍ਯਾਨਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਵਿषਯੇषੁ ਯੁਨਕ੍ਤਿ ਯਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਬੀਜ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬੀਜ ਰਹਿਤ, ਇਹ ਧਿਆਨ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਭ੍ਰੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ—

ਹਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮੁਪਰਮੇ ਮਨਸਿ ਹ੍ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—

ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਸੌ ਜੀਵੋ ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨਥ । ਜੀਵੋ ਜਾਗ੍ਰਦਵਸ੍ਥਾਯਾਮੇਵਮਾਹੁਰ੍ਵਿਪਾਸ਼੍ਚਿਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਤਦ ਜੀਵ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ। ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ ਤਮਸਾ ਮੋਹਿਤੋ ਨ ਸ੍ਮਰਤ੍ਯਪਿ । ਯਦਾ ਤਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਵੇਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਿਰਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਿਥੋਂ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨੀਂਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਗ੍ਰਤੋ ਯਸ੍ਯ ਨੋ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨ ਮੋਹੋ ਨ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਥਾ । ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵਿषਯਾਨ੍ਵਸ਼ੀ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਸੁਸਤ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆਵੇ, ਨਾ ਭੁੱਲੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧੁਨੀ-ਅਰਥ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੇ, ਉਹ ਆਪ-ਕਾਬੂ ਵਾਲਾ ਹੈ—

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਮਾਹृਤ੍ਯ ਵਿषਯੇਭ੍ਯੋ ਮਨਸ੍ਤਥਾ । ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਹਙ੍ਕਾਰਮਪਿ ਚ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਵ ਚ ॥ ੧,੨੩੫.

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੀ—

ਸਂਯਮ੍ਯ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਚਾਪਿ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕੇਵਲੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਿ ਚਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ ਉਸ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਚਿਦ੍ਰੂਪਮਮृਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਤੁਰੀਯਾਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮਾਸ੍ਥਿਤੋऽਸੌ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਮਰ, ਨਿਰਕਰਮ, ਸਭ ਵੱਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ । ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯ ਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਪਤ੍ਰਾਣ੍ਯष੍ਟੌ ਚ ਤਾਨਿ ਹਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਧੁਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਗੁਣ, ਅਤੇ ਸਤਵ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਇਹ ਅੱਠ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਬਣਦ ਹਨ।

ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਗੁਣਕृਤਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਣਿਕਾ । ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਵੋ ਦੇਹੀ ਚਿਦ੍ਰੂਪ ਏਵ ਹਿ ॥ ੧,੨੩੫.

ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਸ ਕਮਲ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਹੈ; ਉਸ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਦੇਵੀ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪ੍ਰਕृਤਿਞ੍ਚ ਗੁਣਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍ । ਯਦਾ ਯਾਤਿ ਤਦਾ ਜੀਵੋ ਯਾਤਿ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਜਪਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋऽਥ ਧਾਰਣਾ । ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਮਾਧਿਰਿਤ੍ਯੇਤੇ षਡ੍ਯੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਧਕਾਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸਾਸ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਜਪ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਛੇ ਯੋਗ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।

ਪਾਪਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰੀਤਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਯਮਃ । ਜਪਧ੍ਯਾਨਯੁਤੋ ਗਰ੍ਭੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਤ੍ਵਗਰ੍ਭਕਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਪਾਪ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਗਰਭ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਲਟ ਨੂੰ ਅਗਰਭਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ । ਮਧ੍ਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਓਙ੍ਕਾਰਂ ਸਤਤਂ ਜਪੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਉਮ ਦਾ ਜਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛਤੀ, ਚੌਵੀ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਛਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਚੌਵੀ ਮੱਧਮ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਘੱਟ ਹੈ।