ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਚਿਰਾਲ੍ਲਭਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਛਿਤ੍ਵਾ ਸਂਸਾਰਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਅਨ੍ਯੋऽਪਿ ਯੋ ਜਪੇਦ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਸਨ੍ਧ੍ਯਂ ਨਿਯਤਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ॥ ੧,੨੩੪.

ਉਹ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ, ਜੋ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦਿਨ ਵਿਚ, ਨਿਯਮਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਪਦਾ ਹੈ—

ਇਦਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਮੁਨੇ ਸੋऽਪਿ ਸਰ੍ਵਕਾਮਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਪੁਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਲਭਤੇ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਬਦ੍ਧੋ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ ॥ ੧,੨੩੪.

ਉਹ ਮੁਨੀ ਵੀ ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੋਗਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ਰਾਗੀ ਲਭਤੇ ਨਿਰ੍ਧਨੋ ਧਨਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਲਭਤੇ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਭਗ੍ਯਂ ਕੀਰ੍ਤਿ ਚ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ॥ ੧,੨੩੪.

ਰੋਗੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਗੀ ਧਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆ ਚਾਹੁੰਦਾ ਵਿਦਿਆ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਗ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਾਤਿ ਸ੍ਮਰਤ੍ਵਂ ਮੇਧਾਵੀ ਯਦ੍ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ ਚੇਤਸਾ । ਸ ਧਨ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਵਿਤ੍ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃਸ ਸਾਧੁਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਕृਤ੍ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜੋ ਵੀ ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਾਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚਤੁਰਾਈ—ਉਹ ਧਨਵੰਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਸਤ੍ਯਵਾਕੂਛੁਚਿਰ੍ਦਾਤਾ ਯਃ ਸ੍ਤੌਤਿ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਮ੍ । ਅਸਂਭਾष੍ਯਾ ਹਿ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਬਹਿष੍ਕृਤਾਃ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਦਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਭ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।

ਯੇषਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਹਰਿਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ । ਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਮਨੋ ਵਾਕ੍ਚ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਵਿਚ ਹਰੀ ਵੱਲ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੰਦ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਦੇ ਵਿष੍ਣੌ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਨਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀ । ਆਰਾਧ੍ਯ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦੇਵਂ ਹਰਿਂ ਸਰ੍ਵਸੁਖਪ੍ਰਦਮ੍ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲ ਅਟੱਲ ਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—

ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪੁਰੁषਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਦ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਤੇ ਫਲਮ੍ । ਕਰ੍ਮ ਕਾਮਾਦਿਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਧਾਨਃ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮਃ । ਅਸੁਰਾਦਿਵਪੁਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਦੇਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਨਾਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੧,੨੩੪.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲਾ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਸਭ ਕਰਮ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੁਰਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ, ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ।

ਸਕਲਮੁਨਿਭਿਰਾਦ੍ਯਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤੇ ਯੋ ਹਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਖਿਲਹृਦਿ ਨਿਵਿष੍ਟੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯਃ ਸਰ੍ਵਸਾਕ੍ਸ਼ੀ । ਤਮਜਮਮृਤਮੀਸ਼ਂ ਵਾਸੁਦੇਵਂ ਨਤੋऽਸ੍ਮਿ ਭਯਮਰਣਵਿਹੀਨਂ ਨਿਤ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਰੂਪਮ੍ ॥ ੧,੨੩੪.

ਮੈਂ ਉਸ ਅਜਨਮਾ, ਅਮਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਹਰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ, ਸਭ ਦਾ ਸਾਖੀ, ਡਰ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ।

ਨਿਖਿਲਭੁਵਨ ਨਾਥਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂ ਤ੍ਵਤਿਵਿਮਲਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਭਵਪੁष੍ਪੈਃ । ਸੁਖਮੁਦਿਤਸਮਸ੍ਤਂ ਪੂਜਯਾਮ੍ਯਾਤ੍ਮਭਾਵਂ ਵਿਸ਼ਤੁ ਹृਦਯਪਦ੍ਮੇ ਸਰ੍ਵਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ॥ ੧,੨੩੪.

ਮੈਂ ਸਭ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਇਆਲੂ, ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਦਾ ਸਾਖੀ, ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਆ ਵੱਸੇ।

ਏਵਂ ਮਯੋਕ੍ਤਂ ਪਰਮਪ੍ਰਭਾਵਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਹੀਨਸ੍ਯ ਪਰਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਃ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰੋऽਸੌ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਕਾਮੇਨ ਨਰੇਣ ਸਮ੍ਯਕ੍ ॥ ੧,੨੩੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

ਬੋਧਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪੁਰੁषਂ ਪੁਰਾਣਮਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਂ ਵਿਮਲਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ । ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਂ ਪਰਮਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਕਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯੋਗੀ ਨ ਲਂਯ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜੋ ਯੋਗੀ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਪੁਰਾਣਾ, ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਪਰਮ ਤੇ ਅਦਵਿਤੀ—ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ?

ਇਮਂ ਸ੍ਤਵਂ ਯਃ ਸਤਤਂ ਮਨੁष੍ਯਃ ਪਠੇਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਯਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਃ । ਸ ਧੂਤਪਾਪ੍ਮਾ ਵਿਤਤਪ੍ਰਭਾਵਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਲੋਕਂ ਵਿਤਤਂ ਮੁਰਾਰੇਃ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਤ੍ਯਰ੍ਥਮਸ਼ੇषਸੌਖ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਂ ਚ ਕਾਮਂ ਚ ਤਥੈਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ । ਸ ਸਰ੍ਵਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਪਰਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਵਿष੍ਣੁਂ ਸ਼ਰਣਂ ਵਰੇਣ੍ਯਮ੍ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜੋ ਧਨ, ਪੂਰਾ ਸੁਖ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸਾਰੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਠਾਂ ਤੇ, ਵਰੇਣਯ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਭੁਂ ਪ੍ਰਭੁਂ ਵਿਸ਼੍ਵਧਰਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਸ਼ੇषਸਂਸਾਰਵਿਨਾਸ਼ਹੇਤੁਮ੍ । ਯੋ ਵਾਸੁਦੇਵਂ ਵਿਮਲਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਃ ਸ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗਃ ॥ ੧,੨੩੪.

ਜੋ ਵਿਭੂ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੫ ਸੂਤ ਉਵਾਚ ਵੇਦਾਨ੍ਤਸਾਙ੍ਖ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵਿष੍ਣੁਰਿਤ੍ਯੇਵ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਸਾਂਖ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ' — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਸੂਰ੍ਯੇ ਹृਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਹ੍ਨੌ ਚ ਜ੍ਯੋਤਿਰੇਕਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਥਾ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ਼ੀਰਸ੍ਥਂ ਗਵਾਂ ਨ ਕੁਰੁਤੇ ਬਲਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਇੱਕ ਹੀ ਜੋਤ ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ: ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੱਖਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਗਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਕਰ੍ਮਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਦਤ੍ਤਂ ਤਾਸਾਂ ਮਹਾ ਬਲਮ੍ । ਤਥਾ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੋ ਨ ਕਰੋਤਿ ਹਿਤਂ ਨਣਾਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ।

ਵਿਨਾਰਾਧਨਯਾ ਦੇਵਃ ਸਰ੍ਵਗਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਆਰੁਰੁਕ੍ਸ਼ੁਮਤੀਨਾਂ ਤੁ ਕਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਬਿਨਾ ਭਗਤੀ ਦੇ, ਸਭ ਥਾਂ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜੋ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਰੂਢਯੋਗਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤ੍ਯਾਗਂ ਪਰਂ ਮਤਮ੍ । ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨ੍ਰਾਗੋ ਦ੍ਵੇषੋऽਥ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧੁਨੀ, ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਗਾਵਟ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਲੋਭੋ ਮੋਹਃ ਕ੍ਰੋਧ ਏਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਾਪਂ ਨਰਸ਼੍ਚਰੇਤ੍ । ਹਸ੍ਤਾਵੁਪਸ੍ਥਮੁਦਰਂ ਵਾਕ੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਤੇ ਗੁੱਸਾ — ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ, ਲਿੰਗ, ਪੇਟ, ਤੇ ਬੋਲ — ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ।

ਏਤਤ੍ਸੁਸਂਯਤਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਵਿਪ੍ਰਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ (ਧਃ) । ਪਰਵਿਤ੍ਤਂ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਨ ਹਿਂਸਾਂ ਕੁਰੁਤੇ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਿਸ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੈਦਕ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ।

ਨਾਕ੍ਸ਼ਕ੍ਰੀਡਾਰਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਹਸ੍ਤੌ ਤਸ੍ਯ ਸੁਸਂਯਤੌ । ਪਰਸ੍ਤ੍ਰੀਵਰ੍ਜਨਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਸ੍ਥਂ ਸੁਸਂਯਤਮ੍ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਲਿੰਗ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਅਲੋਲੁਪਮਿਦਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਜਠਰਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਯਤਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਹਿਤਂ ਮਿਤਂ ਬ੍ਰੂਤੇ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਯਤਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜੋ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੇਟ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚ, ਭਲਾ ਤੇ ਠੀਕ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯ ਸਂਯਤਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਤਪਸਾਧ੍ਵਰੈਃ । ਐਕ੍ਯਂ ਯਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਨਸੋਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਿਸ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਪ ਜਾਂ ਯਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਇਕਤਾ —

ਸਬੀਜਂ ਵਾਪਿ ਨਿਰ੍ਬੋਜਂ ਧ੍ਯਾਨਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਵਿषਯੇषੁ ਯੁਨਕ੍ਤਿ ਯਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਬੀਜ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬੀਜ ਰਹਿਤ, ਇਹ ਧਿਆਨ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਭ੍ਰੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ—

ਹਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮੁਪਰਮੇ ਮਨਸਿ ਹ੍ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—

ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਸੌ ਜੀਵੋ ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨਥ । ਜੀਵੋ ਜਾਗ੍ਰਦਵਸ੍ਥਾਯਾਮੇਵਮਾਹੁਰ੍ਵਿਪਾਸ਼੍ਚਿਤਃ ॥ ੧,੨੩੫.

ਤਦ ਜੀਵ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ। ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ ਤਮਸਾ ਮੋਹਿਤੋ ਨ ਸ੍ਮਰਤ੍ਯਪਿ । ਯਦਾ ਤਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਵੇਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਿਰਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੩੫.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਿਥੋਂ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨੀਂਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।