ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਹਮਿਤ੍ਯਙ੍ਕੁਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਮਮੇਤਿ ਸ੍ਕਨ੍ਧਵਾਨ੍ਮਹਾਨ੍ । ਗृਹਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਚ ਯਤ੍ਰ ਦਾਰਾਭਿਪਲ੍ਲਵਃ ॥ ੧,੨੨੬.

'ਮੈਂ' ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, 'ਮੇਰਾ' ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਘਰ ਤੇ ਖੇਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਤਨੀ ਉਸ ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਹਨ।

ਧਨਧਾਨ੍ਯੇ ਮਹਾਪਤ੍ਰੇ ਪਾਪਮੂਲੋऽਤਿਦੁਰ੍ਗਮਃ । ਵਿਧਿਵਤ੍ਸੁਖਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜਾਤੋऽਜ੍ਞਾਨਮਹਾਤਰੁਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਧਨ ਤੇ ਅਨ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਾਂਡੇ ਹਨ; ਪਾਪ ਵਿਚ ਜੜਿਆ, ਇਹ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਖ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਕਿਸਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਛਿਨ੍ਨੋ ਵਿਦ੍ਯਾਕੁਠਾਰੇਣ ਤੇ ਗਤਾ ਲਯਮੀਸ਼੍ਵਰੇ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਸਂ ਪੀਤਂ ਨੀਰਜਸ੍ਕਮਕਣ੍ਟਕਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਜਦ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਧੂੜ ਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਪਰਾਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਃ ਸੁਖਨਿਰ੍ਵृਤਿਮੇਵ ਚ । ਮੂਰ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਲਯਂ ਨੂਨਂ ਨ ਤ੍ਵਂ ਰਾਜਨ੍ਨ ਚਾਪ੍ਯਹਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਜੋ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਅਜੇ ਤਕ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਈ।

ਨ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਕਂ ਵਾਚਾ ਨੈਵਾਨ੍ਤਃ ਕਰਣਂ ਤਥਾ । ਕਂ ਵਾ ਪਸ਼੍ਯਸਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਦਮਾਵਯੋਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਨਾ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਬੋਲ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਤੂੰ ਕੀ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ?

ਮृਤਃ ਪਰੇऽਹ੍ਨਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸਂਜਾਤੋऽਯਂ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਃ । ਏਕਤ੍ਵੇऽਪਿ ਪृਥਗ੍ਭਾਵਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਨृਪ ॥ ੧,੨੨੬.

ਜਦ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖੇਤਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਪਾਵ ਹੈ, ਰਾਜਾ।

ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਵਿਯੋਗੋऽਸੌ ਜ੍ਞਾਨੇ ਨष੍ਟੇ ਚ ਯੋਗਿਨਃ । ਸਾ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਚੈਕ੍ਯ ਮਨੈਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਰ੍ਗੁਣੈਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿੱਛੋੜਾ—ਜਦ ਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੋਗੀ ਲਈ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ, ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਣਾ।

ਤਦ੍ਗृਹਂ ਯਤ੍ਰ ਵਸਤਿ ਤਦ੍ਭੋਜ੍ਯਂ ਯੇਨ ਜੀਵਤਿ । ਯਨ੍ਮੁਕ੍ਤਯੇ ਤਦੇਵੋਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਞਾਨੇ ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੨੨੬.

ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੀਵਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

ਉਪਭੋਗੇਨ ਪੁਣ੍ਯਾਨਾ ਮਪੁਣ੍ਯਾਨਾਞ੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵ । ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨਾਞ੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਾਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤ੍ਵਕਰਣਾਤ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੨੬.

ਭੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਣ ਤੇ ਪਾਪ, ਤੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ, ਰਾਜਾ, ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਪਰਿਗ੍ਰਹੌ । ਯਮਾਃ ਪਞ੍ਚਾਥ ਨਿਯਮਾਃ ਸ਼ੌਚਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੀਰਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚਾਈ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤੇ ਗੈਰ-ਮਲਕੀਅਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਹਨ; ਫਿਰ ਨਿਯਮ: ਸੁਚਿਤਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸਨ੍ਤੋषਸ੍ਤਪਸਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਵਾਸੁਦੇਵਾਰ੍ਚਨਂ ਦਮਃ । ਆਸਨ ਪਦ੍ਮਕਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਮਰੁਜ੍ਜਯਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ; ਆਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਦਮ ਆਸਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸੋऽਪਿ ਪੂਰਕੁਮ੍ਭਕਰੇਚਕੈਃ । ਲਘੁਰ੍ਯੋ ਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸ ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਹਰ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸਾਹ ਲੈਣਾ, ਰੋਕਣਾ, ਤੇ ਛੱਡਣਾ। ਹਲਕਾ ਦਸ ਗਿਣਤ ਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਮ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਭਿਸ੍ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾਭਿਰੁਤ੍ਤਮਃ ਸ ਉਦਾਹृਤਃ । ਜਪਧ੍ਯਾਨਯੁਤੌ ਗਰ੍ਭੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਭਕਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਉੱਤਮ ਤਿੰਨ ਗੁਣਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਲਟ ਨੂੰ ਬੱਚਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਥਮੇ ਨਜਯੇਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਮਧ੍ਯਮੇਨ ਚ ਵੇਪਥੁਮ੍ । ਵਿਪਾਕਂ ਹਿ ਤृਤੀਯੇਨ ਜਾਤਾਨ੍ਦੋषਾਸ੍ਤ੍ਵਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ 'ਚ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਦੂਜੇ 'ਚ ਕੰਬਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤੇ ਤੀਜੇ 'ਚ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਲਤੀਆਂ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਸਨਸ੍ਥਨ੍ਤੁਯੁਞ੍ਜੀਤ ਕृਤ੍ਵਾ ਚ ਪ੍ਰਣਵਂ ਹृਦੀ । ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਭ੍ਯਾਂ ਲਿਙ੍ਗਵृषਣੌ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨ੍ਨਕਾਗ੍ਰਮਾਨਸਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਓਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਐੜ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ ਛੂਹ ਕੇ, ਮਨ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਰਜਸਾ ਤਮਸੋ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਰਜਸਸ੍ਤਥਾ । ਨਿਰੁਧ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਲੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ੍ਥਿਤੋ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯੋਗਵਿਤ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਜੋ ਯੋਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜਸ ਨੂੰ ਸਤਵ ਨਾਲ, ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਰਜਸ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯੋਗ ਕਰੇ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਮ੍ਨ ਏਵ ਚ । ਨਿਗृਹ੍ਯ ਸਮਵਾਯੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ, ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾ ਦਸ਼ਾष੍ਟੌ ਚ ਧਾਰਣਾ ਸਾ ਵਿਧੀਯਤੇ । ਦ੍ਵੇ ਧਾਰਣੇ ਸ੍ਮृਤੋ ਯੋਗੋ ਯੋਗਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹਨ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਦੋ ਧਾਰਣਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਾਡ੍ਯਾਂ ਹृਦਯੇ ਚਾਤ੍ਰ ਤृਤੀਯਾ ਚ ਤਥੋਰਸਿ । ਕਣ੍ਠੇ ਮੁਖੇ ਨਾ ਸਿਕਾਗ੍ਰੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਭ੍ਰੂਮਧ੍ਯਮੂਰ੍ਧਸੁ ॥ ੧,੨੨੬.

ਪੂਰਬੀ ਨਾਡੀ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ 'ਤੇ।

ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਧਾਰਣਾ ਦਸ਼ਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਦਸ਼ੈਤਾ ਧਾਰਣਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਰੂਪਤਾਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅੱਗੇ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਦਸ ਗੁਣਾ ਧਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦਸ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਅਮਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾਗ੍ਨਿਰਗ੍ਨੌ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਸ੍ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਮੋਮਿਤ੍ਯੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਜਪੇਤ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ; 'ਓਂ' ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਕਾਰਸ਼੍ਚ ਤਥੋਕਾਰੋ ਮਕਾਰਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ਰਤ੍ਰਯਮ੍ । ਏਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਾਜਸਤਾਮਸਾਃ ॥ ੧,੨੨੬.

'ਅ', 'ਉ', 'ਮ' ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਸਤਵ, ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਯੋਗਿਗਮ੍ਯਾਦ੍ਯਾਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾ ਪਰਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਗਾਨ੍ਧਾਰੀਤਿ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਗਾਨ੍ਧਾਰਸ੍ਵਰਸਂਸ਼੍ਰਯਾ । ਇਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮੋਙ੍ਕਾਰਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਅਰਧ ਮਾਤਰਾ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ; ਇਹ ਗਾਂਧਾਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਖਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਓਂਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਜਰਾਮਰਣਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਮਲਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦੇਹਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸ੍ਥਾਨਾਸ੍ਥਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਥਾਂ ਤੇ ਅਥਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਤੇ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਘ੍ਰਾਣਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਜੀਭ ਤੇ ਨੱਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਨੋਦਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰਜ੍ਞਾਨਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਵਿਆਨ ਤੇ ਉਦਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।