ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

षਣ੍ਡਾਃ ਕਲਾਪਹਰਣੇ ਕਾष੍ਠਹृਤ੍ਤृਣਕੀਟਕਃ । ਪੁष੍ਪਂ ਹृਤ੍ਵਾ ਦਰਿਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪਙ੍ਗੁਰ੍ਯਾਚਕਹृਨ੍ਨਰਃ ॥ ੧,੨੨੫.

ਗਹਣੇ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਪੁੰਸਕ ਲੱਕੜ ਚੀਰਨ ਵਾਲਾ ਕੀੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਰੀਬ, ਲੰਗੜੇ ਦੀ ਭਿਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲੀ ਥਾਲੀ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਲੰਗੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਕਹਰ੍ਤਾ ਚ ਹਾਰੀਤਸ੍ਤੋਯਹਰ੍ਤਾ ਚ ਚਾਤਕਃ । ਗृਹਹृਨ੍ਨਰਕਾਨ੍ਗਤ੍ਵਾ ਰੌਰਵਾਦੀਨ੍ਸੁਦਾਰੁਣਾਨ੍ ॥ ੧,੨੨੫.

ਸਬਜ਼ੀ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਰੀ ਪੰਛੀ, ਪਾਣੀ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ, ਘਰ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤृਣਗੁਲ੍ਮਲਤਾਵਲ੍ਲੀਤ੍ਵਗ੍ਘਾਰੀ ਤਰੁਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਏष ਏਵ ਕ੍ਰਮੋ ਦृष੍ਟੋ ਗੋਸੁਵਰ੍ਣਾਦਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ ॥ ੧,੨੨੫.

ਘਾਹ, ਬੂਟੇ, ਲਤਾ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਲ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਗਾਂ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯਾਪਹਾਰੀ ਮੂਕਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਤ੍ਵਾ ਚ ਨਰਕਾਨ੍ਬਹਨ੍ । ਅਸਮਿਦ੍ਧੇ ਹੁਤੇ ਚਾਗ੍ਨੌ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਃ ਖਲੁ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੨੨੫.

ਵਿਦਿਆ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੂੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਜਦ ਅੱਗ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਲਦੀ, ਮੰਦ ਅੱਗ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਪਰਨਿਨ੍ਦਾ ਕृਤਘ੍ਨਤ੍ਵਂ ਪਰਸੀਮਾਭਿਘਾਤਨਮ੍ । ਨੈष੍ਠੁਰ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਘृਣਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪਰਦਾਰੋਪਸੇਵਨਮ੍ ॥ ੧,੨੨੫.

ਪਰਾਈ ਨਿੰਦਾ, ਅਕ੍ਰਤਘਨਤਾ, ਪਰਾਈ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਦਖਲ, ਰੁਖਾਈ, ਨਿਰਦਯਤਾ ਤੇ ਪਰਾਈ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ —

ਪਰਸ੍ਵਹਰਣਾਸ਼ੌਚਂ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਚ ਕੁਤ੍ਸਨਮ੍ । ਨਿਕृਤ੍ਯ ਬਨ੍ਧਨਂ ਨॄਣਾਂ ਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਞ੍ਚ ਨृਣਾਂ ਵਧਃ । ਉਪਲਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਨਰਕਾਦਨੁ ॥ ੧,੨੨੫.

ਪਰਾਇਆ ਮਾਲ ਚੁਰਾਉਣਾ, ਅਸੁਚਿਤ ਹੋਣਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨਾ, ਦਗਾ ਕਰਨਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਨਾ, ਕੰਜੂਸੀ ਕਰਕੇ ਮਾਰਨਾ—ਇਹਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ।

ਦਯਾ ਭੂਤੇषੁ ਸਂਵਾਦਃ ਪਰਲੋਕਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾ । ਸਤ੍ਯਂ ਹਿਤਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵੇਦਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੨੨੫.

ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ, ਪਰਲੋਕ ਲਈ ਕਰਮ, ਭਲੇ ਲਈ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ—ਇਹਨਾਂ ਲਕੜੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰੁਦੇਵਰ੍षਿਸਿਦ੍ਧਰ੍षਿਸੇਵਨਂ ਸਾਧੁਸਂਯਮਃ । ਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾष੍ਵਸਨਂ ਮੈਤ੍ਰੀ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਿਦੁਃ । ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਯੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਂ ਫਲਮ੍ ॥ ੧,੨੨੫.

ਗੁਰੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸਾਧਾਂ ਵਿਚ ਸੰਜਮ, ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ, ਮਿੱਤਰਤਾ—ਇਹ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੨੬ ਸੂਤ ਉਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸਾਙ੍ਗਂ ਮਹਾਯੋਗਂ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਕਰਂ ਪਰਮ੍ । ਸਰ੍ਵਪਾਪਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾਨੁਪਠਿਤਂ ਸ਼ृਣੁ ॥ ੧,੨੨੬.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਯੋਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ।

ਮਮੇਤਿ ਮੂਲਂ ਦੁਃ ਖਸ੍ਯ ਨ ਮਮੇਤਿ ਨਿਵਰ੍ਤਨਮ੍ । ਦਤ੍ਤਾਤ੍ਰੇਯੋ ਹ੍ਯਲਰ੍ਕਾਯ ਇਮਮਾਹ ਮਹਾਮਤਿਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ 'ਮੇਰਾ' ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ 'ਮੇਰਾ' ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿਚ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇ ਨੇ ਇਹ ਅਲਰਕ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।

ਅਹਮਿਤ੍ਯਙ੍ਕੁਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਮਮੇਤਿ ਸ੍ਕਨ੍ਧਵਾਨ੍ਮਹਾਨ੍ । ਗृਹਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਚ ਯਤ੍ਰ ਦਾਰਾਭਿਪਲ੍ਲਵਃ ॥ ੧,੨੨੬.

'ਮੈਂ' ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, 'ਮੇਰਾ' ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਘਰ ਤੇ ਖੇਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਤਨੀ ਉਸ ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਹਨ।

ਧਨਧਾਨ੍ਯੇ ਮਹਾਪਤ੍ਰੇ ਪਾਪਮੂਲੋऽਤਿਦੁਰ੍ਗਮਃ । ਵਿਧਿਵਤ੍ਸੁਖਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜਾਤੋऽਜ੍ਞਾਨਮਹਾਤਰੁਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਧਨ ਤੇ ਅਨ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਾਂਡੇ ਹਨ; ਪਾਪ ਵਿਚ ਜੜਿਆ, ਇਹ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਖ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਕਿਸਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਛਿਨ੍ਨੋ ਵਿਦ੍ਯਾਕੁਠਾਰੇਣ ਤੇ ਗਤਾ ਲਯਮੀਸ਼੍ਵਰੇ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਸਂ ਪੀਤਂ ਨੀਰਜਸ੍ਕਮਕਣ੍ਟਕਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਜਦ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਧੂੜ ਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਪਰਾਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਃ ਸੁਖਨਿਰ੍ਵृਤਿਮੇਵ ਚ । ਮੂਰ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਲਯਂ ਨੂਨਂ ਨ ਤ੍ਵਂ ਰਾਜਨ੍ਨ ਚਾਪ੍ਯਹਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਜੋ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਅਜੇ ਤਕ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਈ।

ਨ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਕਂ ਵਾਚਾ ਨੈਵਾਨ੍ਤਃ ਕਰਣਂ ਤਥਾ । ਕਂ ਵਾ ਪਸ਼੍ਯਸਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਦਮਾਵਯੋਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਨਾ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਬੋਲ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਤੂੰ ਕੀ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ?

ਮृਤਃ ਪਰੇऽਹ੍ਨਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸਂਜਾਤੋऽਯਂ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਃ । ਏਕਤ੍ਵੇऽਪਿ ਪृਥਗ੍ਭਾਵਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਨृਪ ॥ ੧,੨੨੬.

ਜਦ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖੇਤਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਪਾਵ ਹੈ, ਰਾਜਾ।

ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਵਿਯੋਗੋऽਸੌ ਜ੍ਞਾਨੇ ਨष੍ਟੇ ਚ ਯੋਗਿਨਃ । ਸਾ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਚੈਕ੍ਯ ਮਨੈਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਰ੍ਗੁਣੈਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿੱਛੋੜਾ—ਜਦ ਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੋਗੀ ਲਈ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ, ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਣਾ।

ਤਦ੍ਗृਹਂ ਯਤ੍ਰ ਵਸਤਿ ਤਦ੍ਭੋਜ੍ਯਂ ਯੇਨ ਜੀਵਤਿ । ਯਨ੍ਮੁਕ੍ਤਯੇ ਤਦੇਵੋਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਞਾਨੇ ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੨੨੬.

ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੀਵਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

ਉਪਭੋਗੇਨ ਪੁਣ੍ਯਾਨਾ ਮਪੁਣ੍ਯਾਨਾਞ੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵ । ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨਾਞ੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਾਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤ੍ਵਕਰਣਾਤ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੨੬.

ਭੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਣ ਤੇ ਪਾਪ, ਤੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ, ਰਾਜਾ, ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਪਰਿਗ੍ਰਹੌ । ਯਮਾਃ ਪਞ੍ਚਾਥ ਨਿਯਮਾਃ ਸ਼ੌਚਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੀਰਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚਾਈ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤੇ ਗੈਰ-ਮਲਕੀਅਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਹਨ; ਫਿਰ ਨਿਯਮ: ਸੁਚਿਤਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸਨ੍ਤੋषਸ੍ਤਪਸਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਵਾਸੁਦੇਵਾਰ੍ਚਨਂ ਦਮਃ । ਆਸਨ ਪਦ੍ਮਕਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਮਰੁਜ੍ਜਯਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ; ਆਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਦਮ ਆਸਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸੋऽਪਿ ਪੂਰਕੁਮ੍ਭਕਰੇਚਕੈਃ । ਲਘੁਰ੍ਯੋ ਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸ ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਹਰ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸਾਹ ਲੈਣਾ, ਰੋਕਣਾ, ਤੇ ਛੱਡਣਾ। ਹਲਕਾ ਦਸ ਗਿਣਤ ਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਮ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਭਿਸ੍ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾਭਿਰੁਤ੍ਤਮਃ ਸ ਉਦਾਹृਤਃ । ਜਪਧ੍ਯਾਨਯੁਤੌ ਗਰ੍ਭੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਭਕਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਉੱਤਮ ਤਿੰਨ ਗੁਣਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਲਟ ਨੂੰ ਬੱਚਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਥਮੇ ਨਜਯੇਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਮਧ੍ਯਮੇਨ ਚ ਵੇਪਥੁਮ੍ । ਵਿਪਾਕਂ ਹਿ ਤृਤੀਯੇਨ ਜਾਤਾਨ੍ਦੋषਾਸ੍ਤ੍ਵਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ 'ਚ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਦੂਜੇ 'ਚ ਕੰਬਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤੇ ਤੀਜੇ 'ਚ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਲਤੀਆਂ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਸਨਸ੍ਥਨ੍ਤੁਯੁਞ੍ਜੀਤ ਕृਤ੍ਵਾ ਚ ਪ੍ਰਣਵਂ ਹृਦੀ । ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਭ੍ਯਾਂ ਲਿਙ੍ਗਵृषਣੌ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨ੍ਨਕਾਗ੍ਰਮਾਨਸਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਓਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਐੜ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ ਛੂਹ ਕੇ, ਮਨ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਰਜਸਾ ਤਮਸੋ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਰਜਸਸ੍ਤਥਾ । ਨਿਰੁਧ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਲੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ੍ਥਿਤੋ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯੋਗਵਿਤ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਜੋ ਯੋਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜਸ ਨੂੰ ਸਤਵ ਨਾਲ, ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਰਜਸ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯੋਗ ਕਰੇ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਮ੍ਨ ਏਵ ਚ । ਨਿਗृਹ੍ਯ ਸਮਵਾਯੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ॥ ੧,੨੨੬.

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ, ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾ ਦਸ਼ਾष੍ਟੌ ਚ ਧਾਰਣਾ ਸਾ ਵਿਧੀਯਤੇ । ਦ੍ਵੇ ਧਾਰਣੇ ਸ੍ਮृਤੋ ਯੋਗੋ ਯੋਗਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ॥ ੧,੨੨੬.

ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹਨ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਦੋ ਧਾਰਣਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਾਡ੍ਯਾਂ ਹृਦਯੇ ਚਾਤ੍ਰ ਤृਤੀਯਾ ਚ ਤਥੋਰਸਿ । ਕਣ੍ਠੇ ਮੁਖੇ ਨਾ ਸਿਕਾਗ੍ਰੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਭ੍ਰੂਮਧ੍ਯਮੂਰ੍ਧਸੁ ॥ ੧,੨੨੬.

ਪੂਰਬੀ ਨਾਡੀ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ 'ਤੇ।