ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਜਾਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਭਿਕ੍ਸ਼ਾਃ ਸ਼ਿਸ਼੍ਨੋਦਰਪਰਾਜਿਤਾਃ । ਅਵ੍ਰਤਾ ਵਟਵੋऽਸ਼ੌਚਾ ਭਿਕ੍ਸ਼ਵਸ਼੍ਚ ਕੁਟੁਮ੍ਬਿਨਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਜਾ ਤੋਂ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਟ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਵਰਤ ਦੇ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਭਿਖਾਰੀ ਜੋ ਘਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਤਪਸ੍ਵਿਨੋ ਗ੍ਰਾਮਵਾਸਾਃ ਨ੍ਯਾਸਿਨੋ ਹ੍ਯਰ੍ਥਲੋਲੁਪਾਃ । ਹ੍ਰਸ੍ਵਕਾਯਾ ਮਹਾਹਾਰਾਸ਼੍ਚੌਰਾਸ੍ਤੇ ਸਾਧਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ, ਵਿਰਾਗੀ ਲੋਕ ਧਨ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਛੋਟੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਖਾਣਗੇ, ਤੇ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਭृਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਤਿਂ ਤਾਪਸਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ ਵ੍ਰਤਮ੍ । ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵੈਸ਼੍ਯਾ ਵ੍ਰਤਪਰਾਯਣਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਨੌਕਰ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ, ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤ ਤਿਆਗ ਦੇਣਗੇ। ਸ਼ੂਦਰ ਦਾਨ ਲੈਣਗੇ, ਤੇ ਵੈਸ਼ ਲੋਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਗੇ।

ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਚ ਜਨਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਸਦृਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਅਨ੍ਯਾਯਭੋਜਨੇਨਾਗ੍ਨਿਦੇਵਤਾਤਿਥਿਪੂਜਨਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਲੋਕ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿਣਗੇ, ਤੇ ਜਨਤਾ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਨਿਆਇਕ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਅੱਗ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਲੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਨ ਚ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੋਦਕਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਪਰਾਸ਼੍ਚ ਜਨਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਪ੍ਰਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੌਨਕ ॥ ੧,੨੨੩.

ਕਲਿਯੁਗ ਆਉਣ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਣਗੇ, ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ।

ਬਹੁਪ੍ਰਜਾਲ੍ਪਭਾਗ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਲੌ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ । ਸ਼ਿਰਃ ਕਣ੍ਡੂਯਨਪਰਾ ਆਜ੍ਞਾਂ ਭੇਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਰ੍ਤ੍ਸਿਤਾਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸੁਭਾਗੀ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਉਹ ਸਿਰ ਖੰਘਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਤੇ ਡਾਂਟ ਪੈਣ ਤੇ ਆਗਿਆ ਟੋੜ ਦੇਣਗੀਆਂ।

ਵਿष੍ਣੁਂ ਨ ਪੂਜਯਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਾषਣ੍ਡੋਪਹਤਾ ਜਨਾਃ । ਕਲੇਰ੍ਦੋषਨਿਧੇਰ੍ਵਿਪ੍ਰਾ ਅਸ੍ਤਿ ਹ੍ਯੇਕੋ ਮਹਾਗੁਣਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਪਾਖੰਡ ਨਾਲ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਕਲਿਯੁਗ ਬਹੁਤ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਵੀ ਹੈ।

ਕੀਰ੍ਤਨਾਦੇਵ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਮਹਾਬਨ੍ਧਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਕृਤੇ ਯਦ੍ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਵਿष੍ਣੁਂ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਜਪਤਃ ਫਲਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਡਾ ਬੰਧਨ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਜਪ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ,

ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਯਾਂ ਕਲੌ ਤਦ੍ਧਰਿਕੀਰ੍ਤਨਾਤ੍ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧ੍ਯੇਯੋ ਹਰਿਰ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਗੇਯਃ ਪੂਜ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ੌਨਕ ॥ ੧,੨੨੩.

ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਧਿਆਉਣਾ, ਗਾਉਣਾ ਤੇ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੨੪ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੋ ਲਯਃ । ਅਨਾਵृष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ਤਵਾਰ੍षਿਕੀ ॥ ੧,੨੨੪.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨੈਮਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲੈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਸੁਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਰੌਦ੍ਰਾ ਦਿਵਿ ਸਪ੍ਤ ਦਿਵਾਕਰਾਃ । ਤੇ ਤੁ ਪੀਤ੍ਵਾ ਜਲਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੋषਯਨ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ ॥ ੧,੨੨੪.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਕੜਕਦੇ ਸੂਰਜ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

ਭੂਰ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਰ੍ਮਹਰ੍ਲੋਕਂ ਚਰਾਚਰਂ ਜਨਸ੍ਤਥਾ । ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਰੁਦ੍ਰੋ ਭੂਤ੍ਵਾਸੌ ਪਾਤਾਲਾਨਿ ਦਹਤ੍ਯਧਃ ॥ ੧,੨੨੪.

ਭੂ, ਭਵ, ਸਵਰ, ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਚਲ ਤੇ ਅਚਲ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੁਦਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪਾਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਦਹੇਤ੍ਤ੍ਰਿਲੋਕਞ੍ਚਿ ਮੁਖਾਨ੍ਮੇਘਾਨ੍ ਸृਜਤ੍ਯਲਮ੍ । ਵਰ੍षਨ੍ਤੇ ਵੈ ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾ ਮਹਾਘਨਾਃ ॥ ੧,੨੨੪.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਬੱਦਲ ਸੌ ਸਾਲ ਤਕ ਮੀਂਹ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿष੍ਣੁਰੂਪਃਸ਼ਤਂ ਵਾਤਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਜਿਤਃ । ਵਿष੍ਣੁਰੇ ਕਾਰ੍ਣਵੀ ਭੂਤੇ ਵਰ੍षੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਧृਕ੍ । ਸ਼ੇਤੇऽਨਨ੍ਤਾਸਨੇ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ ॥ ੧,੨੨੪.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾ ਸੌ ਸਾਲ ਮੀਂਹ ਵਾਲੀ ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਸਾਰੀ ਚਲ ਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਨੰਤ ਸੱਪ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਪ੍ਤ੍ਵਾ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਂ ਸ ਜਗਦ੍ਭੂਯੋऽਸृਜਦ੍ਧਰਿਃ । ਅਥ ਪ੍ਰਾਕृਤਿਕਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਪ੍ਰਲਯਂ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼ੌਨਕ ॥ ੧,੨੨੪.

ਹਰੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਸੁੱਤ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ ਸ਼ੌਨਕ।

ਪੂਰ੍ਣੇ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤੇ ਸਂਹृਤ੍ਯ ਸਕਲਂ ਜਗਤ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਦੇਹੇ ਹਿ ਮੁਕ੍ਤੋ ਯੋਗਬਲੈਰ੍ਹਰਿਃ ॥ ੧,੨੨੪.

ਜਦ ਸੌ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੇ ਗਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤੇऽਪਿ ਯਾਨ੍ਤਿ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਅਨਾਵृष੍ਟ੍ਯਰ੍ਕਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਆਸਨ੍ਮੇਘਾਸ੍ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਜ । ਸ਼ਤਂ ਵਰ੍षਾਣਿ ਵਰ੍षਦ੍ਭਿਰ੍ਮੇਧੈਰਣ੍ਡਂ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੨੪.

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੂਜੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਸੁਕਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬੱਦਲ ਸੌ ਸਾਲ ਮੀਂਹ ਪਾ ਕੇ ਅੰਡ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇਨ ਤੋਯੇਨ ਭਿਨ੍ਨਮਣ੍ਡਂ ਜਗਤ੍ਪਤੇਃ । ਪੂਰ੍ਣੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਯੁषਿ ਗਤੇ ਭਿਦ੍ਯਤੇऽਮ੍ਭਸਿ ਲੀਯਤੇ ॥ ੧,੨੨੪.

ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਜਗਤਪਤੀ ਦਾ ਅੰਡ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਡ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਸਾ ਜਗਦਾਧਾਰਾ ਤੋਯੇ ਚੋਰ੍ਵੋ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ । ਆਪਸ੍ਤੇਜਸਿ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਤੇਜੋ ਵਾਯੌ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ॥ ੧,੨੨੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅੱਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯੁਃ ਖੇ ਖਞ੍ਚ ਭੂਤਾਦੌ ਵਿਸ਼ਤੇ ਚ ਤਦਾ ਮਹਾਨ੍ । ਮਹਾਨ੍ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषੇ ਪਰੇ ॥ ੧,੨੨੪.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਅਪਰਗਟ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਤਵਰ੍षਂ ਹਰਿਃ ਸ਼ੇਤੇ ਸृਜਤ੍ਯਥ ਦਿਨਗਮੇ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭੂਤਂ ਚਰਾਚਰਮ੍ ॥ ੧,੨੨੪.

ਹਰੀ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ, ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਰੇ ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੨੫ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਦਿਤਾਪਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਞ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵ ਸਂਸ੍ਰਾਚਕ੍ਰਵਿਤ੍ । ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਂ ਲਯਮ੍ ॥ ੧,੨੨੫.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਆਤਮਕ, ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਤਕਲੀਫਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਅੰਤਮ ਲੈ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਸਾਰਚਕ੍ਰਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਮਾਦਾਬੁਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਕਾਲਤਃ । ਯਦ੍ਵਿਨਾ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੋ ਨ ਲੀਨਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ॥ ੧,੨੨੫.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਇਸ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਸੀ ਨਰਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਮਨ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ । ਨੀਯਤੇਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹੇਨ ਯਮਸ੍ਯ ਯਮਪੂਰੁषੈਃ ॥ ੧,੨੨੫.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਵਾਨ੍ਧਵਾਸ੍ਤੋਯਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਿਲੈਃ ਸਹ । ਯਚ੍ਚ ਪਿਣ੍ਡਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯਮਲੋਕੇ ਤਦਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ ੧,੨੨੫.

ਉਥੇ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਤੇ ਤਿਲ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

ਗਤਸ਼੍ਚ ਨਰਕਂ ਪਾਪਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਯਾਤਿ ਸ੍ਵਪੁਣ੍ਯਤਃ । ਪਾਪਕृਦ੍ਯਾਤਿ ਨਰਕਂ ਪੁਣ੍ਯਕृਦ੍ਯਾਤਿ ਵੈ ਦਿਵਮ੍ ॥ ੧,੨੨੫.

ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਪੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਨਰਕਾਤ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਗਰ੍ਭੇ ਭਵਤ੍ਯਪਿ । ਨਾਭਿਭੂਤਞ੍ਚ ਤਸ੍ਯੈਵ ਯਾਤਿ ਬੀਜਦ੍ਵਯਂ ਹਿ ਤਤ੍ ॥ ੧,੨੨੫.

ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਔਰਤ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਬੀਜ ਜੋ ਹਾਲੇ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸੇ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਲਲਂ ਬੁਦ੍ਬ੍ਰੁਦਮਯਂ ਤਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਮੇਵ ਚ । ਪੇਸ਼੍ਯਾਃ ਪਲਸਮੋऽਣ੍ਡਃ ਸ੍ਯਾਦਙ੍ਕੁਰਂ ਤਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੨੫.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬੁੱਬੁਦਾ, ਫਿਰ ਲਹੂ; ਅੰਡਾ ਮਟਰ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਉਪਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨੇਤ੍ਰਨਾਸਾਸ੍ਯਸ਼੍ਰਵਣਾਨਿ ਚ । ਆਵਹਂ ਯਾਤਿ ਚਾਙ੍ਗੇਭ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਪਰਨ੍ਤੁ ਨਖਾਦਿਕਮ੍ ॥ ੧,੨੨੫.

ਉਪ-ਅੰਗਾਂ — ਉਂਗਲੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ, ਤੇ ਕੰਨ — ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਨਖ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।