ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਧਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृष੍ਣਵਰ੍ਣਾਯਾ ਦਰ੍ਭੋਦਕਸਮਾਯੁਤਮ੍ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਮਾषਕਾਣ੍ਯष੍ਟੌ ਗੋਮਯਸ੍ਯ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦਹੀਂ, ਜੋ ਦਰਭਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ; ਗੋ-ਮੂਤਰ ਲਈ ਅੱਠ ਮਾਸ, ਤੇ ਗੋ-ਮੈ ਲਈ ਚਾਰ ਮਾਸ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੀਰਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਧ੍ਨਸ੍ਤੁ ਦਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਘृਤਸ੍ਯ ਮਾषਕਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਂ ਮਲਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਦੁੱਧ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਮਾਸ, ਦਹੀਂ ਲਈ ਦਸ ਮਾਸ, ਤੇ ਘੀ ਲਈ ਪੰਜ ਮਾਸ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਪੰਚਗਵ੍ਯਾ ਮਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੨੩ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਮੁਨਿਭਿਸ਼੍ਚਰਿਤਾ ਧਰ੍ਮਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਸ ਮਯੋਦਿਤਾਃ । ਯੈਰ੍ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤੁष੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਸੂਰ੍ਯਾਦਿਪਰਿਚਾਰਣਾਤ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਧਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੇ ਵਿਆਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ, ਉਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮੇਤ।

ਤਰ੍ਪਣੇਨ ਚ ਹੋਮੇਨ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾ ਵਨ੍ਦਨੇਨ ਚ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਭਗਵਾਨ੍ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਮੋਕ੍ਸ਼ਦਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਤਰਪਣ, ਹੋਮ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਦੁਆਰਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ, ਇੱਛਾ, ਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮੋ ਹਿ ਭਗਵਾਨ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ਪੂਜੀ ਵਿष੍ਣੋਸ੍ਤੁ ਤਰ੍ਪਣਮ੍ । ਹੋਮਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਧਾਰਣਾ ਸਕਲਂ ਹਰਿਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਧਰਮ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੀ ਤਰਪਣ ਹੈ; ਹੋਮ, ਸੰਧਿਆ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਧਾਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਹਰੀ ਹੀ ਹਨ।

ਸੂਚ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਲਯਂ ਜਗਤੋ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼ੌਨਕ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਕਲ੍ਪੈਕਾਬ੍ਜਦਿਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਸੌਨਕ ਸੁਣ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦ੍ਵਾਪਰਾਦਿਯੁਗਾਵਸ੍ਥਾ ਨਿਬੋਧਮੇ । ਕृਤੇ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚਤੁष੍ਪਾਚ੍ਚ ਸਤ੍ਯਂ ਦਾਨਂ ਤਪੋ ਦਯਾ ॥ ੧,੨੨੩.

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ: ਸੱਚ, ਦਾਨ, ਤਪ ਤੇ ਦਇਆ।

ਧਰ੍ਮਪਾਤਾ ਹਰਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨੋ ਨਰਾਃ । ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਰਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਵੈ ਤਦਾ ॥ ੧,੨੨੩.

ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਹਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕृਤਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰਿਯੈਰ੍ਵਿਪ੍ਰਾ ਵਿਟ੍ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਜਿਤਾ ਦ੍ਵਿਜੈਃ । ਸ਼ੂਰਸ਼੍ਚਾਤਿਬਲੋ ਵਿष੍ਣੂ ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਚ ਜਘਾਨ ਹ ॥ ੧,੨੨੩.

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।

ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤ੍ਰਿਪਾਦ੍ਧਰ੍ਮਃ ਸਤ੍ਯਦਾਨਦਯਾਤ੍ਮਕਃ । ਨਰਾ ਯਜ੍ਞਪਰਾਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੋਦ੍ਭਵਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੱਚ, ਦਾਨ ਤੇ ਦਇਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਯਜਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤੋ ਹਰਿਰ੍ਨਰੈਃ ਪੂਜ੍ਯੋ ਨਰਾ ਦਸ਼ਸ਼ਤਾਯੁषਃ । ਤਤ੍ਰ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਭੋਮਰਥਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨਹਨ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਹਰੀ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਥ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਪਾਦਵਿਗ੍ਰਹੋ ਧਰ੍ਮਃ ਪੀਤਤਾਞ੍ਚਾਚ੍ਯੁਤੇ ਗਤੇ । ਚਤੁਃ ਸ਼ਤਾਯੁषੋ ਲੋਕਾ ਦ੍ਵਿਜਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੋਦ੍ਭਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਵਰੂਪਧृਕ੍ । ਤਦੇਕਨ੍ਤੁ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦਂ? ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਵ੍ਯਭਜਤ੍ਪੁਨਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਉਥੇ, ਜਦ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਅਕਲ ਦੇਖੀ, ਵਿਆਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।

ਸ਼ਿष੍ਯਾਨਧ੍ਯਾਪਯਾਮਾਸ ਸਮਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧ ਮੇ । ऋਗ੍ਵੇਦਮਥ ਪੈਲਨ੍ਤ੍ਸਾਮਵੇਦਞ੍ਚ ਜੈਮਿਨਿਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਈ; ਸੁਣੋ, ਪੈਲਾ ਨੇ ਰਿਗਵੇਦ, ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਸਾਮਵੇਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਅਥਰ੍ਵਾਣਂ ਸੁਮਨ੍ਤੁਨ੍ਤੁ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦਂ ਮਹਾਮੁਨਿਮ੍ । ਵੈਸ਼ਮ੍ਪਾਯਨਮਙ੍ਗਨ੍ਤੁ ਪੁਰਾਣਂ ਸੂਤਮੇਵ ਚ । ਅष੍ਟਾਦਸ਼ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਯੈਰ੍ਵੇਦ੍ਯੋ ਹਰਿਰੇਵ ਹਿ ॥ ੧,੨੨੩.

ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਅਥਰਵੇਦ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਯਜੁਰਵੇਦ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਅੰਗ, ਅਤੇ ਸੂਤ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ । ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਚ੍ਚੈਵ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲੈ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ — ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੀ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਪਾਦ੍ਮਂ ਵੈष੍ਣਵਞ੍ਚ ਸ਼ੈਵਂ ਭਾਗਵਤਨ੍ਤਥਾ । ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਨਾਰਦੀਯਞ੍ਚਸ੍ਕਾਨ੍ਦਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਰਾਹਕਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਦਮ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ੈਵ, ਭਾਗਵਤ, ਭਵਿਸ਼ਯ, ਨਾਰਦੀਯ, ਸਕੰਦ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਪੁਰਾਣਾ।

ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਂ ਤਥਾਗ੍ਨੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੈਵਰ੍ਤਮੇਵ ਚ । ਕੌਰ੍ਮਂ ਮਾਤ੍ਸ੍ਯਂ ਗਾਰੁਡਞ੍ਚ ਵਾਯਵੀਯਮਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਅष੍ਟਾਦਸ਼ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਿਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਅਗਨੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਕੂਰਮ, ਮਤਸਯ, ਗਾਰੁੜ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ — ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯੁਪਪੁਰਾਣਾਨਿ ਮੁਨਿਭਿਃ ਕਥਿਤਾਨਿ ਤੁ । ਆਦ੍ਯਂ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰੋਕ੍ਤਂ ਨਾਰਸਿਂਹਮਥਾਪਰਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਹੋਰ ਉਪਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ, ਫਿਰ ਨਰਸਿੰਹ।

ਤृਤੀਯਂ ਸ੍ਕਾਨ੍ਦਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਕੁਮਾਰੇਣ ਤੁ ਭਾषਿਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਸ਼ਿਵਧਰ੍ਮਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਨ੍ਦੀਸ਼੍ਵਰਭਾषਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਤੀਜਾ ਸਕੰਦ, ਜੋ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਚੌਥਾ ਸ਼ਿਵਧਰਮ, ਜੋ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।

ਦੁਰ੍ਵਾਸਸੋਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਂ ਨਾਰਦੋਕ੍ਤਮਤਃ ਪਰਮ੍ । ਕਾਪਿਲਂ ਵਾਮਨਞ੍ਚੈਵ ਤਥੈਵੋਸ਼ਨਸੇਰਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਆਸ਼ਚਰਜ ਪੁਰਾਣਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਨੇ; ਕਪਿਲ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ਼ਨਸ ਨੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਵਾਰੁਣਞ੍ਚਾਥ ਕਾਲਿਕਾਹ੍ਵਯਮੇਵ ਚ । ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰਂ ਤਥਾ ਸਾਮ੍ਬਮੇਵਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਞ੍ਚਯਮ੍ । ਪਰਾਸ਼ਰੋਕ੍ਤਮਪਰਂ ਮਾਰੀਚਂ ਭਾਰ੍ਗਵਾਹ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਵਾਰੁਣ ਅਤੇ ਕਾਲਿਕਾ ਨਾਮ ਵਾਲਾ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਾਂਬ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਅਰਥ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ; ਪਰਾਸ਼ਰ, ਮਾਰੀਚ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਨਾਮ ਵਾਲਾ।

ਪੁਰਾਣਂ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਵੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਗਾਨਿ ਯਨ੍ਮੁਨੇ । ਨ੍ਯਾਯਃ ਸ਼ੌਨਕ ਮੀਮਾਂਸਾ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਮ੍ । ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਸ਼੍ਚ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦੋ ਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਪੁਰਾਣਾ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ; ਨਿਆਯ, ਸ਼ੌਨਕ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਆਯੁਰਵੇਦ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਗਾਂਧਰਵ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ।

ਦ੍ਵਾਪਰਾਨ੍ਤੇਨ ਚ ਹਰਿਰ੍ਗੁਰੁਭਾਰਮਪਾਹਰਤ੍ । ਏਕਪਾਦਸ੍ਥਿਤੇ ਧਰ੍ਮੇ ਕृष੍ਣਤ੍ਵਞ੍ਚਾਚ੍ਯੁਤੇ ਗਤੇ ॥ ੧,੨੨੩.

ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਇਆ; ਧਰਮ ਇੱਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਚੂਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਜਨਾਸ੍ਤਦਾ ਦੁਰਾਚਾਰਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਨਿਰ੍ਦਯਾਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮ ਇਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰੁषੇ ਗੁਣਾਃ । ਕਾਲਸਞ੍ਚੋਦਿਤਾਸ੍ਤੇऽਪਿ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਆਤ੍ਮਨਿ ॥ ੧,੨੨੩.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਬੁਰੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ — ਇਹ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਆਪ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਭੂਤਞ੍ਚ ਯਦਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਤਦਾ ਕृਤਯੁਗਂ ਵਿਦ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨੇ ਤਪਸਿ ਯਦ੍ਰਤਿਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਜਦੋਂ ਸਤ ਗੁਣ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਪ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਹੋਵੇ।

ਯਦਾ ਕਰ੍ਮਸੁ ਕਾਮ੍ਯੇषੁ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਯਸ਼ਸਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਤਦਾ ਤ੍ਰੇਤਾ ਰਜੋਭੂਤਿਰਿਤਿ ਜਾਨੀਹਿ ਸ਼ੌਨਕ ॥ ੧,੨੨੩.

ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਮਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ, ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਰਜ ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸਮਝੋ।

ਯਦਾ ਲੋਭਸ੍ਤ੍ਵਸਨ੍ਤੋषੋ ਮਾਨੋ ਦਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਸਰਃ । ਕਰ੍ਮਣਾਞ੍ਚਾਪਿ ਕਾਮ੍ਯਾਨਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਤਦ੍ਰਜਸ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਜਦੋਂ ਲੋਭ, ਅਸੰਤੋਸ਼, ਅਹੰਕਾਰ, ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਗੁਣ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਯਦਾ ਸਦਾਨृਤਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਹਿਂਸਾਦਿਸਾਧਨਮ੍ । ਸ਼ੋਕਮੋਹੌ ਭਯਂ ਦੈਨ੍ਯਂ ਸ ਕਲਿਸ੍ਤਮਸਿ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਜਦੋਂ ਸਦਾ ਝੂਠ, ਆਲਸ, ਨੀਂਦ, ਹਿੰਸਾ, ਦੁੱਖ, ਭ੍ਰਮ, ਡਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਹੈ, ਜੋ ਤਮ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।