ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਣ੍ਠਾਭਰਣਦੋषੇਣ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਪਾਦਂ ਮृਤੇ ਗਵਿ । ਅਸ੍ਥਿਭਙ੍ਗਂ ਗਵਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ਼ृਙ੍ਗਭਙ੍ਗਮਥਾਪਿ ਵਾ ॥ ੧,੨੨੨.

ਗਲ ਵਿੱਚ ਗਹਿਣਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਈ, ਜੇ ਗਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਾਂ ਦੀ ਹੱਡੀ ਜਾਂ ਸਿੰਗ ਤੋੜਣ ਲਈ ਵੀ।

ਤ੍ਵਗ੍ਭੇਦਂ ਪੁਚ੍ਛਨਾਸ਼ੇ ਵਾ ਮਾਸਾਰ੍ਧਂ ਯਾਵਕਂ ਪਿਬੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਮੇਵ ਤੁ ॥ ੧,੨੨੨.

ਚਮੜੀ ਤੋੜਣ ਜਾਂ ਪੂੰਛ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਯਵ-ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੈ।

ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਸੁਰਾਸਂਸ੍ਪृष੍ਟਮੇਵ ਚ । ਪੁਨਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰਯੋ ਵਰ੍ਣਾ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦ, ਮੂਤਰ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂ ਮਦਰਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਹਰ-ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਪਨਂ ਮੇਖ੍ਲਾ ਦਣ੍ਡੋ ਭੈਕ੍ਸ਼੍ਯਚਰ੍ਯਾਵ੍ਰਤਾਨਿ ਚ । ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਨਾਂ ਪੁਨਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਕਰ੍ਮਣਿ ॥ ੧,੨੨੨.

ਮੂੰਡਣਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਮਰਬੰਦ, ਦੰਡ ਤੇ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਤਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਦੋਹਰ-ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਮਮਾਂਸਂ ਘृਤਂ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਕਾਲਸਮ੍ਭਵਾਃ । ਅਨ੍ਤ੍ਯਭਾਣ੍ਡਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਚਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੨੨੨.

ਕੱਚਾ ਮਾਸ, ਘੀ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇਲ, ਜੇ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੈਲਾਦਿਘृਤਮਾਧ੍ਵੀਕਂ ਪਣ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵਸ੍ਤਥਾ । ਏਕਭਕ੍ਤਂ ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਨਕ੍ਤਂ ਏਕੈਕਾਹਮਯਾਚਿਤਮ੍ । ਉਪਵਾਸਃ ਪਾਦਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਕृਚ੍ਛਾਰ੍ਧਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਹਿ ਯਤ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਤੇਲ, ਘੀ, ਸ਼ਹਿਦ, ਵਪਾਰਕ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਹੋਰ ਤਰਲ ਚੀਜ਼ਾਂ; ਇਕ ਵਾਰ ਖਾਣਾ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖਾਣਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣਾ, ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਖਾਣਾ, ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਭਿਖ ਮੰਗਣਾ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ, ਪਾਦਕ੍ਰਿਚ੍ਛਰ ਪ੍ਰਯਾਸ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛਰ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਜਾਂ ਦੋਹਣਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਪਾਤਕਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਸਪ੍ਤੋਪਵਾਸੈਸ਼੍ਚ ਮਹਾਸਾਨ੍ਤਪਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿ ਉਪਵਾਸ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਚ੍ਛਰ ਉਪਵਾਸ, ਜਦੋਂ ਸੱਤ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਮਹਾ-ਸਾਂਤਪਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰ੍ਯਹਮੁष੍ਣਂ ਪਿਬੇਚ੍ਛਾਪਃ ਤ੍ਰ੍ਯਹਮੁष੍ਣਂ ਪਯਃ ਪਿਬੇਤ੍ । ਤ੍ਰ੍ਯਮੁष੍ਣਂ ਪਿਬੇਤ੍ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਪ੍ਤਕृਚ੍ਛ੍ਰਮਘਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ, ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ, ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਘੀ ਪੀਣਾ—ਇਹ ਤਪਤ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛਰ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹੋਪਵਾਸੇਨ ਪਰਾਕਃ ਸਰ੍ਵਪਾਪਹਾ । ਏਕੈਕਂ ਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ਪਿਣ੍ਡਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਕृष੍ਣੇ ਚ ਹ੍ਰਾਸਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਾਕ ਉਪਵਾਸ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਨ ਭਾਗ ਵਧਾਉਣਾ, ਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਯਃ ਕਾਞ੍ਚਨਵਰ੍ਣਾਯਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਂ ਚ ਗੋਮਯਮ੍ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਾਯਾ ਨੀਲਵਰ੍ਣਭਵਂ ਘृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਸੋਨੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਧ, ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗੋ-ਮੈ, ਤਾਂਬੇ ਰੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗੋ-ਮੂਤਰ, ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਘੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਧਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृष੍ਣਵਰ੍ਣਾਯਾ ਦਰ੍ਭੋਦਕਸਮਾਯੁਤਮ੍ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਮਾषਕਾਣ੍ਯष੍ਟੌ ਗੋਮਯਸ੍ਯ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦਹੀਂ, ਜੋ ਦਰਭਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ; ਗੋ-ਮੂਤਰ ਲਈ ਅੱਠ ਮਾਸ, ਤੇ ਗੋ-ਮੈ ਲਈ ਚਾਰ ਮਾਸ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੀਰਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਧ੍ਨਸ੍ਤੁ ਦਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਘृਤਸ੍ਯ ਮਾषਕਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਂ ਮਲਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਦੁੱਧ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਮਾਸ, ਦਹੀਂ ਲਈ ਦਸ ਮਾਸ, ਤੇ ਘੀ ਲਈ ਪੰਜ ਮਾਸ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਪੰਚਗਵ੍ਯਾ ਮਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੨੩ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਮੁਨਿਭਿਸ਼੍ਚਰਿਤਾ ਧਰ੍ਮਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਸ ਮਯੋਦਿਤਾਃ । ਯੈਰ੍ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤੁष੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਸੂਰ੍ਯਾਦਿਪਰਿਚਾਰਣਾਤ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਧਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੇ ਵਿਆਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ, ਉਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮੇਤ।

ਤਰ੍ਪਣੇਨ ਚ ਹੋਮੇਨ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾ ਵਨ੍ਦਨੇਨ ਚ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਭਗਵਾਨ੍ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਮੋਕ੍ਸ਼ਦਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਤਰਪਣ, ਹੋਮ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਦੁਆਰਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ, ਇੱਛਾ, ਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮੋ ਹਿ ਭਗਵਾਨ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ਪੂਜੀ ਵਿष੍ਣੋਸ੍ਤੁ ਤਰ੍ਪਣਮ੍ । ਹੋਮਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਧਾਰਣਾ ਸਕਲਂ ਹਰਿਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਧਰਮ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੀ ਤਰਪਣ ਹੈ; ਹੋਮ, ਸੰਧਿਆ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਧਾਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਹਰੀ ਹੀ ਹਨ।

ਸੂਚ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਲਯਂ ਜਗਤੋ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼ੌਨਕ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਕਲ੍ਪੈਕਾਬ੍ਜਦਿਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਸੌਨਕ ਸੁਣ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦ੍ਵਾਪਰਾਦਿਯੁਗਾਵਸ੍ਥਾ ਨਿਬੋਧਮੇ । ਕृਤੇ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚਤੁष੍ਪਾਚ੍ਚ ਸਤ੍ਯਂ ਦਾਨਂ ਤਪੋ ਦਯਾ ॥ ੧,੨੨੩.

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ: ਸੱਚ, ਦਾਨ, ਤਪ ਤੇ ਦਇਆ।

ਧਰ੍ਮਪਾਤਾ ਹਰਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨੋ ਨਰਾਃ । ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਰਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਵੈ ਤਦਾ ॥ ੧,੨੨੩.

ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਹਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕृਤਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰਿਯੈਰ੍ਵਿਪ੍ਰਾ ਵਿਟ੍ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਜਿਤਾ ਦ੍ਵਿਜੈਃ । ਸ਼ੂਰਸ਼੍ਚਾਤਿਬਲੋ ਵਿष੍ਣੂ ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਚ ਜਘਾਨ ਹ ॥ ੧,੨੨੩.

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।

ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤ੍ਰਿਪਾਦ੍ਧਰ੍ਮਃ ਸਤ੍ਯਦਾਨਦਯਾਤ੍ਮਕਃ । ਨਰਾ ਯਜ੍ਞਪਰਾਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੋਦ੍ਭਵਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੱਚ, ਦਾਨ ਤੇ ਦਇਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਯਜਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤੋ ਹਰਿਰ੍ਨਰੈਃ ਪੂਜ੍ਯੋ ਨਰਾ ਦਸ਼ਸ਼ਤਾਯੁषਃ । ਤਤ੍ਰ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਭੋਮਰਥਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨਹਨ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਹਰੀ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਥ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਪਾਦਵਿਗ੍ਰਹੋ ਧਰ੍ਮਃ ਪੀਤਤਾਞ੍ਚਾਚ੍ਯੁਤੇ ਗਤੇ । ਚਤੁਃ ਸ਼ਤਾਯੁषੋ ਲੋਕਾ ਦ੍ਵਿਜਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੋਦ੍ਭਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਵਰੂਪਧृਕ੍ । ਤਦੇਕਨ੍ਤੁ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦਂ? ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਵ੍ਯਭਜਤ੍ਪੁਨਃ ॥ ੧,੨੨੩.

ਉਥੇ, ਜਦ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਅਕਲ ਦੇਖੀ, ਵਿਆਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।

ਸ਼ਿष੍ਯਾਨਧ੍ਯਾਪਯਾਮਾਸ ਸਮਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧ ਮੇ । ऋਗ੍ਵੇਦਮਥ ਪੈਲਨ੍ਤ੍ਸਾਮਵੇਦਞ੍ਚ ਜੈਮਿਨਿਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਈ; ਸੁਣੋ, ਪੈਲਾ ਨੇ ਰਿਗਵੇਦ, ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਸਾਮਵੇਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਅਥਰ੍ਵਾਣਂ ਸੁਮਨ੍ਤੁਨ੍ਤੁ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦਂ ਮਹਾਮੁਨਿਮ੍ । ਵੈਸ਼ਮ੍ਪਾਯਨਮਙ੍ਗਨ੍ਤੁ ਪੁਰਾਣਂ ਸੂਤਮੇਵ ਚ । ਅष੍ਟਾਦਸ਼ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਯੈਰ੍ਵੇਦ੍ਯੋ ਹਰਿਰੇਵ ਹਿ ॥ ੧,੨੨੩.

ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਅਥਰਵੇਦ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਯਜੁਰਵੇਦ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਅੰਗ, ਅਤੇ ਸੂਤ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ । ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਚ੍ਚੈਵ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲੈ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ — ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੀ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਪਾਦ੍ਮਂ ਵੈष੍ਣਵਞ੍ਚ ਸ਼ੈਵਂ ਭਾਗਵਤਨ੍ਤਥਾ । ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਨਾਰਦੀਯਞ੍ਚਸ੍ਕਾਨ੍ਦਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਰਾਹਕਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਦਮ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ੈਵ, ਭਾਗਵਤ, ਭਵਿਸ਼ਯ, ਨਾਰਦੀਯ, ਸਕੰਦ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਪੁਰਾਣਾ।

ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਂ ਤਥਾਗ੍ਨੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੈਵਰ੍ਤਮੇਵ ਚ । ਕੌਰ੍ਮਂ ਮਾਤ੍ਸ੍ਯਂ ਗਾਰੁਡਞ੍ਚ ਵਾਯਵੀਯਮਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਅष੍ਟਾਦਸ਼ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਿਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਅਗਨੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਕੂਰਮ, ਮਤਸਯ, ਗਾਰੁੜ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ — ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯੁਪਪੁਰਾਣਾਨਿ ਮੁਨਿਭਿਃ ਕਥਿਤਾਨਿ ਤੁ । ਆਦ੍ਯਂ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰੋਕ੍ਤਂ ਨਾਰਸਿਂਹਮਥਾਪਰਮ੍ ॥ ੧,੨੨੩.

ਹੋਰ ਉਪਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ, ਫਿਰ ਨਰਸਿੰਹ।