ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਨ੍ਨਦਾਨਾਤ੍ਪਰਂ ਦਾਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ ਵृषਧ੍ਵਜ ! । ਅਨ੍ਨੇਨ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਚਰਾਚਰਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੨੧.

ਹੇ ਵੱਛੇ ਵਾਲੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਹੀਂ। ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਕਨ੍ਯਾਦਾਨਂ ਵृषੋਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਤੀਰ੍ਥਸੇਵਾ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਤਥਾ । ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਰਥਦਾਨਾਨਿ ਮਣਿਰਤ੍ਨਵਸੁਨ੍ਧਰਾਃ ॥ ੧,੨੨੧.

ਕੁੜੀ ਦਾ ਦਾਨ, ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਪਾਠ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਮੋਤੀ, ਰਤਨ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਦਾਨ—

ਅਨ੍ਨਦਾਨਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਲਾਂ ਨਾਰ੍ਹਨ੍ਤਿ षੋਡਸ਼ੀਮ੍ । ਅਨ੍ਨਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾ ਬਲਂ ਤੇਜਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਧृਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ ॥ ੧,੨੨੧.

ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਅੰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜਿੰਦ, ਤਾਕਤ, ਜੋਸ਼, ਹਿੰਮਤ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕੂਪਵਾਪੀਤਡਾਗਾਦੀਨਾਰਾਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਰਯੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਕੁਲਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਲੋਕੇ ਮਹੀਯਤੇ ॥ ੧,੨੨੧.

ਕੂਏਂ, ਤਲਾਬ, ਛਪੜ ਤੇ ਬਾਗ ਬਣਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਵੀਹ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸਾਧੂਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਤੀਰ੍ਥਾਦਪਿ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਕਾਲੇਨ ਤੀਰ੍ਥਂ ਫਲਤਿ ਸਦ੍ਯਃ ਸਾਧੁਸਮਾਗਮਃ ॥ ੧,੨੨੧.

ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਂ ਦਮਸ੍ਤਪਃ ਸ਼ੌਚਂ ਸਨ੍ਤੋषਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਜਵਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਮੋ ਦਯਾ ਦਾਨਮੇष ਧਰ੍ਮਃ ਸਨਾਤਨਃ ॥ ੧,੨੨੧.

ਸਚਾਈ, ਆਪੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ, ਤਪ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਮਾਫੀ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਉ, ਗਿਆਨ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਇਆ ਤੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੨੨ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਨਰਕੌਘਵਿਮਰ੍ਦਨਮ੍ । ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾ ਵਿਪ੍ਰੁषੋ ਨਾਰੀ ਭੁਵਿ ਤੋਯਂ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ । ਮਾਰ੍ਜਾਰੋ ਨਕੁਲਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ੁਚੀਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ॥ ੧,੨੨੨.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮੱਖੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ, ਔਰਤ, ਮਿੱਟੀ, ਅੱਗ, ਬਿੱਲੀ ਅਤੇ ਨੇਵਲਾ—ਇਹ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋਚ੍ਛਿष੍ਟਸਂਸ੍ਪृष੍ਟਂ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਭਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਦ੍ਵਿਜਃ । ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੋषਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯੇਨ ਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਕੋਈ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮਿਆ ਮਨੁੱਖ ਭੁੱਲ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਤੇ ਇਕ ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਗਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਲੈ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਪ੍ਰੋ ਵਿਪ੍ਰੇਣ ਸਂਸ੍ਪृष੍ਟ ਉਚ੍ਛਿष੍ਟੇਨ ਕਦਾਚਨ । ਸ੍ਨਾਨਂ ਜਪ੍ਯਞ੍ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਦਿਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਚ ਭੋਜਨਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਖਾਣੇ ਦਾ ਛੂਹ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਜਪ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਨਂ ਸਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਕੇਸ਼ਂ ਸ਼ੁਧ੍ਯੇਦ੍ਵਾਨ੍ਤੇਨ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਣਿਤਲੇ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾ ਬਾਹੁਨਾ ਚ ਯਃ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜਿਸ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਜਾਂ ਮੱਖੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਗੰਦਗੀ ਹਟਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਥੇਲੀ, ਉਂਗਲੀ ਜਾਂ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ੁਧ੍ਯੇਤ ਪਿਬੇਦ੍ਯਦਿ ਨ ਵਾਰ੍ਯੁਤ । ਪੀਤਸ਼ੇषਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ਤੋਯਂ ਵਾਮਹਸ੍ਤੇਨ ਮਦ੍ਯਵਤ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਤੇ ਇਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਪੀਵੇ। ਜੇ ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਰ੍ਮਮਧ੍ਯਗਤਂ ਤੋਯਮਸ਼ੁਚਿ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਤਤ੍ਪਿਬੇਤ੍ । ਅਨ੍ਤ੍ਯਜਾਤਿਰਵਿਜ੍ਞਾਤੋ ਨਿਵਸੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਵੇਸ਼੍ਮਨਿ ॥ ੧,੨੨੨.

ਚਮੜੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਆਇਆ ਪਾਣੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਂ ਪਰਾਕਂ ਵਾ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ । ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸ਼ੂਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜ੍ਞਾਤੇ ਤਥਾਪਰੇ ॥ ੧,੨੨੨.

ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਜਾਂ ਪਰਾਕ ਵਰਗੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿ ਉਪਵਾਸ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੱਖਰੇ ਉਪਚਾਰ ਹਨ।

ਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪਕ੍ਵਾਨ੍ਨਂ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਰ੍ਧਂ ਤਸ੍ਯ ਦਾਪਯੇਤ੍ । ਤੇषਾਮਪਿ ਚ ਯੋ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਪਾਦੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਕੋਈ ਐਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਰਜਕਾਨਾਞ੍ਚ ਸ਼ੈਲੂ षਵੇਣੁਚਰ੍ਮੋਪਜੀਵਿਨਾਮ੍ । ਏਤਦਨ੍ਨਞ੍ਚ ਯੋ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਂ ਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਧੋਬੀਆਂ, ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ, ਬਾਂਸ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚਾਣ੍ਡਾਲਕੂਪਭਾਣ੍ਡੇषੁ ਅਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਚੇਤ੍ਪਿਬੇਜ੍ਜਲਮ੍ । ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਾਨ੍ਤਪਨਂ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਤਦਰ੍ਧਞ੍ਚ ਵਿਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਸਾਂਤਪਨ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਾਦਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਸ੍ਯ ਦਾਤਵ੍ਯਮਜ੍ਞਾਨਾਦਨ੍ਤ੍ਯਵੇਸ਼੍ਮਨਿ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਾਕਮਨ੍ਤ੍ਯਜਾਗਤੌ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਸ਼ੂਦਰ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਰਾਕ ਉਪਵਾਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ।

ਅਨ੍ਤ੍ਯਜੋਚ੍ਛਿष੍ਟਭੁਕ੍ਚ੍ਛੁਧ੍ਯੇਦ੍ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣੇਨ ਚ । ਚਾਣ੍ਡਾਲਨ੍ਨਂ ਯਦਾ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦੈਨ੍ਦਵਞ੍ਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਭੋਜਨ ਭੁੱਲ ਕੇ ਖਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਐੰਦਵ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰਜਾਤਿਃ ਸਾਨ੍ਤਪਨਂ षਡ੍ਦ੍ਵਿਰਾਤ੍ਰਂ ਪਰੇ ਤਥਾ । ਏਕਵृਕ੍ਸ਼ ਤੁ ਚਣ੍ਡਾਲਃ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਯਦਿ । ਫਲਂ ਭਕ੍ਸ਼ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ ॥ ੧,੨੨੨.

ਕਸ਼ਤਰੀ ਲਈ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਤਪਨ ਉਪਵਾਸ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੁੱਲ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਖਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੁਕ੍ਤ੍ਵੋਪਵਿष੍ਟੋऽਨਾਚਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚਣ੍ਡਾਲਂ ਯਦਿ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ । ਗਾਯਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯष੍ਟਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਦ੍ਰੁਪਦਾਂ ਵਾ ਸ਼ਤਂ ਜਪੇਤ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਹੱਥ-ਮੂੰਹ ਨਾ ਧੋ ਕੇ, ਕੋਈ ਚੰਡਾਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਦ੍ਰੁਪਦਾ ਸੌ ਵਾਰੀ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚਾਣ੍ਡਾਲਸ਼੍ਵਪਚੈਰ੍ਵਾਪਿ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ ਤੁ ਕृਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਾਕਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤ੍ਯਜਾਗਤੌ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਚੰਡਾਲ ਜਾਂ ਕੁੱਤਾ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਲ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਰਾਕ ਉਪਵਾਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਅਕਾਮਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਗਤ੍ਵਾ ਪਰਾਕਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਾਧਕਃ । ਅਨ੍ਤ੍ਯਜਾਤਿਪ੍ਰਸੂਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਾਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਦੇ ਜਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਮਦ੍ਯਾਦਿਦੁष੍ਟਭਾਣ੍ਡੇषੁ ਯਾਦਪਃ ਪਿਬਤਿ ਦ੍ਵਿਜਃ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਪਾਦੇਨ ਸ਼ੁਧ੍ਯੇਦ੍ਵੈ ਪੁਨਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਕਰ੍ਮਣਾ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰਾਬ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੰਦੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸਿਤਾ ਵਿਪ੍ਰਾ ਵਜ੍ਰਾਗ੍ਨਿਪਵਨਾਦਿषੁ । ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿ ਸਂਗृਹ੍ਯ ਚਿਕੀਰ੍षਨ੍ਤਿ ਗृਹਾਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਜਰ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਦੂਜੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਚਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਚਾਰਯੇਤ੍ਤ੍ਰੀਣਿ ਕृਚ੍ਛਾਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਾਨਿ ਵੈ । ਜਾਤਕਰ੍ਮਾਦਿਸਂਸ੍ਕਾਰਂ ਵਸਿष੍ਠੋ ਮੁਨਿਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਤਿੰਨ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਜਨਮ ਆਦਿਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸ਼ੁਧ੍ਯੇਤ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਭੋਜਨਾਤ੍ । ਉਚ੍ਛਿष੍ਟੋਚ੍ਛਿष੍ਟਸਂਸ੍ਪृष੍ਟਂਸ਼ੁਨਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰੇਣ ਵਾ ਦ੍ਵਿਜਃ ॥ ੧,੨੨੨.

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿ ਆਦਿਕ ਉਪਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਔਰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ, ਕੁੱਤੇ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਨਾਲ ਛੂਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਉਪੋष੍ਯ ਰਜਨੀਮੇਕਾਂ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯੇਨ ਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ । ਵਰ੍ਣਬਾਹ੍ਯੇਨ ਸਂਸ੍ਪृष੍ਟਃ ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰੇਣ ਵੈ ਤਦਾ ॥ ੧,੨੨੨.

ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਗਉ ਮਿਸ਼੍ਰਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਵਾਲਾ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਦੁष੍ਟਾਃ ਸਨ੍ਤਤਾ ਧਾਰਾਃ ਵਾਤੋਦ੍ਧੂਤਾਸ਼੍ਚ ਰੇਣਵਃ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਬਾਲਾਸ਼੍ਚ ਵृਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਨ ਦੁष੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਸਦਾ ਚਲਦੀ ਰਹੇ ਤੇ ਗੰਦੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ, ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ।

ਨਿਤ੍ਯਮਾਸ੍ਯਂ ਸ਼ੁਚਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਸ਼ਕੁਨ੍ਤੈਃ ਪਾਤਿਤਂ ਫਲਮ੍ । ਪ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਵੇ ਚ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਵਤ੍ਸਃ ਸ਼੍ਵਾ ਮृਗਗ੍ਰਹਣੇ ਸ਼ੁਚਿਃ ॥ ੧,੨੨੨.

ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਛੀਆਂ ਵਲੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਫਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ। ਵੱਛਾ ਜਦੋਂ ਦੂਧ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਤੇ ਕੁੱਤਾ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਫੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।