ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਜੀਵਿਤਂ ਯੇषਾਂ ਦੁਰ੍ਗਾਣ੍ਯਤਿਤਰਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਃ ਕੋ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਫਲਮੂਲੈਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤਿਤੁਮ੍ ॥ ੧,੨੨੧.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਹਿ ਸੌਖ੍ਯੇਨ ਸਙ੍ਕਟਾਨ੍ਯਵਗਾਹਤੇ । ਇਦਮੇਵ ਹਿ ਲੋਭਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾ ਦਤਿਦੁष੍ਕਰਮ੍ ॥ ੧,੨੨੧.

ਹਰ ਕੋਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਲਾਲਚ ਦਾ ਅਸਲ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲੋਭਾਤ੍ਕ੍ਰੋਧਃ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਲੋਭਾਦ੍ਦ੍ਰੋਹਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਲੋਭਾਨ੍ਮੋਹਸ਼੍ਚ ਮਾਯਾ ਚ ਮਾਨੋ ਮਤ੍ਸਰ ਏਵ ਚ ॥ ੧,੨੨੧.

ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਹੀ ਮੋਹ, ਠੱਗੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਈਰਖਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਨृਤਕ੍ਰੋਧਲੋਮਮੋਹਮਦੋਜ੍ਝਿਤਃ । ਯਃ ਸ ਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਪਰਂ ਲੋਕਂ ਯਾਤਿ ਪਾਪਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ॥ ੧,੨੨੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਾਗ, ਵੈਰ, ਝੂਠ, ਗੁੱਸੇ, ਲਾਲਚ, ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਤਾ ਮੁਨਯੋ ਨਾਗਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਗੁਹ੍ਯਕਾ ਹਰ । ਧਾਰ੍ਮਿਕਂ ਪੂਜਯਨ੍ਤੀਹ ਨ ਧਨਾਢ੍ਯਂ ਨ ਕਾਮਿਨਮ੍ ॥ ੧,੨੨੧.

ਹੇ ਹਰੇ, ਇੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਗੁਪਤ ਜੀਵ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਧਨ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ।

ਅਨਨ੍ਤਬਲਵੀਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਪੌਰੁषੇਣ ਵਾ । ਅਲਭ੍ਯਂ ਲਭਤੇ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾ ਪਰਿਵੇਦਨਾ ॥ ੧,੨੨੧.

ਅਣੰਤ ਤਾਕਤ, ਹਿੰਮਤ, ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਮਰਦਾਨਗੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ?

ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਦਯਾਲੁਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਨਿਤ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਮਿਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੧.

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਸਮਝ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੰਗਿਆਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਿਵਾਗ੍ਰਤੋ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਯੋ ਧਰ੍ਮਂ ਨਾਚਰੇਨ੍ਨਰਃ । ਅਜਾਗਲਸ੍ਤਨਸ੍ਯੇਵ ਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਮ ਨਿਰਰ੍ਥਕਮ੍ ॥ ੧,੨੨੧.

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਬੇਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਝੂਠੀ।

ਭ੍ਰੂਣਹਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਾ ਗੋਘ੍ਨਃ ਪਿਤृਹਾ ਗੁਰੁਤਲ੍ਪਗਃ । ਭੂਮਿਂ ਸਰ੍ਵਗੁਣੋਪੇਤਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਪੈਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੨੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਰਭਵਤੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੇਕਰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਗੋਦਾਨਾਤ੍ਪਰਂ ਦਾਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤੀਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ । ਯਾ ਗੌਰ੍ਨ੍ਯਾਯਾਰ੍ਜਿਤਾ ਦਤ੍ਤਾ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਤਾਰਯਤੇ ਕੁਲਮ੍ ॥ ੧,੨੨੧.

ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਨਾਨ੍ਨਦਾਨਾਤ੍ਪਰਂ ਦਾਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ ਵृषਧ੍ਵਜ ! । ਅਨ੍ਨੇਨ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਚਰਾਚਰਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੨੧.

ਹੇ ਵੱਛੇ ਵਾਲੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਹੀਂ। ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਕਨ੍ਯਾਦਾਨਂ ਵृषੋਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਤੀਰ੍ਥਸੇਵਾ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਤਥਾ । ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਰਥਦਾਨਾਨਿ ਮਣਿਰਤ੍ਨਵਸੁਨ੍ਧਰਾਃ ॥ ੧,੨੨੧.

ਕੁੜੀ ਦਾ ਦਾਨ, ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਪਾਠ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਮੋਤੀ, ਰਤਨ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਦਾਨ—

ਅਨ੍ਨਦਾਨਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਲਾਂ ਨਾਰ੍ਹਨ੍ਤਿ षੋਡਸ਼ੀਮ੍ । ਅਨ੍ਨਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾ ਬਲਂ ਤੇਜਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਧृਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ ॥ ੧,੨੨੧.

ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਅੰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜਿੰਦ, ਤਾਕਤ, ਜੋਸ਼, ਹਿੰਮਤ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕੂਪਵਾਪੀਤਡਾਗਾਦੀਨਾਰਾਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਰਯੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਕੁਲਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਲੋਕੇ ਮਹੀਯਤੇ ॥ ੧,੨੨੧.

ਕੂਏਂ, ਤਲਾਬ, ਛਪੜ ਤੇ ਬਾਗ ਬਣਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਵੀਹ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸਾਧੂਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਤੀਰ੍ਥਾਦਪਿ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਕਾਲੇਨ ਤੀਰ੍ਥਂ ਫਲਤਿ ਸਦ੍ਯਃ ਸਾਧੁਸਮਾਗਮਃ ॥ ੧,੨੨੧.

ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਂ ਦਮਸ੍ਤਪਃ ਸ਼ੌਚਂ ਸਨ੍ਤੋषਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਜਵਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਮੋ ਦਯਾ ਦਾਨਮੇष ਧਰ੍ਮਃ ਸਨਾਤਨਃ ॥ ੧,੨੨੧.

ਸਚਾਈ, ਆਪੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ, ਤਪ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਮਾਫੀ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਉ, ਗਿਆਨ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਇਆ ਤੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੨੨ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਨਰਕੌਘਵਿਮਰ੍ਦਨਮ੍ । ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾ ਵਿਪ੍ਰੁषੋ ਨਾਰੀ ਭੁਵਿ ਤੋਯਂ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ । ਮਾਰ੍ਜਾਰੋ ਨਕੁਲਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ੁਚੀਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ॥ ੧,੨੨੨.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮੱਖੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ, ਔਰਤ, ਮਿੱਟੀ, ਅੱਗ, ਬਿੱਲੀ ਅਤੇ ਨੇਵਲਾ—ਇਹ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋਚ੍ਛਿष੍ਟਸਂਸ੍ਪृष੍ਟਂ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਭਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਦ੍ਵਿਜਃ । ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੋषਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯੇਨ ਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਕੋਈ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮਿਆ ਮਨੁੱਖ ਭੁੱਲ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਤੇ ਇਕ ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਗਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਲੈ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਪ੍ਰੋ ਵਿਪ੍ਰੇਣ ਸਂਸ੍ਪृष੍ਟ ਉਚ੍ਛਿष੍ਟੇਨ ਕਦਾਚਨ । ਸ੍ਨਾਨਂ ਜਪ੍ਯਞ੍ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਦਿਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਚ ਭੋਜਨਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਖਾਣੇ ਦਾ ਛੂਹ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਜਪ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਨਂ ਸਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਕੇਸ਼ਂ ਸ਼ੁਧ੍ਯੇਦ੍ਵਾਨ੍ਤੇਨ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਣਿਤਲੇ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾ ਬਾਹੁਨਾ ਚ ਯਃ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜਿਸ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਜਾਂ ਮੱਖੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਗੰਦਗੀ ਹਟਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਥੇਲੀ, ਉਂਗਲੀ ਜਾਂ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ੁਧ੍ਯੇਤ ਪਿਬੇਦ੍ਯਦਿ ਨ ਵਾਰ੍ਯੁਤ । ਪੀਤਸ਼ੇषਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ਤੋਯਂ ਵਾਮਹਸ੍ਤੇਨ ਮਦ੍ਯਵਤ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਤੇ ਇਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਪੀਵੇ। ਜੇ ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਰ੍ਮਮਧ੍ਯਗਤਂ ਤੋਯਮਸ਼ੁਚਿ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਤਤ੍ਪਿਬੇਤ੍ । ਅਨ੍ਤ੍ਯਜਾਤਿਰਵਿਜ੍ਞਾਤੋ ਨਿਵਸੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਵੇਸ਼੍ਮਨਿ ॥ ੧,੨੨੨.

ਚਮੜੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਆਇਆ ਪਾਣੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਂ ਪਰਾਕਂ ਵਾ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ । ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸ਼ੂਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜ੍ਞਾਤੇ ਤਥਾਪਰੇ ॥ ੧,੨੨੨.

ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਜਾਂ ਪਰਾਕ ਵਰਗੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿ ਉਪਵਾਸ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੱਖਰੇ ਉਪਚਾਰ ਹਨ।

ਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪਕ੍ਵਾਨ੍ਨਂ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਰ੍ਧਂ ਤਸ੍ਯ ਦਾਪਯੇਤ੍ । ਤੇषਾਮਪਿ ਚ ਯੋ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਪਾਦੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਕੋਈ ਐਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਰਜਕਾਨਾਞ੍ਚ ਸ਼ੈਲੂ षਵੇਣੁਚਰ੍ਮੋਪਜੀਵਿਨਾਮ੍ । ਏਤਦਨ੍ਨਞ੍ਚ ਯੋ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਂ ਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਧੋਬੀਆਂ, ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ, ਬਾਂਸ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚਾਣ੍ਡਾਲਕੂਪਭਾਣ੍ਡੇषੁ ਅਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਚੇਤ੍ਪਿਬੇਜ੍ਜਲਮ੍ । ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਾਨ੍ਤਪਨਂ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਤਦਰ੍ਧਞ੍ਚ ਵਿਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਸਾਂਤਪਨ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਾਦਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਸ੍ਯ ਦਾਤਵ੍ਯਮਜ੍ਞਾਨਾਦਨ੍ਤ੍ਯਵੇਸ਼੍ਮਨਿ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਾਕਮਨ੍ਤ੍ਯਜਾਗਤੌ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਸ਼ੂਦਰ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਰਾਕ ਉਪਵਾਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ।

ਅਨ੍ਤ੍ਯਜੋਚ੍ਛਿष੍ਟਭੁਕ੍ਚ੍ਛੁਧ੍ਯੇਦ੍ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣੇਨ ਚ । ਚਾਣ੍ਡਾਲਨ੍ਨਂ ਯਦਾ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦੈਨ੍ਦਵਞ੍ਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੨੨੨.

ਜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਭੋਜਨ ਭੁੱਲ ਕੇ ਖਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਐੰਦਵ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰਜਾਤਿਃ ਸਾਨ੍ਤਪਨਂ षਡ੍ਦ੍ਵਿਰਾਤ੍ਰਂ ਪਰੇ ਤਥਾ । ਏਕਵृਕ੍ਸ਼ ਤੁ ਚਣ੍ਡਾਲਃ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਯਦਿ । ਫਲਂ ਭਕ੍ਸ਼ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ ॥ ੧,੨੨੨.

ਕਸ਼ਤਰੀ ਲਈ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਤਪਨ ਉਪਵਾਸ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੁੱਲ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਖਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।