ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਬੁਧ੍ਯੇਤ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥੌ ਚਾਨੁਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਕਾਯਕ੍ਲੇਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਮੂਲਾਨ੍ਵੇਦਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਮੇਵ ਚ ॥ ੧,੨੧੩.

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਲੇ ਉਠੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਰੀਰਕ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਚਾਰੇ।

ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਮੁਤ੍ਥਾਯ ਕृਤਸ਼ੌਚਃ ਸਮਾਹਿਤਃ । ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਮੁਪਾਸੀਤ ਸਰ੍ਵਕਾਲਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ॥ ੧,੨੧੩.

ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਠ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੌਕਸ ਰਹੇ।

ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਮੁਪਾ ਸੀਤ ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾਮ੍ । ਉਭੇ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀषੇ ਚ ਦਿਵਾ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਦਙ੍ਮੁਖਃ ॥ ੧,੨੧੩.

ਸਵੇਰੇ, ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਣਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰੇ।

ਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਭੇ ਸਨ੍ਧ੍ਯੇ ਯਥਾ ਦਿਵਾ । ਛਾਯਾਯਾਮਨ੍ਧਕਾਰੇ ਵਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਵਾਹਨਿ ਵਾ ਦ੍ਵਿਜਃ ॥ ੧,੨੧੩.

ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰੇ, ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਵੀ ਦਿਨ ਵਾਂਗ; ਛਾਂ, ਹਨੇਰੇ, ਰਾਤ ਜਾਂ ਦਿਨ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਾ—

ਯਥਾ ਤੁ ਸਮੁਖਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਬਾਧਾਭਯੇषੁ ਚ । ਗੋਮਯਾਙ੍ਗਾਰਵਲ੍ਮੀਕਫਾਲਾਕृष੍ਟੇ ਸ਼ੁਭੇ ॥ ੧,੨੧੩.

ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰੇ, ਜੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਗੋ-ਮੈ, ਕੋਲੇ, ਚੀਟੀ ਦੇ ਬੂਹੇ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਹਲ ਚਲਾਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ।

ਮਾਰ੍ਗੋਪਜੀਵ੍ਯਚ੍ਛਾਯਾਸੁ ਨ ਮੂਤ੍ਰਂ ਚ ਪੁਰੀषਕਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਜਲਾਦ੍ਦੇਵਗृਹਾਦ੍ਵਲ੍ਮੀਕਾਨ੍ਮੂषਿਕਸ੍ਥਲਾਤ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਜਾਂ ਛਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਦੇਵ ਮੰਦਰ, ਚੀਟੀ ਦੇ ਬੂਹੇ ਜਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਖਾਣਾ ਨਾ ਕਰੇ।

ਪਰੇषਾਂ ਸ਼ੌਚਸ਼ਿष੍ਟਾਚ੍ਚ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਚ੍ਚ ਮृਦਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਏਕਾਂ ਲਿਙ੍ਗੇ ਮृਦਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਮ ਹਸ੍ਤੇ ਮृਦਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ॥ ੧,੨੧੩.

ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾ ਵਰਤੇ; ਇੱਕ ਅੰਗ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ, ਦੋ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਵਾਮ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਲਵੇ।

ਉਭਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ ਚ ਦਾਤਵ੍ਯੇ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੌਚਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਏਕਾਂ ਲਿਙ੍ਗੇ ਗੁਦੇ ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਥਾ ਵਾਮਕਰੇ ਦਸ਼ ॥ ੧,੨੧੩.

ਦੋਵੇਂ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਲਵੇ; ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਗ ਲਈ, ਗੁਦੇ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ, ਵਾਮ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਸ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਲਵੇ।

ਪਞ੍ਚ ਪਾਦੇ ਦਸ਼ੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਕਰਯੋਃ ਸਪ੍ਤਮृਤ੍ਤਿਕਾਃ । ਅਰ੍ਧਪ੍ਰਸृਤਿਮਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਪ੍ਰਥਮਾ ਮृਤ੍ਤਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੧,੨੧੩.

ਪੈਰ ਲਈ ਪੰਜ ਵਾਰੀ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਲਈ ਦਸ ਵਾਰੀ, ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ; ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਅੱਧਾ ਮੋਠਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚ ਤृਤੀਯਾ ਚ ਤਦਰ੍ਧਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਉਪਵਿष੍ਟਸ੍ਤੁ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯਸ੍ਤੁ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ॥ ੧,੨੧੩.

ਦੂਜੀ ਤੇ ਤੀਜੀ ਵਾਰੀ ਅੱਧੀ-ਅੱਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਖਾਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ—

ਸ ਕੁਰ੍ਯਾਦਰ੍ਧਸ਼ੌਚਂ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਸ਼ੌਚਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਦਿਵਾ ਸ਼ੌਚਸ੍ਯ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਰ੍ਧਂ ਯਦ੍ਵਾ ਪਾਦੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੨੧੩.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅੱਧੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਕਰੇ; ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਧੀ, ਜਾਂ ਪੈਰ ਲਈ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਲਵੇ।

ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਤੁ ਯਥੋਦ੍ਦਿष੍ਟਮਾਰ੍ਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾਬਲਮ੍ । ਵਸਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਸृਙ੍ਮਜ੍ਜਾ ਲਾਲਾ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਕਰ੍ਣਵਿਟ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਬੀਮਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ। ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਗੰਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਰਬੀ, ਵੀਰਜ, ਲਹੂ, ਮੱਜਾ, ਲਾਰ, ਮਲ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਕੰਨ ਦੀ ਮੈਲ ਤੇ ਹੋਰ ਗੰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਸ਼੍ਰਦੂषਿਕਾ ਸ੍ਵੇਦੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਤੇ ਨृਣਾਂ ਮਲਾਃ । ਮਨ੍ਯੇਤ ਯਾਵਤਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਤਾਵਚ੍ਛੌਚਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਬਾਲਘਮ, ਨੱਕ ਦੀ ਮੈਲ, ਪਸੀਨਾ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗੰਦਗੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ਼ੌਚਸਂਖ੍ਯਾਯਾ ਨਾਦਿष੍ਟੈਰਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਸ਼ੌਚਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਬਾਹ੍ਯਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੧੩.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮ ਨਾ ਮਿਲੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾਈ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ।

ਮृਜ੍ਜਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਬਾਹ੍ਯਂ ਭਾਵਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਥਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਤ੍ਰਿਰਾਚਾਮੇਦਪਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਃ ਪ੍ਰਮृਜ੍ਯਾਤ੍ਤਤੋ ਮੁਖਮ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਬਾਹਰੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾਈ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਖੰਗਾਲੋ, ਫਿਰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝੋ।

ਸਂਮृਜ੍ਯਾਙ੍ਗੁष੍ਠਮੂਲੇਨ ਤ੍ਰਿਭਿਰਾਸ੍ਯਮੁਪਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ । ਅਙ੍ਗੁष੍ਠੇਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਾ ਘ੍ਰਾਣਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਮੂੰਹ ਪੂੰਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਛੂਹੋ। ਫਿਰ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਨੱਕ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਛੂਹੋ।

ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਾਨਾਮਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਕਨਿष੍ਠਾਙ੍ਗष੍ਠਯੋਰ੍ਨਾਭਿਂ ਹृਦਯਂ ਤੁ ਤਲੇਨ ਵੈ ॥ ੧,੨੧੩.

ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛੂਹੋ। ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਨਾਭੀ ਨੂੰ, ਤੇ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹੋ।

ਸਰ੍ਵਾਭਿਸ੍ਤੁ ਸ਼ਿਰਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਬਾਹੂ ਚਾਗ੍ਰੇਣ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ । ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਤ੍ਰਿਃ ਪਠਨ੍ਪ੍ਰੀਣਯੇਤ੍ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਸਾਰੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਆਗੇਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹੋ। ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਦਿਓ।

ਅਥਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸੌ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਃ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ष੍ਟ੍ਯਥ ਤਨ੍ਸੁਖਮ੍ । ਇਤਿਹਾਸਪੁਰਾਣਾਨਿ ਵੇਦਾਙ੍ਗਾਨਿ ਵੇਦਾਙ੍ਗਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਥਰਵ ਤੇ ਆੰਗਿਰਸ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੋ, ਫਿਰ ਸੁਖ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰੀ ਪੂੰਝੋ। ਫਿਰ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹੋ।

ਖਂ ਮੁਖੇ ਨਾਸਿਕੇ ਵਾਯੁਂ ਨੇਤ੍ਰੇ ਸੂਰ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਤੀਰ੍ਦਿ) ਦਿਸ਼ਃ । ਪ੍ਰਾਣਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਥੋ ਨਾਭਿਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਹृਦਯੇ ਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਹਵਾ, ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ, ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹੋ। ਫਿਰ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਗੰਢ ਤੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਛੂਹੋ।

ਰੁਦ੍ਰਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਾ ਸਮਾਲਭ੍ਯ ਪ੍ਰੀਣਾਤ੍ਯਥ ਸ਼ਿਖਾਮृषੀਨ੍ । ਬਾਹੂ ਯਮੇਨ੍ਦ੍ਰਵਰੁਣਕੁਬੇਰਵਸੁਧਾਨਲਾਨ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੋ। ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਯਮ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਕੁਬੇਰ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ।

ਅਭ੍ਯੁਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚਰਣੌ ਵਿष੍ਣੁਮਿਨ੍ਦ੍ਰਂ ਵਿष੍ਣੁ ਕਰਦ੍ਵਯਮ੍ । ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸੂਰ੍ਯੇਨ੍ਦੁਗਿਰਯੋऽਙ੍ਗੁਲਿਪਰ੍ਵਸੁ ॥ ੧,੨੧੩.

ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਛੂਹੋ। ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ।

ਗਙ੍ਗਾਦ੍ਯਾਃ ਸਰਿਤਸ੍ਤਾਸੁ ਯਾ ਰੇਖਾਃ ਕਰਮਧ੍ਯਗਾਃ । ਉषਃ ਕਾਲੇ ਤੁ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ਼ੌਚਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਥਾਰ੍ਥਵਤ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਹੱਥ ਦੀ ਮੱਧਲੀ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਦਰਿਆ ਹਨ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸ੍ਨਾਨਰ੍ਂ ਪ੍ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਮੁਖੇ ਪਰ੍ਯੁषਿਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਯਪ੍ਰਯਤੋ ਨਰਃ ॥ ੧,੨੧੩.

ਫਿਰ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੋ। ਜੇ ਮੂੰਹ ਗੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਦਨ੍ਤਘਾਵਨਮ੍ । ਕਦਮ੍ਬਬਿਲ੍ਵਖਦਿਰਕਰਵੀਰਵਟਾਰ੍ਜੁਨਾਃ ॥ ੧,੨੧੩.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਦੰਬ, ਬਿਲਵ, ਖਦਿਰ, ਕਰਵੀਰ, ਵਟ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਲੱਕੜ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

ਯੂਥੀ ਚ ਬृਹਤੀ ਜਾਤੀ ਕਰਞ੍ਜਾਰ੍ਕਾਤਿਮੁਕ੍ਤਕਾਃ । ਜਮ੍ਬੂਮਧੂਕਾ ਪਾਮਾਰ੍ਗਸ਼ਿਰੀषੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸਨਾਃ ॥ ੧,੨੧੩.

ਯੂਥੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਜਾਤੀ, ਕਰੰਜ, ਅਰਕ, ਅਤਿਮੁਕਤਕ, ਜੰਬੂ, ਮਧੂਕ, ਪਾਮਾਰਗ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਉਦੁੰਬਰ ਤੇ ਆਸਨ ਵੀ ਚੰਗੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੀਰਿਕਣ੍ਟਕਿਵृਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾ ਦਨ੍ਤਧਾਵਨੇ । ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਾਸ਼੍ਚ ਧਨਾਰੋਗ੍ਯਸੁਖਪ੍ਰਦਾਃ ॥ ੧,੨੧੩.

ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਤੇ ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਆਦਿ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੱਕੜ ਤਿੱਖੇ, ਕੌੜੇ ਜਾਂ ਕਸੇਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਧਨ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਯ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਸ਼ੁਚੌ ਦੇਸ਼ੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦਾਚਾਮੇਤ੍ । ਅਮਾਯਾਂ ਚ ਤਥਾ षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਨਵਮ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਪਿ ॥ ੧,੨੧੩.

ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੱਥ ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ, ਸਾਫ਼ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜ ਛੱਡ ਦਿਓ ਤੇ ਮੂੰਹ ਖੰਗਾਲੋ। ਨੌਂ, ਛੇ, ਨਵੀਂ ਤੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਕਰੋ।

ਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਦਨ੍ਤਕਾष੍ਠਨ੍ਤੁ ਤਥੈਵਾਰ੍ਕਸ੍ਯ ਵਾਸਰੇ । ਅਭਾਵੇ ਦਨ੍ਤ ਕਾष੍ਠਸ੍ਯ ਨਿषਿਦ੍ਧਾਯਾਂ ਤਥਾ ਤਿਥੌ ॥ ੧,੨੧੩.

ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੇ, ਤੇ ਸੂਰਜਵਾਰ (ਐਤਵਾਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇ ਲੱਕੜ ਨਾ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਮਨਾਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣੀ।