ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿਪਰੀਤਾਖ੍ਯਾਨਕਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਮੇ ਜਸ੍ਤਜੌ ਗਗੌ । ਤਤੌ ਜਗੌ ਸਮੇ ਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਿਙ੍ਗਲੇਨ ਹ੍ਯੁਦਾਹृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੧੦.

'ਵਿਪਰੀਤ ਆਖਿਆਨਕ' ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਜਸ', 'ਤਜਉ', 'ਗਗਉ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਤਤਉ', 'ਜਗਉ' ਹਨ; 'ਗਹ' ਪਿੰਗਲ ਦੁਆਰਾ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਾਦੇऽਥ ਵਿषਮੇ ਚੈਵ ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ ਨਨੌ ਰਯੌ । ਸਮੇ ਨਜੌ ਜਰੌ ਗਸ਼੍ਚ ਵੈਤਾਲੀਯਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਵृਤ੍ਤਞ੍ਚਾਪਰਵਕ੍ਤ੍ਰਾਖ੍ਯਮੌਪਚ੍ਛਨ੍ਦਸਿਕਂ ਪਰਮ੍ ॥ ੧,੨੧੦.

ਚਰਨ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਪੁਸ਼ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ', 'ਨਨਉ', 'ਰਯਉ' ਹਨ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਨਜਉ', 'ਜਰਉ' ਤੇ 'ਗਹ' — ਇਹ 'ਵੈਤਾਲੀਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਛੰਦ 'ਅਪਰਵਕਤ੍ਰ' ਤੇ 'ਉਪਛੰਦਸਿਕ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਙ੍ਮਤੀ ਰਜਰਾ ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਯੁਗ੍ਮੇ ਜਰਜਾ ਰਗੌ ॥ ੧,੨੧੦.

'ਵਾਂਮਤੀ' 'ਰਜਰਾ' ਹੈ; ਜੋੜੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ 'ਜਰਜਾ' ਤੇ 'ਰਗਉ' ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੧੧ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਥਮੋऽष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ਪਾਦੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ । ਤृਤੀਯਃ षੋਡਸ਼ਾਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ ॥ ੧,੨੧੧.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾ ਚਰਨ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ, ਤੀਜਾ ਸੋਲਾਂ ਤੇ ਚੌਥਾ ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ।

ਆਪੀਡਃ ਸਰ੍ਵਲਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪੂਰ੍ਵਪਾਦਾਨ੍ਤਗਦ੍ਵਯਃ ॥ ੧,੨੧੧.

'ਆਪੀਡ' ਨੂੰ 'ਸਰਵਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਚਰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯੇऽष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ਪਾਦੇ ਕਲਿਕਾ ਪ੍ਰਥਮੇਰ੍ऽਕਜੇ । ਲਵਲੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤृਤੀਯੇऽਥ ਪੂਰ੍ਵਵਚ੍ਚਾष੍ਟ ਕਾਕ੍ਸ਼ਰੇ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਚਾਮृਤਧਾਰੇਯਂ ਚਤੁਰष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੇ ਸਤਿ ॥ ੧,੨੧੧.

ਦੂਜੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ 'ਕਲਿਕਾ' ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਅਰਕਜ', ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਲਵਲੀ', ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ। ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਚਰਨ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਹੋਣ, ਇਹ 'ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਇਤਿ ਪਦਚਤੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰਕਰਣਮ੍) । ਸਜੌ ਸਲੌ ਚ ਪ੍ਰਥਮੇ ਨਸਜਾ ਗੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕੇ । ਤृਤੀਯੇ ਭਨਭਾ ਗਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਸਜਸਾ ਜਗੌ ॥ ੧,੨੧੧.

(ਇਹ ਚਾਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਛੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਕਰਨ ਖਤਮ ਹੋਇਆ)। ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਸਜਉ' ਤੇ 'ਸਲਉ', ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 'ਨਸਜਾ' ਤੇ 'ਗੋ', ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਭਨਭਾ' ਤੇ 'ਗਹ', ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ 'ਸਜਸਾ' ਤੇ 'ਜਗਉ' ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੌਰਭਕਂ ਤृਤੀਯੇऽਘ੍ਰੌ ਰਨੌ ਭਗੌ । ਲਲਿਤਞ੍ਚਾਦ੍ਗਤਾਵਤ੍ਸ੍ਯਾਤृਤੀਯੇਂऽਘ੍ਰੌ ਨਨੌ ਸਸੌ ॥ ੧,੨੧੧.

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ 'ਸੌਰਭਕ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਰਨਉ' ਤੇ 'ਭਗਉ' ਹਨ। 'ਲਲਿਤ' 'ਅਦਗਤਾ' ਵਾਂਗ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਨਨਉ' ਤੇ 'ਸਸਉ' ਹਨ।

(ਇਤ੍ਯੁਦ੍ਗਤਾਪ੍ਰਕਰਣਮ੍) । ਉਪਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਚੁਪਿਤਂ ਪ੍ਰਥਮੇऽਘ੍ਰੌ ਮਸੌ ਜਭੌ । ਗੌ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸਨਜਰਾ ਗਸ੍ਤृਤੀਯੇ ਨਨੌ ਚ ਸਃ । ਨੌ ਨਜੌ ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇष ਪਾਦਾਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ॥ ੧,੨੧੧.

(ਇਹ 'ਉਦਗਤਾ' ਪ੍ਰਕਰਨ ਖਤਮ ਹੋਇਆ)। 'ਉਪਸਥਿਤ' ਤੇ 'ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਾ': ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਮਸਉ', 'ਜਭਉ'; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 'ਗਉ'; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਸਨਜਰਾ', 'ਗਹ', 'ਨਨਉ'; ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ 'ਨਉ', 'ਨਜਉ' ਤੇ ਹੋਰ ਚਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ।

ਤृਤੀਰ੍ਯੇऽਘ੍ਰੌ ਵਿਸ਼ੇषਸ਼੍ਚ ਵृਤ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨੌ ਸਨੌ ਨਸੌ ॥ ੧,੨੧੧.

ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ' ਖਾਸ ਹੈ; ਛੰਦ 'ਨਉ', 'ਸਨਉ' ਤੇ 'ਨਸਉ' ਹੈ।

ਆਰ੍षਭਂ ਤਜਰਾਃ ਪਾਦੇ ਤृਤੀਯੇऽਨ੍ਯਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ । ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ਼ੇषੇ ਤਜ੍ਰਾਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਿਰਾਡ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੧੧.

'ਆਰਸ਼ਭ' ਵਿੱਚ 'ਤਜਰਾ' ਚਰਨ ਹਨ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਹੋਰ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾ ਚਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; 'ਤਜਰਾ' ਨੂੰ 'ਸ਼ੁੱਧਵੀਰਾਟ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਇਤ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਚੁਪਿਤਪ੍ਰਕਰਣਮ੍) । ਵਿषਮਾਕ੍ਸ਼ਰਪਾਦਂ ਵਾ ਪਞ੍ਚषਟ੍ਕਾਦਿ ਯਾਵਕਮ੍ । ਛਨ੍ਦੋऽਤ੍ਰ ਨੋਕ੍ਤਾ ਗਾਥੇਤਿ ਦਸ਼ਧਰ੍ਂਮਾਦਿਵਦ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੧੧.

(ਇਹ 'ਉਪਸਥਿਤ' ਤੇ 'ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਾ' ਪ੍ਰਕਰਨ ਖਤਮ ਹੋਇਆ)। ਅਸਮਾਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਚਰਨ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਤੋਂ ਆਗੇ, ਇੱਥੇ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ 'ਦਸ਼ਧਰਮਾ' ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਗਾਥਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੧੨ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ ਆਦ੍ਯਗੋऽਥੋ ਲਃ ਪਰਤੁਲ੍ਯੋऽਥ ਪੂਰ੍ਵਗਃ । ਨष੍ਟਮਧ੍ਯੇ ਸਮੇਂऽਕੇ ਲਃ ਸਮੇऽਰ੍ਧੇ ਵਿषਮੇ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੨੧੨.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ 'ਗੋ', ਫਿਰ 'ਲਹ', ਫਿਰ 'ਪਰਤੁਲਯੋ', ਫਿਰ 'ਪੂਰਵਗਹ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਮਾਨ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 'ਲਹ'; ਅੱਧ ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਗੁਰੂ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੁਣਂ ਲਾਦ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਕ ਏਕਨੁਤ੍ ॥ ੧,੨੧੨.

ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ 'ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੁਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਲਹ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ 'ਏਕ' ਤੇ ਖਤਮ।

ਸਂਖ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਧੇ ਰੂਪੇ ਤੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਰੀਰਿਤਮ੍ । ਤਾਵਦਰ੍ਧੇ ਤਦ੍ਗੁਣਿਤਂ ਦ੍ਵਿਰ੍ਦ੍ਵ੍ਯੂਨਨ੍ਤੁ ਤਦਨ੍ਤਤਃ ॥ ੧,੨੧੨.

ਗਿਣਤੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੂਨ्य ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਿੰਨੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ; ਦੋ ਵਾਰੀ ਘੱਟ ਦੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ।

ਪਰੇ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪਰੇ ਪੂਰ੍ਣਂ ਮੇਰੁਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੧੨.

ਉਸ ਪਾਸੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਾਸੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੈ; ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਵੀ ਪਸਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।

ਲਗਸਂਖ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਸਂਖ੍ਯਾ ਚਾਦ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲਮਥੋਰ੍ਧ੍ਵਤਃ । ਸਂਖ੍ਯੈਵ ਦ੍ਵਿਗੁਣੈਕੋਨਾਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸਾਰੋऽਯਮੀਰਿਤਃ ॥ ੧,੨੧੨.

ਛੋਟੀ ਤੇ ਗੋਲ ਗਿਣਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਂਗਲ ਤੇ ਫਿਰ ਉਪਰ ਵਧਦੀ; ਉਸੇ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾਇਆ ਤੇ ਇਕ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਹੀ ਛੰਦ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੧੩ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਹਰੇਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਬ੍ਰਵੀਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਸਾਯ ਸ਼ੌਨਕ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦਿਸਮਾਚਾਰਂ ਸਰ੍ਵਦਂ ਤੇ ਤਥਾ ਵਦੇ ॥ ੧,੨੧੩.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਆਸ ਤੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿਕਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤੀ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸ਼੍ਰੌਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਸ਼੍ਰੌਤਂ ਕਰ੍ਮ ਨ ਚੇਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਾ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਵੇਦ ਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਃ ਕਰਣੇ ਸਦਾਚਾਰਂ ਚਰੇਦ੍ਵੁਧਃ । ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤੀ ਹ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ ਲੋਚਨੇ ਕਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ॥ ੧,੨੧੩.

ਜੇ ਉਥੇ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵੇਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਕਰਮ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਰਮੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸ੍ਮृਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਗਤੋऽਪਰਃ । ਸਿष੍ਟਾਚਾਰੇਣ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਧਰ੍ਮਾਃ ਸਨਾਤਨਾਃ ॥ ੧,੨੧੩.

ਸ੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ; ਤੇ ਸਿੱਖਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਸਦਾ ਲਈ ਹਨ।

ਸਤ੍ਯਂ ਦਾਨਂ ਦਯਾਲੋਭੋ ਵਿਦ੍ਯੇਜ੍ਯਾ ਪੂਜਨਂ ਦਮਃ । ਅष੍ਟੌ ਤਾਨਿ ਪਵਿਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਸਚ, ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਲੋਭ ਰਹਿਤ, ਵਿਦਿਆ, ਪੂਜਾ, ਦਮ — ਇਹ ਅੱਠ ਚੰਗੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਸਿੱਖਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪਹਚਾਣ।

ਤੇਜੋਮਯਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਪਾਤਕੇਨ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਮਿਵਾਮ੍ਭਸਾ ॥ ੧,੨੧੩.

ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਦਦੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

ਨਿਵਾਸਮੁਖ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮਾਚਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਸਤ੍ਯਂ ਯਜ੍ਞਸ੍ਤਪੋ ਦਾਨਮੇਤਦ੍ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਹਿਤ ਧਰਮ ਤੇ ਆਚਰਨ ਹਨ; ਸਚ, ਯਜ, ਤਪ, ਦਾਨ — ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੈ।

ਅਦਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਪਾਦਾਨਂ ਦਾਨਮਧ੍ਯਯਨਂ ਜਪਃ । ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿਤ੍ਤਂ ਤਪਃ ਸ਼ੌਚਂ ਕੁਲੇ ਜਨ੍ਮ ਤ੍ਵਰੋਗਿਤਾ ॥ ੧,੨੧੩.

ਜੋ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਾ ਲੈਣਾ; ਦਾਨ, ਪਾਠ, ਜਪ; ਵਿਦਿਆ, ਦੌਲਤ, ਤਪ, ਸਫਾਈ, ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ।

ਸਂਸਾਰੋਚ੍ਛਿਤ੍ਤਿਹੇਤੁਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਦੇਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਸੁਖਂ ਚ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ੋऽਧਿਗਮ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੧੩.

ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਸੁਖ ਤੇ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਜ੍ਯਾਧ੍ਯਯਨਦਾਨਾਨਿ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸਨਾਤਨਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰਿਯਵੈਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਧਰ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੧੩.

ਯਜ, ਪਾਠ, ਦਾਨ — ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹੈ।

ਯਾਜਨਾਧ੍ਯਯਨੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਃ । ਵृਤ੍ਤਿਤ੍ਰਯਮਿਦਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਮੁਨਯਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਵਰ੍ਣਿਨਃ ॥ ੧,੨੧੩.

ਪਵਿੱਤਰ ਯਜ ਤੇ ਪਾਠ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਗ੍ਰਹ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤਿ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣਾਜੀਵਨਂ ਰਾਜ੍ਞੋ ਭੂਤਾਨਾਞ੍ਚਾਭਿਰਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਪਾਸ਼ੁਪਾਲ੍ਯਂ ਕृषਿਃ ਪਣ੍ਯਂ ਵੈਸ਼੍ਯਸ੍ਯਾਜੀਵਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ; ਵੈਸ਼ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਖੇਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।