ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਿਗਰ੍ਕੈਰ੍ਭਦ੍ਰਕਂ ਭ੍ਰੌ ਨ੍ਰੌ ਨਰਨਾ ਗੋ ਯਥਾਕृਤਿਃ । ਨਜੌ ਭਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਵਲਲਿਤਂ ਜਭੌ ਜਭਲਗਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੯.

ਦਿਗਰਕ ਨਾਲ, ਭਦਰਕ ਛੰਦ, ਭਰਉ, ਨਰਉ, ਨਰਨਾ ਅਤੇ ਗੋ, ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਹੈ; ਨਜਉ, ਭਸ਼ਵਾਅਸ਼ਵ, ਲਲਿਤਾ, ਜਭਉ ਅਤੇ ਜਭਲਗਾ, ਛੰਦ ਹੈ।

ਮਤ੍ਤਾਕ੍ਰੀਡਞ੍ਚਾष੍ਟਬਾਣਦਸ਼ਕੈਰ੍ਮੌ ਤਨੌ ਨਨੌ । ਨਲੌ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਵਿਕृਤਿਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਸਂਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੯.

ਮੱਤਾਕ੍ਰੀਡਾ, ਅੱਠ ਬਾਣਾ ਅਤੇ ਦਸ ਨਾਲ, ਮਉ, ਤਨਉ ਅਤੇ ਨਨਉ; ਨਲਉ ਅਤੇ ਗੁਰੂ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ, ਅਤੇ ਛਿੰਨਾ ਨੂੰ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਸ਼੍ਵਾਰ੍ਕੈਰ੍ਭਤੌ ਤਨ੍ਵੀ ਨਸਭਾ ਭਨਯਾ ਗਣਾਃ । ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਪਦਾ ਬਾਣਸ਼ਰਵਸੁਸ਼ੈਲੈਰ੍ਭਮੌ ਸਭੌ ॥ ੧,੨੦੯.

ਪੰਜ ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅਰਕ ਨਾਲ, ਭਤਉ, ਤਨਵੀ, ਨਸਭਾ ਅਤੇ ਭਨਯਾ, ਗਣ; ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੈਰ, ਬਾਣਾ, ਸ਼ਰਾ, ਵਸੁਸ਼ੈਲਾ, ਭਮਉ ਅਤੇ ਸਭਉ।

ਨੌ ਨੌ ਗੋऽਤਿਕृਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਚ੍ਛਨ੍ਦੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਵਸ੍ਵੀਸ਼ਾਸ਼੍ਵੈਰ੍ਮਮਤਨੈਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭੁਜਙ੍ਗਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੯.

ਨਉ, ਨਉ ਅਤੇ ਗੋ—ਅਤਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਉਤਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ; ਵਸਵੀ, ਈਸ਼ਾ, ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਮਮਤਨੈ ਨਾਲ, ਭੁਜੰਗਵਿਜ੍ਰੰਭਿਤ ਛੰਦ।

ਨਨਰਸੈਰ੍ਲਗਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਅਪਵਾਹਾਖ੍ਯਕਂ ਯਤਿਃ । ਗੁਹੈਃ षਡ੍ਭੀ ਰਸੈਰ੍ਬਾਣੈਰ੍ਮੋਨਾਃ षਟ੍ਸਗਗਾ ਗਣਾਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਨਨਰਸ ਅਤੇ ਲਘੁ ਨਾਲ, ਅਪਵਾਹਾਖ੍ਯਕ ਛੰਦ; ਛੇ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਸ, ਬਾਣਾ, ਮੋਨਾ ਅਤੇ ਛੇ ਸਗਗਾ, ਗਣ।

ਚਣ੍ਡਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਪਾਤੋऽਸੌ ਦਣ੍ਡਕੋ ਨੌ ਤਤੋऽਗਰਃ । ਰਫੇਵृਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਦਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਲਜੀਮੂਤਕਾਦਯਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਚੰਡ ਛੰਦ, ਪ੍ਰਪਾਤ, ਦੰਡਕ, ਨਉ, ਫਿਰ ਅਗਰ; ਰਫੇ, ਵ੍ਰਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਵਿਆਲਾ, ਜੀਮੂਤਾ ਆਦਿ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੧੦ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਸਸਸਲਗਾਸ਼੍ਚ ਵਿषਮੇ ਪਾਦੇ ਯਦ੍ਯੁਪਚਿਤ੍ਰਕਮ੍ । ਸਮੇ ਭੌ ਭਗਗਾਃ ਸ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰੁਤਮਧ੍ਯਾ ਭਭੌ ਭਗੌ ॥ ੧,੨੧੦.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਸਸਸਲਗਾ ਵਿਅਕਲ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਪਚਿਤ੍ਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਭਉ, ਭਗਗਾ ਡਰੁਤਮਧਿਆ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਭਉ, ਭਗਉ।

ਗਃ ਪਾਦੇ ਵਿषਮੇऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨਜੌ ਜ੍ਯੌ ਚ ਗਣੌ ਸ੍ਮृਤੌ ॥ ੧,੨੧੦.

ਜਦੋਂ ਚਰਨ ਅਸਮਾਨ ਹੋਵੇ, 'ਗਹ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਨਜਉ', 'ਜਯਉ' ਤੇ 'ਗਣਉ' ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿषਮੇ ਵੇਗਵਤੀ ਸਾ ਗਃ ਸਮੇ ਭੌ ਭੋ ਗਗੌ ਗਣਾਃ । ਪਾਦੇऽਸਮੇ ਤਜੌ ਰੋ ਗਃ ਸਮੇ ਮਸੌ ਜਗੌ ਗਰੁਃ । ਭਵੇਦ੍ਭਦ੍ਰਵਿਰਾਟ੍ਕੇਤੁਮਤੀ ਤੁ ਵਿषਮੇ ਸਜੌ ॥ ੧,੨੧੦.

ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਗਹ' ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਭਉ', 'ਭੋ', 'ਗਗਉ' ਤੇ 'ਗਣ' ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਚਰਨ ਵਿੱਚ 'ਤਜਉ', 'ਰੋ' ਤੇ 'ਗਹ' ਹਨ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਮਸਉ', 'ਜਗਉ' ਤੇ 'ਗਰੁ' ਹਨ। 'ਭਦਰਵੀਰਾਟਕੇਤੁਮਤੀ' ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ 'ਸਜਉ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਗੌ ਸਮੇ ਭ੍ਰੌ ਨਗਗਾ ਆਖ੍ਯਾਨਕੀ ਤ੍ਵਥਾਸਮੇ । ਤੌ ਜੋ ਗਗੌ ਸਮੇ ਪਾਦੇ ਜਤਜਾ ਗੁਰੁਕਦ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੧,੨੧੦.

ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਸਗਉ', 'ਭਰਉ', 'ਨਗਗਾ' ਤੇ 'ਆਖਿਆਨਕੀ' ਹਨ; ਫਿਰ ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਤਉ', 'ਜੋ', 'ਗਗਉ' ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਨ ਚਰਨ ਵਿੱਚ 'ਪਾਦੇ', 'ਜਤਜਾ' ਤੇ ਦੋ 'ਗੁਰੂਕਾ' ਹਨ।

ਵਿਪਰੀਤਾਖ੍ਯਾਨਕਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਮੇ ਜਸ੍ਤਜੌ ਗਗੌ । ਤਤੌ ਜਗੌ ਸਮੇ ਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਿਙ੍ਗਲੇਨ ਹ੍ਯੁਦਾਹृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੧੦.

'ਵਿਪਰੀਤ ਆਖਿਆਨਕ' ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਜਸ', 'ਤਜਉ', 'ਗਗਉ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਤਤਉ', 'ਜਗਉ' ਹਨ; 'ਗਹ' ਪਿੰਗਲ ਦੁਆਰਾ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਾਦੇऽਥ ਵਿषਮੇ ਚੈਵ ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ ਨਨੌ ਰਯੌ । ਸਮੇ ਨਜੌ ਜਰੌ ਗਸ਼੍ਚ ਵੈਤਾਲੀਯਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਵृਤ੍ਤਞ੍ਚਾਪਰਵਕ੍ਤ੍ਰਾਖ੍ਯਮੌਪਚ੍ਛਨ੍ਦਸਿਕਂ ਪਰਮ੍ ॥ ੧,੨੧੦.

ਚਰਨ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਪੁਸ਼ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ', 'ਨਨਉ', 'ਰਯਉ' ਹਨ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਨਜਉ', 'ਜਰਉ' ਤੇ 'ਗਹ' — ਇਹ 'ਵੈਤਾਲੀਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਛੰਦ 'ਅਪਰਵਕਤ੍ਰ' ਤੇ 'ਉਪਛੰਦਸਿਕ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਙ੍ਮਤੀ ਰਜਰਾ ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਯੁਗ੍ਮੇ ਜਰਜਾ ਰਗੌ ॥ ੧,੨੧੦.

'ਵਾਂਮਤੀ' 'ਰਜਰਾ' ਹੈ; ਜੋੜੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ 'ਜਰਜਾ' ਤੇ 'ਰਗਉ' ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੧੧ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਥਮੋऽष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ਪਾਦੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ । ਤृਤੀਯਃ षੋਡਸ਼ਾਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ ॥ ੧,੨੧੧.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾ ਚਰਨ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ, ਤੀਜਾ ਸੋਲਾਂ ਤੇ ਚੌਥਾ ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ।

ਆਪੀਡਃ ਸਰ੍ਵਲਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪੂਰ੍ਵਪਾਦਾਨ੍ਤਗਦ੍ਵਯਃ ॥ ੧,੨੧੧.

'ਆਪੀਡ' ਨੂੰ 'ਸਰਵਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਚਰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯੇऽष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ਪਾਦੇ ਕਲਿਕਾ ਪ੍ਰਥਮੇਰ੍ऽਕਜੇ । ਲਵਲੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤृਤੀਯੇऽਥ ਪੂਰ੍ਵਵਚ੍ਚਾष੍ਟ ਕਾਕ੍ਸ਼ਰੇ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਚਾਮृਤਧਾਰੇਯਂ ਚਤੁਰष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੇ ਸਤਿ ॥ ੧,੨੧੧.

ਦੂਜੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ 'ਕਲਿਕਾ' ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਅਰਕਜ', ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਲਵਲੀ', ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ। ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਚਰਨ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਹੋਣ, ਇਹ 'ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਇਤਿ ਪਦਚਤੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰਕਰਣਮ੍) । ਸਜੌ ਸਲੌ ਚ ਪ੍ਰਥਮੇ ਨਸਜਾ ਗੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕੇ । ਤृਤੀਯੇ ਭਨਭਾ ਗਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਸਜਸਾ ਜਗੌ ॥ ੧,੨੧੧.

(ਇਹ ਚਾਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਛੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਕਰਨ ਖਤਮ ਹੋਇਆ)। ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਸਜਉ' ਤੇ 'ਸਲਉ', ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 'ਨਸਜਾ' ਤੇ 'ਗੋ', ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਭਨਭਾ' ਤੇ 'ਗਹ', ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ 'ਸਜਸਾ' ਤੇ 'ਜਗਉ' ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੌਰਭਕਂ ਤृਤੀਯੇऽਘ੍ਰੌ ਰਨੌ ਭਗੌ । ਲਲਿਤਞ੍ਚਾਦ੍ਗਤਾਵਤ੍ਸ੍ਯਾਤृਤੀਯੇਂऽਘ੍ਰੌ ਨਨੌ ਸਸੌ ॥ ੧,੨੧੧.

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ 'ਸੌਰਭਕ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਰਨਉ' ਤੇ 'ਭਗਉ' ਹਨ। 'ਲਲਿਤ' 'ਅਦਗਤਾ' ਵਾਂਗ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਨਨਉ' ਤੇ 'ਸਸਉ' ਹਨ।

(ਇਤ੍ਯੁਦ੍ਗਤਾਪ੍ਰਕਰਣਮ੍) । ਉਪਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਚੁਪਿਤਂ ਪ੍ਰਥਮੇऽਘ੍ਰੌ ਮਸੌ ਜਭੌ । ਗੌ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸਨਜਰਾ ਗਸ੍ਤृਤੀਯੇ ਨਨੌ ਚ ਸਃ । ਨੌ ਨਜੌ ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇष ਪਾਦਾਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ॥ ੧,੨੧੧.

(ਇਹ 'ਉਦਗਤਾ' ਪ੍ਰਕਰਨ ਖਤਮ ਹੋਇਆ)। 'ਉਪਸਥਿਤ' ਤੇ 'ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਾ': ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਮਸਉ', 'ਜਭਉ'; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 'ਗਉ'; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਸਨਜਰਾ', 'ਗਹ', 'ਨਨਉ'; ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ 'ਨਉ', 'ਨਜਉ' ਤੇ ਹੋਰ ਚਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ।

ਤृਤੀਰ੍ਯੇऽਘ੍ਰੌ ਵਿਸ਼ੇषਸ਼੍ਚ ਵृਤ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨੌ ਸਨੌ ਨਸੌ ॥ ੧,੨੧੧.

ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ' ਖਾਸ ਹੈ; ਛੰਦ 'ਨਉ', 'ਸਨਉ' ਤੇ 'ਨਸਉ' ਹੈ।

ਆਰ੍षਭਂ ਤਜਰਾਃ ਪਾਦੇ ਤृਤੀਯੇऽਨ੍ਯਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ । ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ਼ੇषੇ ਤਜ੍ਰਾਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਿਰਾਡ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੧੧.

'ਆਰਸ਼ਭ' ਵਿੱਚ 'ਤਜਰਾ' ਚਰਨ ਹਨ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਹੋਰ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾ ਚਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; 'ਤਜਰਾ' ਨੂੰ 'ਸ਼ੁੱਧਵੀਰਾਟ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਇਤ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਚੁਪਿਤਪ੍ਰਕਰਣਮ੍) । ਵਿषਮਾਕ੍ਸ਼ਰਪਾਦਂ ਵਾ ਪਞ੍ਚषਟ੍ਕਾਦਿ ਯਾਵਕਮ੍ । ਛਨ੍ਦੋऽਤ੍ਰ ਨੋਕ੍ਤਾ ਗਾਥੇਤਿ ਦਸ਼ਧਰ੍ਂਮਾਦਿਵਦ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੧੧.

(ਇਹ 'ਉਪਸਥਿਤ' ਤੇ 'ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਾ' ਪ੍ਰਕਰਨ ਖਤਮ ਹੋਇਆ)। ਅਸਮਾਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਚਰਨ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਤੋਂ ਆਗੇ, ਇੱਥੇ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ 'ਦਸ਼ਧਰਮਾ' ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਗਾਥਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੧੨ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ ਆਦ੍ਯਗੋऽਥੋ ਲਃ ਪਰਤੁਲ੍ਯੋऽਥ ਪੂਰ੍ਵਗਃ । ਨष੍ਟਮਧ੍ਯੇ ਸਮੇਂऽਕੇ ਲਃ ਸਮੇऽਰ੍ਧੇ ਵਿषਮੇ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੨੧੨.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ 'ਗੋ', ਫਿਰ 'ਲਹ', ਫਿਰ 'ਪਰਤੁਲਯੋ', ਫਿਰ 'ਪੂਰਵਗਹ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਮਾਨ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 'ਲਹ'; ਅੱਧ ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਗੁਰੂ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੁਣਂ ਲਾਦ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਕ ਏਕਨੁਤ੍ ॥ ੧,੨੧੨.

ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ 'ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੁਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਲਹ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ 'ਏਕ' ਤੇ ਖਤਮ।

ਸਂਖ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਧੇ ਰੂਪੇ ਤੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਰੀਰਿਤਮ੍ । ਤਾਵਦਰ੍ਧੇ ਤਦ੍ਗੁਣਿਤਂ ਦ੍ਵਿਰ੍ਦ੍ਵ੍ਯੂਨਨ੍ਤੁ ਤਦਨ੍ਤਤਃ ॥ ੧,੨੧੨.

ਗਿਣਤੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੂਨ्य ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਿੰਨੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ; ਦੋ ਵਾਰੀ ਘੱਟ ਦੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ।

ਪਰੇ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪਰੇ ਪੂਰ੍ਣਂ ਮੇਰੁਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੧੨.

ਉਸ ਪਾਸੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਾਸੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੈ; ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਵੀ ਪਸਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।

ਲਗਸਂਖ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਸਂਖ੍ਯਾ ਚਾਦ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲਮਥੋਰ੍ਧ੍ਵਤਃ । ਸਂਖ੍ਯੈਵ ਦ੍ਵਿਗੁਣੈਕੋਨਾਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸਾਰੋऽਯਮੀਰਿਤਃ ॥ ੧,੨੧੨.

ਛੋਟੀ ਤੇ ਗੋਲ ਗਿਣਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਂਗਲ ਤੇ ਫਿਰ ਉਪਰ ਵਧਦੀ; ਉਸੇ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾਇਆ ਤੇ ਇਕ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਹੀ ਛੰਦ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੧੩ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਹਰੇਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਬ੍ਰਵੀਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਸਾਯ ਸ਼ੌਨਕ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦਿਸਮਾਚਾਰਂ ਸਰ੍ਵਦਂ ਤੇ ਤਥਾ ਵਦੇ ॥ ੧,੨੧੩.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਆਸ ਤੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿਕਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤੀ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸ਼੍ਰੌਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਸ਼੍ਰੌਤਂ ਕਰ੍ਮ ਨ ਚੇਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਾ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੨੧੩.

ਵੇਦ ਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।