ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਣਿਗੁਣਨਿਕਰੋ ਮਾਲਿਨੀ ਨਨਮਾ ਯਯੌ । ਵਸੁਸ੍ਵਰਯਤਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਨਜੌ ਭਜ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਭਦ੍ਰਕਮ੍ ॥ ੧,੨੦੯.

ਮਣਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਮਾਲਿਨੀ ਛੰਦ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਨਮਾ ਛੰਦ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਵਸੁਸਵਰ ਛੰਦ, ਨਜਉ, ਭਜਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਦਰਕ ਛੰਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਏਲਾ ਸਯੌ ਨਨੌ ਯਃਸ੍ਯਾਚ੍ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾਸ੍ਵਰਾष੍ਟਕੈਃ । ਮਰੌ ਮਯੌ ਯਸ਼੍ਚ ਭਵੇਦੁਕ੍ਤੇਯਮਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰੀ ॥ ੧,੨੦੯.

ਏਲਾ, ਸਯਉ ਅਤੇ ਨਨਉ—ਜੋ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਦੇ ਅੱਠ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ; ਮਰਉ ਅਤੇ ਮਯਉ—ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸ਼ਰਕਰੀ ਛੰਦ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਾਤ੍ਖਂ ਵृषਭਗਜਜृਮ੍ਭਿਤਂ ਭ੍ਰਨਨਾ ਨਗੌ । ਨਜਭਜਰਾ ਵਾਣਿਨੀ ਗਃ ਪਿਙ੍ਗਲੇਨਾष੍ਟਿਰੀਰਿਤਾ ॥ ੧,੨੦੯.

ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਖੰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਗਜ ਅਤੇ ਜ੍ਰੰਭਿਤ, ਭ੍ਰਣਨਾ ਅਤੇ ਨਗਉ; ਨਜਭਜਰਾ, ਵਾਣਿਨੀ ਅਤੇ ਗਹ, ਪਿੰਗਲ ਛੰਦ ਅੱਠ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਸਰੁਦ੍ਰੈਃ ਸ਼ਿਖਰਿਣੀ ਯਮੌ ਨਸਭਲਾ ਗੁਰੁਃ । ਵਸੁਗ੍ਰਯਤਿਃ ਪृਥ੍ਵੀ ਜਸੌ ਜਸਯਲਾ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਰਸਰੁਦ੍ਰਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਖਰੀਣੀ ਛੰਦ, ਯਮਉ ਅਤੇ ਨਸਭਲਾ, ਗੁਰੂ; ਵਸੁਗ੍ਰਯਤੀ ਛੰਦ, ਪ੍ਰਥਵੀ, ਜਸਉ ਅਤੇ ਜਸਯਲਾ, ਗੁਰੂ।

ਦਸ਼ਸ੍ਵਰੈਰ੍ਵਂਸ਼ਪਤ੍ਰਪਤਿਤਂ ਭ੍ਰੌਨ੍ਨਭਾ ਲਗੌ । षਡ੍ਵੇਦਾਸ਼੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਹਰਿਣੀ ਨਸਮਾ ਰਸਲਾ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਦਸ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਵੰਸ਼ਪਤ੍ਰ ਛੰਦ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਭ੍ਰੌਨਭਾ ਲਘੁ ਹੈ; ਛੇ ਵੇਦਾਸ਼ਵਾਂ ਨਾਲ, ਹਰਿਣੀ ਛੰਦ, ਨਸਮਾ ਅਤੇ ਰਸਲਾ, ਗੁਰੂ।

ਮਨ੍ਦਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਬ੍ਧਿषਡ੍ਨਗੈਰ੍ਮਭਨਾਸ੍ਤਤਗਾ ਗੁਰੁਃ । ਨਰ੍ਦਟਕਂ ਨਜਭਜਾ ਜਲੌ ਗੋ ਯਤਿਰੇਵ ਚ ॥ ੧,੨੦੯.

ਮੰਦਾਕ੍ਰਾਂਤਾ ਛੰਦ, ਛੇ ਨਾਗਾਂ, ਮਭਨਾ ਅਤੇ ਤਤਗਾ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਹੈ; ਨਰਦਟਕ, ਨਜਭਜਾ, ਜਲਉ ਅਤੇ ਗੋ ਵੀ ਇੱਕ ਛੰਦ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਰ੍ਤ੍ਵਬ੍ਧਿਃ ਕੋਕਿਲਕਮਤ੍ਯष੍ਟਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ । ਭੂਤਰ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਵੈਃ ਕੁਸੁਮਿਤਲਤਾ ਮ੍ਤੌ ਨ੍ਯੌ ਯਯੌ ਧृਤਿਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਸਪਤਰਤਵ ਛੰਦ, ਕੋਕਿਲਾ ਅਤੇ ਕਮਤਯਸ਼ਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ; ਭੂਤਰਤਵ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ ਨਾਲ, ਕੁਸੁਮਿਤਲਤਾ, ਮਤਉ, ਨਯਉ ਅਤੇ ਯਯਉ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।

ਰਸਰ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਵੈਰ੍ਯਮੌ ਨ੍ਸੌ ਰੌ ਮੇਘਵਿਸ੍ਫੂਰ੍ਜਿਤਾ ਰਗੌ । ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਵਿਕ੍ਰੀਡਿਤਂ ਮਃ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਵੈਃ ਸਜ੍ਸਤਾਸ੍ਤਗੌ ॥ ੧,੨੦੯.

ਰਸਰਤਵ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ, ਯਮਉ, ਨਸਉ ਅਤੇ ਰਉ ਨਾਲ, ਮੇਘਵਿਸਫੂਰਜਿਤਾ ਛੰਦ, ਰਗਉ; ਸ਼ਾਰਦੂਲਵਿਕਰੀਡਿਤ, ਮਹ, ਸੂਰਿਆਸ਼ਵ, ਸਜਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸਤਗਉ।

ਛਨ੍ਦੋ ਹ੍ਯਤਿਧृਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕृਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਸਪ੍ਤਾਸ਼੍ਵਰ੍ਤੁਃ ਸੁਵਦਨਾ ਭ੍ਰੌ ਮਨੌ ਯਭਲਾ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਅਤਿਧ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਤ ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਰਤੁ ਨਾਲ, ਸੁਵਦਨਾ, ਭਰਉ, ਮਨਉ ਅਤੇ ਯਭਲਾ, ਗੁਰੂ।

ਵृਤ੍ਤਂ ਰਜੌ ਰਜੌ ਪਾਦੇ ਰਜੌ ਗੋ ਲਃ ਕृਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਕੈਃ ਸ੍ਨਗ੍ਧਰਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਮ੍ਨਭਨੈਸ੍ਤ੍ਰਿਯੈਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਵ੍ਰਿਤ ਛੰਦ, ਰਜਉ, ਰਜਉ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਰਜਉ, ਗੋ ਅਤੇ ਲਹ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਸਤਕਾਂ ਨਾਲ, ਸਨਗਧਰਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮਨਭਨੈਤ੍ਰਿਆ।

ਦਿਗਰ੍ਕੈਰ੍ਭਦ੍ਰਕਂ ਭ੍ਰੌ ਨ੍ਰੌ ਨਰਨਾ ਗੋ ਯਥਾਕृਤਿਃ । ਨਜੌ ਭਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਵਲਲਿਤਂ ਜਭੌ ਜਭਲਗਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੯.

ਦਿਗਰਕ ਨਾਲ, ਭਦਰਕ ਛੰਦ, ਭਰਉ, ਨਰਉ, ਨਰਨਾ ਅਤੇ ਗੋ, ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਹੈ; ਨਜਉ, ਭਸ਼ਵਾਅਸ਼ਵ, ਲਲਿਤਾ, ਜਭਉ ਅਤੇ ਜਭਲਗਾ, ਛੰਦ ਹੈ।

ਮਤ੍ਤਾਕ੍ਰੀਡਞ੍ਚਾष੍ਟਬਾਣਦਸ਼ਕੈਰ੍ਮੌ ਤਨੌ ਨਨੌ । ਨਲੌ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਵਿਕृਤਿਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਸਂਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੯.

ਮੱਤਾਕ੍ਰੀਡਾ, ਅੱਠ ਬਾਣਾ ਅਤੇ ਦਸ ਨਾਲ, ਮਉ, ਤਨਉ ਅਤੇ ਨਨਉ; ਨਲਉ ਅਤੇ ਗੁਰੂ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ, ਅਤੇ ਛਿੰਨਾ ਨੂੰ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਸ਼੍ਵਾਰ੍ਕੈਰ੍ਭਤੌ ਤਨ੍ਵੀ ਨਸਭਾ ਭਨਯਾ ਗਣਾਃ । ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਪਦਾ ਬਾਣਸ਼ਰਵਸੁਸ਼ੈਲੈਰ੍ਭਮੌ ਸਭੌ ॥ ੧,੨੦੯.

ਪੰਜ ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅਰਕ ਨਾਲ, ਭਤਉ, ਤਨਵੀ, ਨਸਭਾ ਅਤੇ ਭਨਯਾ, ਗਣ; ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੈਰ, ਬਾਣਾ, ਸ਼ਰਾ, ਵਸੁਸ਼ੈਲਾ, ਭਮਉ ਅਤੇ ਸਭਉ।

ਨੌ ਨੌ ਗੋऽਤਿਕृਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਚ੍ਛਨ੍ਦੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਵਸ੍ਵੀਸ਼ਾਸ਼੍ਵੈਰ੍ਮਮਤਨੈਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭੁਜਙ੍ਗਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੯.

ਨਉ, ਨਉ ਅਤੇ ਗੋ—ਅਤਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਉਤਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ; ਵਸਵੀ, ਈਸ਼ਾ, ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਮਮਤਨੈ ਨਾਲ, ਭੁਜੰਗਵਿਜ੍ਰੰਭਿਤ ਛੰਦ।

ਨਨਰਸੈਰ੍ਲਗਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਅਪਵਾਹਾਖ੍ਯਕਂ ਯਤਿਃ । ਗੁਹੈਃ षਡ੍ਭੀ ਰਸੈਰ੍ਬਾਣੈਰ੍ਮੋਨਾਃ षਟ੍ਸਗਗਾ ਗਣਾਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਨਨਰਸ ਅਤੇ ਲਘੁ ਨਾਲ, ਅਪਵਾਹਾਖ੍ਯਕ ਛੰਦ; ਛੇ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਸ, ਬਾਣਾ, ਮੋਨਾ ਅਤੇ ਛੇ ਸਗਗਾ, ਗਣ।

ਚਣ੍ਡਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਪਾਤੋऽਸੌ ਦਣ੍ਡਕੋ ਨੌ ਤਤੋऽਗਰਃ । ਰਫੇਵृਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਦਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਲਜੀਮੂਤਕਾਦਯਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਚੰਡ ਛੰਦ, ਪ੍ਰਪਾਤ, ਦੰਡਕ, ਨਉ, ਫਿਰ ਅਗਰ; ਰਫੇ, ਵ੍ਰਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਵਿਆਲਾ, ਜੀਮੂਤਾ ਆਦਿ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੧੦ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਸਸਸਲਗਾਸ਼੍ਚ ਵਿषਮੇ ਪਾਦੇ ਯਦ੍ਯੁਪਚਿਤ੍ਰਕਮ੍ । ਸਮੇ ਭੌ ਭਗਗਾਃ ਸ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰੁਤਮਧ੍ਯਾ ਭਭੌ ਭਗੌ ॥ ੧,੨੧੦.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਸਸਸਲਗਾ ਵਿਅਕਲ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਪਚਿਤ੍ਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਭਉ, ਭਗਗਾ ਡਰੁਤਮਧਿਆ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਭਉ, ਭਗਉ।

ਗਃ ਪਾਦੇ ਵਿषਮੇऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨਜੌ ਜ੍ਯੌ ਚ ਗਣੌ ਸ੍ਮृਤੌ ॥ ੧,੨੧੦.

ਜਦੋਂ ਚਰਨ ਅਸਮਾਨ ਹੋਵੇ, 'ਗਹ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਨਜਉ', 'ਜਯਉ' ਤੇ 'ਗਣਉ' ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿषਮੇ ਵੇਗਵਤੀ ਸਾ ਗਃ ਸਮੇ ਭੌ ਭੋ ਗਗੌ ਗਣਾਃ । ਪਾਦੇऽਸਮੇ ਤਜੌ ਰੋ ਗਃ ਸਮੇ ਮਸੌ ਜਗੌ ਗਰੁਃ । ਭਵੇਦ੍ਭਦ੍ਰਵਿਰਾਟ੍ਕੇਤੁਮਤੀ ਤੁ ਵਿषਮੇ ਸਜੌ ॥ ੧,੨੧੦.

ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਗਹ' ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਭਉ', 'ਭੋ', 'ਗਗਉ' ਤੇ 'ਗਣ' ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਚਰਨ ਵਿੱਚ 'ਤਜਉ', 'ਰੋ' ਤੇ 'ਗਹ' ਹਨ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਮਸਉ', 'ਜਗਉ' ਤੇ 'ਗਰੁ' ਹਨ। 'ਭਦਰਵੀਰਾਟਕੇਤੁਮਤੀ' ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ 'ਸਜਉ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਗੌ ਸਮੇ ਭ੍ਰੌ ਨਗਗਾ ਆਖ੍ਯਾਨਕੀ ਤ੍ਵਥਾਸਮੇ । ਤੌ ਜੋ ਗਗੌ ਸਮੇ ਪਾਦੇ ਜਤਜਾ ਗੁਰੁਕਦ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੧,੨੧੦.

ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਸਗਉ', 'ਭਰਉ', 'ਨਗਗਾ' ਤੇ 'ਆਖਿਆਨਕੀ' ਹਨ; ਫਿਰ ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਤਉ', 'ਜੋ', 'ਗਗਉ' ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਨ ਚਰਨ ਵਿੱਚ 'ਪਾਦੇ', 'ਜਤਜਾ' ਤੇ ਦੋ 'ਗੁਰੂਕਾ' ਹਨ।

ਵਿਪਰੀਤਾਖ੍ਯਾਨਕਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਮੇ ਜਸ੍ਤਜੌ ਗਗੌ । ਤਤੌ ਜਗੌ ਸਮੇ ਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਿਙ੍ਗਲੇਨ ਹ੍ਯੁਦਾਹृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੧੦.

'ਵਿਪਰੀਤ ਆਖਿਆਨਕ' ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਜਸ', 'ਤਜਉ', 'ਗਗਉ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਤਤਉ', 'ਜਗਉ' ਹਨ; 'ਗਹ' ਪਿੰਗਲ ਦੁਆਰਾ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਾਦੇऽਥ ਵਿषਮੇ ਚੈਵ ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ ਨਨੌ ਰਯੌ । ਸਮੇ ਨਜੌ ਜਰੌ ਗਸ਼੍ਚ ਵੈਤਾਲੀਯਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਵृਤ੍ਤਞ੍ਚਾਪਰਵਕ੍ਤ੍ਰਾਖ੍ਯਮੌਪਚ੍ਛਨ੍ਦਸਿਕਂ ਪਰਮ੍ ॥ ੧,੨੧੦.

ਚਰਨ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਪੁਸ਼ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ', 'ਨਨਉ', 'ਰਯਉ' ਹਨ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਨਜਉ', 'ਜਰਉ' ਤੇ 'ਗਹ' — ਇਹ 'ਵੈਤਾਲੀਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਛੰਦ 'ਅਪਰਵਕਤ੍ਰ' ਤੇ 'ਉਪਛੰਦਸਿਕ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਙ੍ਮਤੀ ਰਜਰਾ ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਯੁਗ੍ਮੇ ਜਰਜਾ ਰਗੌ ॥ ੧,੨੧੦.

'ਵਾਂਮਤੀ' 'ਰਜਰਾ' ਹੈ; ਜੋੜੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ 'ਜਰਜਾ' ਤੇ 'ਰਗਉ' ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੧੧ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਥਮੋऽष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ਪਾਦੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ । ਤृਤੀਯਃ षੋਡਸ਼ਾਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ ॥ ੧,੨੧੧.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾ ਚਰਨ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ, ਤੀਜਾ ਸੋਲਾਂ ਤੇ ਚੌਥਾ ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ।

ਆਪੀਡਃ ਸਰ੍ਵਲਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪੂਰ੍ਵਪਾਦਾਨ੍ਤਗਦ੍ਵਯਃ ॥ ੧,੨੧੧.

'ਆਪੀਡ' ਨੂੰ 'ਸਰਵਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਚਰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯੇऽष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ਪਾਦੇ ਕਲਿਕਾ ਪ੍ਰਥਮੇਰ੍ऽਕਜੇ । ਲਵਲੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤृਤੀਯੇऽਥ ਪੂਰ੍ਵਵਚ੍ਚਾष੍ਟ ਕਾਕ੍ਸ਼ਰੇ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਚਾਮृਤਧਾਰੇਯਂ ਚਤੁਰष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰੇ ਸਤਿ ॥ ੧,੨੧੧.

ਦੂਜੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ 'ਕਲਿਕਾ' ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਅਰਕਜ', ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਲਵਲੀ', ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ। ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਚਰਨ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਹੋਣ, ਇਹ 'ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਇਤਿ ਪਦਚਤੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰਕਰਣਮ੍) । ਸਜੌ ਸਲੌ ਚ ਪ੍ਰਥਮੇ ਨਸਜਾ ਗੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕੇ । ਤृਤੀਯੇ ਭਨਭਾ ਗਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਸਜਸਾ ਜਗੌ ॥ ੧,੨੧੧.

(ਇਹ ਚਾਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਛੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਕਰਨ ਖਤਮ ਹੋਇਆ)। ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਸਜਉ' ਤੇ 'ਸਲਉ', ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 'ਨਸਜਾ' ਤੇ 'ਗੋ', ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਭਨਭਾ' ਤੇ 'ਗਹ', ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ 'ਸਜਸਾ' ਤੇ 'ਜਗਉ' ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੌਰਭਕਂ ਤृਤੀਯੇऽਘ੍ਰੌ ਰਨੌ ਭਗੌ । ਲਲਿਤਞ੍ਚਾਦ੍ਗਤਾਵਤ੍ਸ੍ਯਾਤृਤੀਯੇਂऽਘ੍ਰੌ ਨਨੌ ਸਸੌ ॥ ੧,੨੧੧.

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ 'ਸੌਰਭਕ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਰਨਉ' ਤੇ 'ਭਗਉ' ਹਨ। 'ਲਲਿਤ' 'ਅਦਗਤਾ' ਵਾਂਗ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਨਨਉ' ਤੇ 'ਸਸਉ' ਹਨ।

(ਇਤ੍ਯੁਦ੍ਗਤਾਪ੍ਰਕਰਣਮ੍) । ਉਪਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਚੁਪਿਤਂ ਪ੍ਰਥਮੇऽਘ੍ਰੌ ਮਸੌ ਜਭੌ । ਗੌ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸਨਜਰਾ ਗਸ੍ਤृਤੀਯੇ ਨਨੌ ਚ ਸਃ । ਨੌ ਨਜੌ ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇष ਪਾਦਾਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ॥ ੧,੨੧੧.

(ਇਹ 'ਉਦਗਤਾ' ਪ੍ਰਕਰਨ ਖਤਮ ਹੋਇਆ)। 'ਉਪਸਥਿਤ' ਤੇ 'ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਾ': ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਮਸਉ', 'ਜਭਉ'; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 'ਗਉ'; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਸਨਜਰਾ', 'ਗਹ', 'ਨਨਉ'; ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ 'ਨਉ', 'ਨਜਉ' ਤੇ ਹੋਰ ਚਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ।