ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਭੁਜਙ੍ਗਪ੍ਰਯਾਤਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਚਤੁਭਿਰ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਪ੍ਰਯਂਵਦਾ ਨਭਜ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਮਣਿਮਾਲਾ ਤਯੌ ਤਯੌ ॥ ੧,੨੦੯.

ਭੁਜੰਗ-ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਛੰਦ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਮਣਿਮਾਲਾ ਪ੍ਰਯੰਵਦਾ, ਨਭਜਰੈ ਤੇ ਤਯਉ-ਤਯਉ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ।

ਗੁਹਵਕ੍ਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਲਲਿਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਭੌ ਜਰੌ । ਪ੍ਰਮਿਤਾਕ੍ਸ਼ਰਾ ਸਜਸਸੈਰੁਜ੍ਜ੍ਵਲਾ ਤੁ ਨਨੌ ਭਰੌ ॥ ੧,੨੦੯.

ਗੁਹਾਵਕਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਸਨਨਿਦ੍ਰਾ ਲਲਿਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਭਉ-ਜਰਉ ਹਨ; ਉੱਜਵਲਾ, ਮਾਪੇ ਹੋਏ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਸਜਸਸੈ ਨਾਲ, ਨਨਉ-ਭਰਉ ਹੈ।

ਮਮੌ ਯਯੌ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵੀ ਪਞ੍ਚਾਸ਼੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਯਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਮਭੌ ਸਮੌ ਜਲਧਰਮਾਲਾਬ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯੈਰ੍ਯਤਿਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੯.

ਮਮਉ ਤੇ ਯਯਉ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵੀ ਹਨ, ਪੰਜਾਹ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਭਉ ਤੇ ਸਮਉ, ਜਲਧਰਮਾਲਾ ਤੇ ਅਬਧਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਯਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨੌ ਤਤੌ ਗਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾਵृਤ੍ਤਂ ਤੁਰਗੈਸ਼੍ਚ ਰਸੈਰ੍ਯਤਿਃ । ਪ੍ਰਹਰ੍षਿਣੀ ਮਨੌ ਜ੍ਰੌ ਗਾ ਵਹ੍ਨਿਭਿਰ੍ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਯਤਿਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਨਉ, ਤਤਉ ਤੇ ਗਾ ਖਸ਼ਮਾਵ੍ਰਿਤਾ ਹਨ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਯਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਹਰਸ਼ਿਨੀ ਮਨਉ, ਜਰਉ ਤੇ ਗਾ, ਦਸ ਅੱਗਾਂ ਨਾਲ ਯਤੀ ਹੈ।

ਜਭੌ ਸਜੌ ਗੋ ਰੁਚਿਰਾ ਚਤੁਰ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹੈਰ੍ਯਤਿਃ । ਮਤ੍ਤਮਯੂਰਂ ਮਤਯਾਃ ਸਗੌ ਦੇਵਗ੍ਰਹੈਰ੍ਯਤਿਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਜਭਉ, ਸਜਉ ਤੇ ਗਾ ਰੁਚਿਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਚਾਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਯਤੀ ਹੈ; ਮੱਤਮਯੂਰਾ ਮਤਯਾ ਤੇ ਸਗਉ ਨਾਲ, ਦੇਵ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਯਤੀ ਹੈ।

ਮਞ੍ਜੁਭਾषਿਣੀ ਸਜ੍ਸਾ ਜ੍ਗੌ ਸੁਨਨ੍ਦਿਨੀ ਸਜਸਾ ਮਗੌ । ਨਨੌ ਤਤੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾ ਗਃ ਸਪ੍ਤਭਿਸ਼੍ਚ ਰਸੈਰ੍ਯਤਿਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਮੰਜੁਭਾਸ਼ਿਨੀ ਸਜਸਾ ਤੇ ਜਗਉ ਹੈ; ਸੁਨੰਦਿਨੀ ਸਜਸਾ ਤੇ ਮਗਉ ਹੈ; ਨਨਉ, ਤਤਉ ਤੇ ਚੰਦਰਿਕਾ ਗਾ, ਸੱਤ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਯਤੀ ਹੈ।

ਅਸਮ੍ਬਾਧਾ ਮਤਨਸਾ ਗਗੌ ਬਾਣਗ੍ਰਹੈਰ੍ਯਤਿਃ । ਨਨਰਾਃ ਸੋ ਲਧੁਗੁਰੁਃ ਸ੍ਵਰੈਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਪਰਾਜਿਤਾ ॥ ੧,੨੦੯.

ਅਸੰਬਾਧਾ ਮਤਨਸਾ ਤੇ ਗਗਉ ਨਾਲ, ਬਾਣ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਯਤੀ ਹੈ; ਨਨਰਾਃ ਲਘੁਗੁਰੂ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਨੌ ਭਨੌ ਪ੍ਰਹਰਣਕਲਿਕੇਯਂ ਲਗੌ ਤਥਾ । ਵਸਨ੍ਤਤਿਲਕਾ ਸਿਂਹੋਨ੍ਨਤਾ ਤਭ੍ਜਾ ਜਗੌ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਨਨਉ, ਭਨਉ ਤੇ ਪ੍ਰਹਰਣਕਲਿਕਾ ਲਗਉ ਵੀ ਹਨ; ਵਸੰਤਤਿਲਕਾ, ਸਿੰਹੋਨਤਾ ਤੇ ਤਭਜਾ ਜਗਉ ਗੁਰੂ ਹਨ।

ਭਜੌ ਸਨੌ ਗਗਾਵਿਨ੍ਦੁਵਦਨਾਥ ਸੁਕੇਸ਼ਰਮ੍ । ਨਰਨਾ ਰਲਗਾਃ ਪਾਦੇ ਸ਼ਰ੍ਕਰੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾ ॥ ੧,੨੦੯.

ਭਜਉ, ਸਨਉ ਤੇ ਗਗਾਵਿੰਦੁ ਵਦਨਾਥਾ ਤੇ ਸੁਕੇਸ਼ਰਮ ਹਨ; ਨਰਨਾ, ਰਲਗਾ ਤੇ ਪੈਰ, ਸ਼ਰਕਰੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਲਘੁਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਸ਼ਸ਼ਿਕਲਾ ਸਗਾ । ਰਸਗ੍ਰਹਯਤਿਃ ਸ੍ਰਕ੍ਸ੍ਰਾ ਵਸੁਸ਼ੈਲਯਤਿਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੯.

ਚੌਦਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਛੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਰਸਗ੍ਰਹ ਛੰਦ, ਸ੍ਰਕਸਰਾ ਅਤੇ ਵਸੁਸ਼ੈਲ ਛੰਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ।

ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਣਿਗੁਣਨਿਕਰੋ ਮਾਲਿਨੀ ਨਨਮਾ ਯਯੌ । ਵਸੁਸ੍ਵਰਯਤਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਨਜੌ ਭਜ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਭਦ੍ਰਕਮ੍ ॥ ੧,੨੦੯.

ਮਣਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਮਾਲਿਨੀ ਛੰਦ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਨਮਾ ਛੰਦ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਵਸੁਸਵਰ ਛੰਦ, ਨਜਉ, ਭਜਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਦਰਕ ਛੰਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਏਲਾ ਸਯੌ ਨਨੌ ਯਃਸ੍ਯਾਚ੍ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾਸ੍ਵਰਾष੍ਟਕੈਃ । ਮਰੌ ਮਯੌ ਯਸ਼੍ਚ ਭਵੇਦੁਕ੍ਤੇਯਮਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰੀ ॥ ੧,੨੦੯.

ਏਲਾ, ਸਯਉ ਅਤੇ ਨਨਉ—ਜੋ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਦੇ ਅੱਠ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ; ਮਰਉ ਅਤੇ ਮਯਉ—ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸ਼ਰਕਰੀ ਛੰਦ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰਾਤ੍ਖਂ ਵृषਭਗਜਜृਮ੍ਭਿਤਂ ਭ੍ਰਨਨਾ ਨਗੌ । ਨਜਭਜਰਾ ਵਾਣਿਨੀ ਗਃ ਪਿਙ੍ਗਲੇਨਾष੍ਟਿਰੀਰਿਤਾ ॥ ੧,੨੦੯.

ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਖੰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਗਜ ਅਤੇ ਜ੍ਰੰਭਿਤ, ਭ੍ਰਣਨਾ ਅਤੇ ਨਗਉ; ਨਜਭਜਰਾ, ਵਾਣਿਨੀ ਅਤੇ ਗਹ, ਪਿੰਗਲ ਛੰਦ ਅੱਠ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਸਰੁਦ੍ਰੈਃ ਸ਼ਿਖਰਿਣੀ ਯਮੌ ਨਸਭਲਾ ਗੁਰੁਃ । ਵਸੁਗ੍ਰਯਤਿਃ ਪृਥ੍ਵੀ ਜਸੌ ਜਸਯਲਾ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਰਸਰੁਦ੍ਰਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਖਰੀਣੀ ਛੰਦ, ਯਮਉ ਅਤੇ ਨਸਭਲਾ, ਗੁਰੂ; ਵਸੁਗ੍ਰਯਤੀ ਛੰਦ, ਪ੍ਰਥਵੀ, ਜਸਉ ਅਤੇ ਜਸਯਲਾ, ਗੁਰੂ।

ਦਸ਼ਸ੍ਵਰੈਰ੍ਵਂਸ਼ਪਤ੍ਰਪਤਿਤਂ ਭ੍ਰੌਨ੍ਨਭਾ ਲਗੌ । षਡ੍ਵੇਦਾਸ਼੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਹਰਿਣੀ ਨਸਮਾ ਰਸਲਾ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਦਸ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਵੰਸ਼ਪਤ੍ਰ ਛੰਦ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਭ੍ਰੌਨਭਾ ਲਘੁ ਹੈ; ਛੇ ਵੇਦਾਸ਼ਵਾਂ ਨਾਲ, ਹਰਿਣੀ ਛੰਦ, ਨਸਮਾ ਅਤੇ ਰਸਲਾ, ਗੁਰੂ।

ਮਨ੍ਦਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਬ੍ਧਿषਡ੍ਨਗੈਰ੍ਮਭਨਾਸ੍ਤਤਗਾ ਗੁਰੁਃ । ਨਰ੍ਦਟਕਂ ਨਜਭਜਾ ਜਲੌ ਗੋ ਯਤਿਰੇਵ ਚ ॥ ੧,੨੦੯.

ਮੰਦਾਕ੍ਰਾਂਤਾ ਛੰਦ, ਛੇ ਨਾਗਾਂ, ਮਭਨਾ ਅਤੇ ਤਤਗਾ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਹੈ; ਨਰਦਟਕ, ਨਜਭਜਾ, ਜਲਉ ਅਤੇ ਗੋ ਵੀ ਇੱਕ ਛੰਦ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਰ੍ਤ੍ਵਬ੍ਧਿਃ ਕੋਕਿਲਕਮਤ੍ਯष੍ਟਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ । ਭੂਤਰ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਵੈਃ ਕੁਸੁਮਿਤਲਤਾ ਮ੍ਤੌ ਨ੍ਯੌ ਯਯੌ ਧृਤਿਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਸਪਤਰਤਵ ਛੰਦ, ਕੋਕਿਲਾ ਅਤੇ ਕਮਤਯਸ਼ਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ; ਭੂਤਰਤਵ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ ਨਾਲ, ਕੁਸੁਮਿਤਲਤਾ, ਮਤਉ, ਨਯਉ ਅਤੇ ਯਯਉ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।

ਰਸਰ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਵੈਰ੍ਯਮੌ ਨ੍ਸੌ ਰੌ ਮੇਘਵਿਸ੍ਫੂਰ੍ਜਿਤਾ ਰਗੌ । ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਵਿਕ੍ਰੀਡਿਤਂ ਮਃ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਵੈਃ ਸਜ੍ਸਤਾਸ੍ਤਗੌ ॥ ੧,੨੦੯.

ਰਸਰਤਵ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ, ਯਮਉ, ਨਸਉ ਅਤੇ ਰਉ ਨਾਲ, ਮੇਘਵਿਸਫੂਰਜਿਤਾ ਛੰਦ, ਰਗਉ; ਸ਼ਾਰਦੂਲਵਿਕਰੀਡਿਤ, ਮਹ, ਸੂਰਿਆਸ਼ਵ, ਸਜਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸਤਗਉ।

ਛਨ੍ਦੋ ਹ੍ਯਤਿਧृਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕृਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਸਪ੍ਤਾਸ਼੍ਵਰ੍ਤੁਃ ਸੁਵਦਨਾ ਭ੍ਰੌ ਮਨੌ ਯਭਲਾ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਅਤਿਧ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਤ ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਰਤੁ ਨਾਲ, ਸੁਵਦਨਾ, ਭਰਉ, ਮਨਉ ਅਤੇ ਯਭਲਾ, ਗੁਰੂ।

ਵृਤ੍ਤਂ ਰਜੌ ਰਜੌ ਪਾਦੇ ਰਜੌ ਗੋ ਲਃ ਕृਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਕੈਃ ਸ੍ਨਗ੍ਧਰਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਮ੍ਨਭਨੈਸ੍ਤ੍ਰਿਯੈਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਵ੍ਰਿਤ ਛੰਦ, ਰਜਉ, ਰਜਉ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਰਜਉ, ਗੋ ਅਤੇ ਲਹ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਸਤਕਾਂ ਨਾਲ, ਸਨਗਧਰਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮਨਭਨੈਤ੍ਰਿਆ।

ਦਿਗਰ੍ਕੈਰ੍ਭਦ੍ਰਕਂ ਭ੍ਰੌ ਨ੍ਰੌ ਨਰਨਾ ਗੋ ਯਥਾਕृਤਿਃ । ਨਜੌ ਭਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਵਲਲਿਤਂ ਜਭੌ ਜਭਲਗਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੯.

ਦਿਗਰਕ ਨਾਲ, ਭਦਰਕ ਛੰਦ, ਭਰਉ, ਨਰਉ, ਨਰਨਾ ਅਤੇ ਗੋ, ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਹੈ; ਨਜਉ, ਭਸ਼ਵਾਅਸ਼ਵ, ਲਲਿਤਾ, ਜਭਉ ਅਤੇ ਜਭਲਗਾ, ਛੰਦ ਹੈ।

ਮਤ੍ਤਾਕ੍ਰੀਡਞ੍ਚਾष੍ਟਬਾਣਦਸ਼ਕੈਰ੍ਮੌ ਤਨੌ ਨਨੌ । ਨਲੌ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਵਿਕृਤਿਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਸਂਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੯.

ਮੱਤਾਕ੍ਰੀਡਾ, ਅੱਠ ਬਾਣਾ ਅਤੇ ਦਸ ਨਾਲ, ਮਉ, ਤਨਉ ਅਤੇ ਨਨਉ; ਨਲਉ ਅਤੇ ਗੁਰੂ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ, ਅਤੇ ਛਿੰਨਾ ਨੂੰ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਸ਼੍ਵਾਰ੍ਕੈਰ੍ਭਤੌ ਤਨ੍ਵੀ ਨਸਭਾ ਭਨਯਾ ਗਣਾਃ । ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਪਦਾ ਬਾਣਸ਼ਰਵਸੁਸ਼ੈਲੈਰ੍ਭਮੌ ਸਭੌ ॥ ੧,੨੦੯.

ਪੰਜ ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅਰਕ ਨਾਲ, ਭਤਉ, ਤਨਵੀ, ਨਸਭਾ ਅਤੇ ਭਨਯਾ, ਗਣ; ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੈਰ, ਬਾਣਾ, ਸ਼ਰਾ, ਵਸੁਸ਼ੈਲਾ, ਭਮਉ ਅਤੇ ਸਭਉ।

ਨੌ ਨੌ ਗੋऽਤਿਕृਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਚ੍ਛਨ੍ਦੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਵਸ੍ਵੀਸ਼ਾਸ਼੍ਵੈਰ੍ਮਮਤਨੈਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭੁਜਙ੍ਗਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੯.

ਨਉ, ਨਉ ਅਤੇ ਗੋ—ਅਤਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਉਤਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ; ਵਸਵੀ, ਈਸ਼ਾ, ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਮਮਤਨੈ ਨਾਲ, ਭੁਜੰਗਵਿਜ੍ਰੰਭਿਤ ਛੰਦ।

ਨਨਰਸੈਰ੍ਲਗਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਅਪਵਾਹਾਖ੍ਯਕਂ ਯਤਿਃ । ਗੁਹੈਃ षਡ੍ਭੀ ਰਸੈਰ੍ਬਾਣੈਰ੍ਮੋਨਾਃ षਟ੍ਸਗਗਾ ਗਣਾਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਨਨਰਸ ਅਤੇ ਲਘੁ ਨਾਲ, ਅਪਵਾਹਾਖ੍ਯਕ ਛੰਦ; ਛੇ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਸ, ਬਾਣਾ, ਮੋਨਾ ਅਤੇ ਛੇ ਸਗਗਾ, ਗਣ।

ਚਣ੍ਡਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਪਾਤੋऽਸੌ ਦਣ੍ਡਕੋ ਨੌ ਤਤੋऽਗਰਃ । ਰਫੇਵृਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਦਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਲਜੀਮੂਤਕਾਦਯਃ ॥ ੧,੨੦੯.

ਚੰਡ ਛੰਦ, ਪ੍ਰਪਾਤ, ਦੰਡਕ, ਨਉ, ਫਿਰ ਅਗਰ; ਰਫੇ, ਵ੍ਰਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਵਿਆਲਾ, ਜੀਮੂਤਾ ਆਦਿ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੧੦ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਸਸਸਲਗਾਸ਼੍ਚ ਵਿषਮੇ ਪਾਦੇ ਯਦ੍ਯੁਪਚਿਤ੍ਰਕਮ੍ । ਸਮੇ ਭੌ ਭਗਗਾਃ ਸ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰੁਤਮਧ੍ਯਾ ਭਭੌ ਭਗੌ ॥ ੧,੨੧੦.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਸਸਸਲਗਾ ਵਿਅਕਲ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਪਚਿਤ੍ਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਭਉ, ਭਗਗਾ ਡਰੁਤਮਧਿਆ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਭਉ, ਭਗਉ।

ਗਃ ਪਾਦੇ ਵਿषਮੇऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨਜੌ ਜ੍ਯੌ ਚ ਗਣੌ ਸ੍ਮृਤੌ ॥ ੧,੨੧੦.

ਜਦੋਂ ਚਰਨ ਅਸਮਾਨ ਹੋਵੇ, 'ਗਹ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਨਜਉ', 'ਜਯਉ' ਤੇ 'ਗਣਉ' ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿषਮੇ ਵੇਗਵਤੀ ਸਾ ਗਃ ਸਮੇ ਭੌ ਭੋ ਗਗੌ ਗਣਾਃ । ਪਾਦੇऽਸਮੇ ਤਜੌ ਰੋ ਗਃ ਸਮੇ ਮਸੌ ਜਗੌ ਗਰੁਃ । ਭਵੇਦ੍ਭਦ੍ਰਵਿਰਾਟ੍ਕੇਤੁਮਤੀ ਤੁ ਵਿषਮੇ ਸਜੌ ॥ ੧,੨੧੦.

ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਗਹ' ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਭਉ', 'ਭੋ', 'ਗਗਉ' ਤੇ 'ਗਣ' ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਚਰਨ ਵਿੱਚ 'ਤਜਉ', 'ਰੋ' ਤੇ 'ਗਹ' ਹਨ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਮਸਉ', 'ਜਗਉ' ਤੇ 'ਗਰੁ' ਹਨ। 'ਭਦਰਵੀਰਾਟਕੇਤੁਮਤੀ' ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ 'ਸਜਉ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ।