ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਤ੍ਯਾ ਨਾਗ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਪੁਂਸੋ ਹ੍ਯਭਕ੍ਸ਼ਯਤ ਦੀਰ੍ਘਪਾਤ੍ । ਸਰ੍ਵਵਿਸ਼੍ਵੋਭ ਯੇ ਚੋਭੌ ਏਕੋਨ੍ਯਾਨ੍ਯਤਰਾਣਿ ਚ ॥ ੧,੨੦੬.

ਸਚਾ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਅੱਗ — ਇਹ ਪੁਰਖ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਜੋ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਸਭ, ਵਿਸ਼ਵ, ਦੋਵੇਂ, ਇੱਕ ਘੱਟ, ਦੂਜਾ — ਇਹ ਵੀ ਪੁਰਖ ਲਿੰਗ ਹਨ।

ਡਤਰੋ ਡਤਮੋ ਨੇਮਸ੍ਤ੍ਵਃ ਸਮੋऽਥ ਸਿਮੇਤਰੌ । ਪੂਰ੍ਵਸ਼੍ਚੈਵਾਧਰਸ਼੍ਚੈਵ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰਾਵਰੌ ॥ ੧,੨੦੬.

ਡਤਰੋ, ਡਤਮੋ, ਨੇਮ, ਤਵ, ਸਮ ਅਤੇ ਸਿਮੇਤਰ; ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਅਧਰ, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾ — ਇਹ ਪੁਰਖ ਲਿੰਗ ਹਨ।

ਪਰਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਮਪ੍ਯੇਤਦ੍ਯਤ੍ਤ੍ਯਤ੍ਕਿਮਦਸਸ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍ । ਯੁष੍ਮਦਸ੍ਮਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਥਮਚਰਮਾਲ੍ਪਤਯਾਰ੍ਧਕਾਃ ॥ ੧,੨੦੬.

ਪਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹਨ; ਯਤ, ਤਤ, ਕਿਮ ਅਤੇ ਅਦਸ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ, ਅਸੀਂ, ਤਤ — ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ, ਤੇਜਾ — ਇਹ ਦਵਾਈ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਤਥਾ ਕਤਿਪਯੋ ਦ੍ਵੌ ਚੇਤ੍ਯੇਵਂ ਸਰ੍ਵਾਦਯਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ृਣੋਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਜੁਹੋਤਿਸ਼੍ਚ ਜਹਾਤਿਸ਼੍ਚ ਦਧਾਤ੍ਯਪਿ ॥ ੧,੨੦੬.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ, ਦੋ, ਅਤੇ ਹੋਰ, ਸਾਰੇ ਗਿਣਤੀ; ਸੁਣਦਾ, ਹਵਨ ਕਰਦਾ, ਛੱਡਦਾ ਅਤੇ ਰੱਖਦਾ ਵੀ।

ਦੀਪ੍ਯਤਿਃ ਸ੍ਤੂਯਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਪੁਤ੍ਤ੍ਰੀਯਤਿ ਧਨੀਯਤਿ । ਤ੍ਰੁਟ੍ਯਤਿ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਚੈਵ ਚਿਚੀषਤਿ ਨਿਨੀषਤਿ ॥ ੧,੨੦੬.

ਚਮਕਦਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਟੁੱਟਦਾ, ਮਰਦਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ।

ਸਰ੍ਵੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮੈ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਨ੍ਤੋ ਗਤਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਦਯਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੬.

ਸਭ ਖੜੇ ਹਨ, ਸਭ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਖਤਮ; ਸਭ ਦੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ।

ਪੂਰ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਪੂਰ੍ਵ ਈਰਿਤਃ । ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਸੁਪ੍ਤਿਙਨ੍ਤੁਂ ਸਿਦ੍ਧਰੂਪਂ ਨਾਮਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । ਕਾਤ੍ਯਾਯਨਃ ਕੁਮਾਰਾਤ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਤਰਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ ੧,੨੦੬.

ਪੂਰਵ, ਪੂਰਵਾ, ਪੂਰਵ ਤੋਂ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਪਤਿੰਗ ਦੇ ਪੂਰੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਕੁਮਾਰਾ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਟਿਆਯਨ ਨੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਇਆ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੦੮ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਆਰ੍ਯਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮ ਤ੍ਵष੍ਟ ਗਣਾਃ ਸਦਾ ਜੋ ਵਿषਮੇ ਨ ਹਿ । षष੍ਠੇ ਜੋ ਨ੍ਲੌ ਵਾਪਿ ਭਵੇਤ੍ਪਦਂ षष੍ਠੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਲਾਤ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਰਿਆ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਇਹ ਹਨ: ਤਵਸ਼ਟਾ ਗਰੁੱਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ; ਛੇਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਜੋ ਜਾਂ ਨਲਉ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਥਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਦਿਤਃ ਸਪ੍ਤਮੇ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਰ੍ਧੇ ਸ਼ਰੇ ਤਤਃ । ਤ੍ਰਿਗਣਾਙ੍ਘ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਪਥ੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਪੁਲਾ ਵਹ੍ਨਿਲਙ੍ਘਨਾਤ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਸੱਤਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ; ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰ; ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਪੈਰ ਠੀਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਪੁਲਾ ਅੱਗ ਦੇ ਪਾਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਤੁਰ੍ਯੌ ਜੌ ਚਪਲਾ ਮੁਖਪੂਰ੍ਵਾਦਿਚਾਪਲਾ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਰ੍ਧੇ ਸਜਘਨਾ ਆਰ੍ਯਾਜਾਤੇਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਵਿੱਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਯ, ਜਉ ਚਪਲਾ ਹੈ, ਪੈਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ; ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸਜਘਨਾ; ਇਹ ਆਰਿਆ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।

ਆਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਥਮਾਰ੍ਧਲਕ੍ਸ਼੍ਮ ਗੀਤਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚੇਦ੍ਦਲਦ੍ਵਯੇ । ਉਪਗੀਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਰ੍ਧਾਦੁਦ੍ਗੀਤਿਰ੍ਵ੍ਯਤ੍ਯਯਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਆਰਿਆ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਜੇ ਗੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਅੱਧਾਂ ਵਿੱਚ; ਉਪਗੀਤੀ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਤੋਂ, ਉਦਗੀਤੀ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਆਰ੍ਯਾਗੀਤਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਗੁਰੁਰ੍ਗੋਤਿਜਾਤੇਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । षਟ੍ਕਲਾ ਵਿषਮੇ ਚੇਤ੍ਸ੍ਯੁਃ ਸਮੇऽष੍ਟੌ ਨ ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਃ । ਸਮਾ ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੈਤਾਲੀਯੇ ਰਲੌ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੨੦੮.

ਆਰਿਆਗੀਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਇਹ ਗੋਤੀਜਾਤੀ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ; ਜੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਥਾਂ ਤੇ ਛੇ ਕਲਾ ਹੋਣ, ਸਮ ਥਾਂ ਤੇ ਅੱਠ, ਲਗਾਤਾਰ ਨਹੀਂ; ਸਮਾ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਵੈਤਾਲੀਏ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਤੇ ਗੁਰੂ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤੇਰ੍ਯੌ ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਦਮੌਪਚ੍ਛਨ੍ਦਸਿਕਂ ਮਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਜਦੋਂ ਦੋ ਯ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋਣ, ਇਹ ਉਪਚੰਦਸਿਕ ਛੰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਦ੍ਗੌ ਸ੍ਯਾਦਾਪਾਤਲਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾਥੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਨ੍ਤਿਕਾ । ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਲਃ ਪਾਦੇषੁ ਨਿਖਿਲੇष੍ਵਪਿ ॥ ੧,੨੦੮.

ਭਾਦਗਉ ਨੂੰ ਆਪਾਤਲਿਕਾ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਨਾਂਤਿਕਾ ਵੀ; ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦੂਜਾ ਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਦੀਚ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰਸਮੇ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਯੁਗ੍ਮਕੇ । ਸਪਞ੍ਚਮਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇ ਯੁਗਪਤ੍ਤੌ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਕਮ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਉਦੀਚਿਆ ਛੰਦ ਅਸਮਾਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਚਿਆ ਛੰਦ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।

ਉਦੀਚ੍ਯਾਦ੍ਯਙ੍ਘ੍ਰਿਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯੁਗ੍ਮਪਾਦੈਕਪਾਦਿਕਾ । ਚਾਰੁਹਾਸਿਨ੍ਯਯੁਗ੍ਮਾਙ੍ਘ੍ਰੌ ਵੈਤਾਲੀਯਸ੍ਯ ਸਂਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੨੦੮.

ਉਦੀਚਿਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਯੁਗਮਪਾਦ ਇਕ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਵੈਤਾਲੀਯ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੰਚੋਇ ਹੈ।

ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਦ੍ਯਾਨ੍ਨਸੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਚਤੁਰ੍ਥਾਦ੍ਯਗਣੋ ਭਵੇਤ੍ । ਪਥ੍ਯਾਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਜੇਨ ਸਮੇ ਵਿਪਰੀਤਾਦਿਰਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੨੦੮.

ਮੁਖ ਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਗਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਥਿਆ ਮੁਖ ਜਾ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਲਟ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹੋਵੇ।

ਉਸਮੇ ਨਸ਼੍ਚ ਚਪਲਾ ਵਿਪੁਲਾ ਲਘੁਸਪ੍ਤਮਾ । ਨਿਖਿਲੇ ਵਾ ਸੈਤਵਸ੍ਯ ਮ੍ਰੌ ਨ੍ਤੌ ਚਾਬ੍ਧੇਸ੍ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਕੌ ॥ ੧,੨੦੮.

ਉਸਮੇ, ਨਾ ਅਤੇ ਚਪਲਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਪੁਲਾ ਸੱਤਵੀਂ ਲਘੁ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੈਤਵ ਵਿੱਚ ਮਰਉ ਅਤੇ ਤਉ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਤਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਨ।

षੋਡਸ਼ਲੋऽਚਲਧृਤਿਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਸਮਕਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੮.

ਛੋੜ੍ਹਾ ਸੱਤਰਾ ਮਾਤਰਾ, ਅਚਲਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ, ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਵਮਲਸ੍ਤਥਾ ਗੋऽਨ੍ਤ੍ਯਃ ਜੋ ਨ੍ਲੌਵਾਥਾਮ੍ਬੁਧੇਰ੍ਯਥਾ । ਵਿਸ਼੍ਲੋਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚਤੁष੍ਕਦ੍ਵਿਗੁਣਾਦ੍ਵਾਨਵਾਸਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੮.

ਨਵਾ, ਮਲਾ ਅਤੇ ਗੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ; ਜੋ, ਨਲਉ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ; ਵਿਸ਼ਲੋਕਾ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਜਾਂ ਦੋ ਗੁਣਾ, ਨਵਾਸਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਾਣਾष੍ਟਨਵਕੇषੁ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾ षੋਡਸ਼ਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਸਮਮਾਤ੍ਰਾਸਮਾਦਿष੍ਟਂ ਪਦਾਕੁਲਕਮੀਰਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਬਾਣਾ, ਅਠ ਅਤੇ ਨੌ ਵਿੱਚ, ਲਾ ਚਿਤਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਮਾਤਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਪਦਾਕੁਲਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵृਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਨਾ ਵਰ੍ਣੈਰ੍ਲਾ ਵਰ੍ਣਾ ਗੁਰੁਭਿਰ੍ਵਿਨਾ । ਗੁਰੁਵੋ ਲੈਰ੍ਦਲੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਛੰਦ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲਾ ਗੁਰੂ ਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਵਰਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਪੱਕਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਾਤਿਲਾ ਗਨ੍ਤਾ ਪ੍ਰਥਮਾਰ੍ਧੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕੇ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਖਾ ਗਨ੍ਤਾ ਖਞ੍ਜਾਤਦ੍ਵ੍ਯਤ੍ਯਯਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਅਠਾਈ ਲਾ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੀਹ ਲਾ ਚੋਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੰਜਾ ਦੇ ਉਲਟਣ ਨਾਲ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

षੋਡਸ਼ਾਨਙ੍ਗਕ੍ਰੀਡਾ ਗਾ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚਰਮੇ ਚ ਲਾਃ । ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਾਤਿਲਾ ਗਨ੍ਤਾ ਦਲਯੋ ਰੁਚਿਰਾ ਦ੍ਵਯੋਃ ॥ ੧,੨੦੮.

ਅਨੰਗਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ, ਆਖਰੀ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ ਲਾ; ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਾਈ ਲਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਹਨ।

ਮਾਤ੍ਰਾਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਚੋਕ੍ਤਾਨਿ ਵਰ੍ਣਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਵਚ੍ਮਿ ਵੈ ॥ ੧,੨੦੮.

ਮਾਤਰਾ ਛੰਦ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਰਣ ਛੰਦ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੦੯ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਸ਼੍ਰੀਰੁਕ੍ਥਾ ਗੇਨ ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਉਤ੍ਯੁਕ੍ਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਗੁਰੁਦ੍ਵਯਮ੍ । ਮੋ ਨਾਰੀ ਰੋ ਮृਗੀ ਮਧ੍ਯਾ ਮਗੌ ਕਨ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਯਾ ॥ ੧,੨੦੯.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼੍ਰੀਰੁਕਥਾ ਨੂੰ ਗੇਨਾ ਜਾਣੋ; ਉਤਯੁਕਥਾ ਸਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਰੂ ਹਨ; ਮੋ ਨਾਰੀ ਹੈ, ਰੋ ਮ੍ਰਿਗੀ, ਮਧਿਆ ਮਗਉ, ਕਨਿਆ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੈ।

ਭੋ ਗੌ ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਃ ਸੁਪ੍ਰਾਤਿष੍ਠਾ ਤਨੁਮਧ੍ਯਾ ਤਯੌ ਸ੍ਮृਤਾ । ਨਯਾਭ੍ਯਾਂ ਬਾਲਲਲਿਤਾ ਗਾਯਤ੍ਰੀਚ੍ਛਨ੍ਦ ਏਵ ਹਿ ॥ ੧,੨੦੯.

ਭੋ ਗਉ ਪੰਕਤੀ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਠੀਕ, ਵਿਚਕਾਰ ਪਤਲੀ, ਤਯਉ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਯਾ ਅਤੇ ਬਾਲਲਲਿਤਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਛੰਦ ਹੈ।

ਮਸਗੈਰ੍ਮਦਲੇਖਾ ਸ੍ਯਾਦੁष੍ਣਿਕ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸ੍ਮृਤਂ ਬੁਧੈਃ । ਭੌ ਗੌ ਚਿਤ੍ਰਪਦਾ ਖ੍ਯਾਤਾ ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਾਲਾ ਮਮੌ ਗਗੌ ॥ ੧,੨੦੯.

ਮਸਗੈ ਅਤੇ ਮਦਲੇਖਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਭਉ ਗਉ ਚਿਤ੍ਰਪਦਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲਾ ਮਮਉ ਗਗਉ ਹੈ।

ਮਾਣਵਕਂ ਭਾਤ੍ਤਲਗਾ ਮ੍ਨੌ ਗੌ ਹਂਸਰੁਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਸਮਾਨਿਕਾ ਰਜਗਲਾ ਜਰਲਾ ਗਃ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਾ । ਆਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਦ੍ਵਿਤਾਨਂ ਸ੍ਯਾਦਨੁष੍ਟੁਪ੍ਛਨ੍ਦ ਈਰਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੯.

ਮਾਣਵਕਾ ਭਾਤਲਗਾ ਹੈ, ਮਨਉ ਗਉ ਹੰਸਰੁਤਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਮਾਨਿਕਾ, ਰਜਗਲਾ, ਜਰਲਾ, ਗਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਛੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।