ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮਾਸਾਃ षਟ੍ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸ ਦ੍ਵਿਜਃ ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਃ । ਦ੍ਵਿਗੁਸ੍ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਗ੍ਰਾਮਸ਼੍ਚ ਅਯਂ ਤਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੨੦੬.

ਛੇ ਸਮਾਸ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਕਰਮਧਾਰਯ, ਦਵਿਗੁ, ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ, ਗ੍ਰਾਮ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਕृਤਸ਼੍ਚ ਤਦਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਵृਕਭੀਤਿਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਧਨਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਦਕ੍ਸ਼ੇਣ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਰਥਾਵ੍ਯਯੀ ॥ ੧,੨੦੬.

ਉਹ ਜੋ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਹੈ, ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਡਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਨ। ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸੱਚ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿ ਅਤੇ ਅਵਯਈ।

ਭਾਵੋऽਧਿਸ੍ਤ੍ਰਿ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਤੁ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋ ਦੇਵਰ੍षਿਮਾਨਵਾਃ । ਤਦ੍ਧਿਤਾਃ ਪਾਣ੍ਡਵਃ ਸ਼ੈਵੋ ਬ੍ਰਾਹਯਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਦਯਃ ॥ ੧,੨੦੬.

ਭਾਵ, ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਦਵੰਦਵ, ਦੇਵਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ। ਤੱਧਿਤ ਰੂਪ: ਪਾਂਡਵ, ਸ਼ੈਵ, ਬ੍ਰਾਹਯ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਆਦਿ।

ਦੇਵਾਗ੍ਨਿਸਖਿਪਤ੍ਯਂਸ਼ੁਕ੍ਰੋष੍ਟੁਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਃ ਪਿਤਾ । ਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚਰਾ ਗੌਰ੍ਗ੍ਲੌਰਬਜਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪੁਂਸ੍ਯਪਿ ॥ ੧,੨੦੬.

ਦੇਵ, ਅਗਨਿ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਪਤਿਤਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਰਸ਼ਟੁ, ਸਵਯੰਭੂ, ਪਿਤਾ। ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਗਾਂ, ਬਲਦ ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਨਹੀਂ।

ਹਲਨ੍ਤਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਵਯੁਕ੍ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਭੁਙ੍ਮਰੁਤ੍ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਮृਗਾਵਿਧਃ । ਆਤ੍ਮਾ ਰਾਜਾ ਯੁਵਾ ਪਨ੍ਥਾਃ ਪੂषਬ੍ਰਹ੍ਮਹਣੌ ਹਲੀ ॥ ੧,੨੦੬.

'ਹਲ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਘੋੜਾ, ਜੋੜ, ਧਰਤੀ, ਪਵਨ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਹਿਰਨ ਜਾਤੀ। ਆਤਮਾ, ਰਾਜਾ, ਨੌਜਵਾਨ, ਰਾਹ, ਪੂਸ਼ਾ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਹਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ 'ਹਲ'।

ਵਿਡ੍ਵੇ ਧਾ ਉਸ਼ਨਾਨਡ੍ਵਾਨ੍ਮਧੁਲਿਟ੍ਕਾष੍ਠਤਟ੍ਤਥਾ । ਬਨਵਾਰ੍ਯਸ੍ਥਿਵਸ੍ਤੂਨਿ ਜਗਤ੍ਸਾਮਾਹਨੀ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੬.

ਗੰਦ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਬੀਜ, ਸ਼ਹਦ, ਤੇਲ, ਚਿਤਾ ਦਾ ਲੱਕੜ, ਜੰਗਲ, ਪਾਣੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ — ਇਹ ਸਭ ਮਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਰ੍ਮਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਪੁਸ੍ਤੇਜ ਅਜ੍ਝਲਨ੍ਤਾ ਨਪੁਂਸਕੇ । ਜਾਯਾ ਜਰਾ ਨਦੀ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਃ ਸ਼੍ਰੀਸ੍ਤ੍ਰੀਭੂਮਿਰ੍ਵਧੂਰਪਿ ॥ ੧,੨੦੬.

ਕਰਮ, ਘੀ, ਸਰੀਰ, ਅੱਗ, ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ; ਪਤਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ, ਦਰਿਆ, ਲਕੜੀ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਵਧੂ ਵੀ ਮਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਹਨ।

ਭ੍ਰੂਃ ਪੁਨਰ੍ਭੂਸ੍ਤਥਾ ਧੇਨੁਃ ਸ੍ਵਸਾ ਮਾਤਾ ਚ ਨੌ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ । ਵਾਕ੍ਸ੍ਰਗ੍ਦਿਙ੍ਮੁਤ੍ਕ੍ਰੁਧਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਯੁਵਤਿਃ ਕੁਕੁਭਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੬.

ਭੰਵ, ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ, ਗਾਂ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਮਾਂ — ਇਹ ਮਹਿਲਾ ਹਨ; ਬੋਲ, ਖੂਨ, ਦਿਸ਼ਾ, ਗੁੱਸਾ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਕਮਰ ਵੀ ਮਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਹਨ।

ਦ੍ਯੋਦਿਵੌ ਪ੍ਰਾਵृषਸ਼੍ਚੈਵ ਸੁਮਾਨ ਉष੍ਣਿਗਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮ੍ । ਗੁਣਦ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਾਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਿਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਵਦਾਮਿ ਤੇ ॥ ੧,੨੦੬.

ਅਸਮਾਨ, ਦਿਨ, ਸਾਵਣ, ਸੋਮਾ, ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ — ਇਹ ਗੁਣ, ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਕਰਤਬ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ।

ਸ਼ੁਕ੍ਲਕੀਲਾਲਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਾਮਣੀਃ ਸੁਧੀਃ । ਪਟੁਃ ਕਮਲਭੂਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸੁਮਤੋ ਬਹਵਃ ਸੁਨੌਃ ॥ ੧,੨੦੬.

ਚਿੱਟਾ, ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਬੁਧੀਮਾਨ, ਚਲਾਕ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਸਮਝਦਾਰ, ਬਹੁਤ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ — ਇਹ ਪੁਰਖ ਲਿੰਗ ਹਨ।

ਸਤ੍ਯਾ ਨਾਗ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਪੁਂਸੋ ਹ੍ਯਭਕ੍ਸ਼ਯਤ ਦੀਰ੍ਘਪਾਤ੍ । ਸਰ੍ਵਵਿਸ਼੍ਵੋਭ ਯੇ ਚੋਭੌ ਏਕੋਨ੍ਯਾਨ੍ਯਤਰਾਣਿ ਚ ॥ ੧,੨੦੬.

ਸਚਾ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਅੱਗ — ਇਹ ਪੁਰਖ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਜੋ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਸਭ, ਵਿਸ਼ਵ, ਦੋਵੇਂ, ਇੱਕ ਘੱਟ, ਦੂਜਾ — ਇਹ ਵੀ ਪੁਰਖ ਲਿੰਗ ਹਨ।

ਡਤਰੋ ਡਤਮੋ ਨੇਮਸ੍ਤ੍ਵਃ ਸਮੋऽਥ ਸਿਮੇਤਰੌ । ਪੂਰ੍ਵਸ਼੍ਚੈਵਾਧਰਸ਼੍ਚੈਵ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰਾਵਰੌ ॥ ੧,੨੦੬.

ਡਤਰੋ, ਡਤਮੋ, ਨੇਮ, ਤਵ, ਸਮ ਅਤੇ ਸਿਮੇਤਰ; ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਅਧਰ, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾ — ਇਹ ਪੁਰਖ ਲਿੰਗ ਹਨ।

ਪਰਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਮਪ੍ਯੇਤਦ੍ਯਤ੍ਤ੍ਯਤ੍ਕਿਮਦਸਸ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍ । ਯੁष੍ਮਦਸ੍ਮਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਥਮਚਰਮਾਲ੍ਪਤਯਾਰ੍ਧਕਾਃ ॥ ੧,੨੦੬.

ਪਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹਨ; ਯਤ, ਤਤ, ਕਿਮ ਅਤੇ ਅਦਸ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ, ਅਸੀਂ, ਤਤ — ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ, ਤੇਜਾ — ਇਹ ਦਵਾਈ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਤਥਾ ਕਤਿਪਯੋ ਦ੍ਵੌ ਚੇਤ੍ਯੇਵਂ ਸਰ੍ਵਾਦਯਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ृਣੋਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਜੁਹੋਤਿਸ਼੍ਚ ਜਹਾਤਿਸ਼੍ਚ ਦਧਾਤ੍ਯਪਿ ॥ ੧,੨੦੬.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ, ਦੋ, ਅਤੇ ਹੋਰ, ਸਾਰੇ ਗਿਣਤੀ; ਸੁਣਦਾ, ਹਵਨ ਕਰਦਾ, ਛੱਡਦਾ ਅਤੇ ਰੱਖਦਾ ਵੀ।

ਦੀਪ੍ਯਤਿਃ ਸ੍ਤੂਯਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਪੁਤ੍ਤ੍ਰੀਯਤਿ ਧਨੀਯਤਿ । ਤ੍ਰੁਟ੍ਯਤਿ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਚੈਵ ਚਿਚੀषਤਿ ਨਿਨੀषਤਿ ॥ ੧,੨੦੬.

ਚਮਕਦਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਟੁੱਟਦਾ, ਮਰਦਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ।

ਸਰ੍ਵੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮੈ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਨ੍ਤੋ ਗਤਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਦਯਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੬.

ਸਭ ਖੜੇ ਹਨ, ਸਭ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਖਤਮ; ਸਭ ਦੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ।

ਪੂਰ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਪੂਰ੍ਵ ਈਰਿਤਃ । ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਸੁਪ੍ਤਿਙਨ੍ਤੁਂ ਸਿਦ੍ਧਰੂਪਂ ਨਾਮਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । ਕਾਤ੍ਯਾਯਨਃ ਕੁਮਾਰਾਤ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਤਰਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ ੧,੨੦੬.

ਪੂਰਵ, ਪੂਰਵਾ, ਪੂਰਵ ਤੋਂ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਪਤਿੰਗ ਦੇ ਪੂਰੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਕੁਮਾਰਾ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਟਿਆਯਨ ਨੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਇਆ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੦੮ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਆਰ੍ਯਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮ ਤ੍ਵष੍ਟ ਗਣਾਃ ਸਦਾ ਜੋ ਵਿषਮੇ ਨ ਹਿ । षष੍ਠੇ ਜੋ ਨ੍ਲੌ ਵਾਪਿ ਭਵੇਤ੍ਪਦਂ षष੍ਠੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਲਾਤ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਰਿਆ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਇਹ ਹਨ: ਤਵਸ਼ਟਾ ਗਰੁੱਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ; ਛੇਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਜੋ ਜਾਂ ਨਲਉ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਥਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਦਿਤਃ ਸਪ੍ਤਮੇ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਰ੍ਧੇ ਸ਼ਰੇ ਤਤਃ । ਤ੍ਰਿਗਣਾਙ੍ਘ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਪਥ੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਪੁਲਾ ਵਹ੍ਨਿਲਙ੍ਘਨਾਤ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਸੱਤਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ; ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰ; ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਪੈਰ ਠੀਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਪੁਲਾ ਅੱਗ ਦੇ ਪਾਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਤੁਰ੍ਯੌ ਜੌ ਚਪਲਾ ਮੁਖਪੂਰ੍ਵਾਦਿਚਾਪਲਾ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਰ੍ਧੇ ਸਜਘਨਾ ਆਰ੍ਯਾਜਾਤੇਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਵਿੱਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਯ, ਜਉ ਚਪਲਾ ਹੈ, ਪੈਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ; ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸਜਘਨਾ; ਇਹ ਆਰਿਆ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।

ਆਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਥਮਾਰ੍ਧਲਕ੍ਸ਼੍ਮ ਗੀਤਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚੇਦ੍ਦਲਦ੍ਵਯੇ । ਉਪਗੀਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਰ੍ਧਾਦੁਦ੍ਗੀਤਿਰ੍ਵ੍ਯਤ੍ਯਯਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਆਰਿਆ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਜੇ ਗੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਅੱਧਾਂ ਵਿੱਚ; ਉਪਗੀਤੀ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਤੋਂ, ਉਦਗੀਤੀ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਆਰ੍ਯਾਗੀਤਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਗੁਰੁਰ੍ਗੋਤਿਜਾਤੇਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । षਟ੍ਕਲਾ ਵਿषਮੇ ਚੇਤ੍ਸ੍ਯੁਃ ਸਮੇऽष੍ਟੌ ਨ ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਃ । ਸਮਾ ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੈਤਾਲੀਯੇ ਰਲੌ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੨੦੮.

ਆਰਿਆਗੀਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਇਹ ਗੋਤੀਜਾਤੀ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ; ਜੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਥਾਂ ਤੇ ਛੇ ਕਲਾ ਹੋਣ, ਸਮ ਥਾਂ ਤੇ ਅੱਠ, ਲਗਾਤਾਰ ਨਹੀਂ; ਸਮਾ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਵੈਤਾਲੀਏ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਤੇ ਗੁਰੂ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤੇਰ੍ਯੌ ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਦਮੌਪਚ੍ਛਨ੍ਦਸਿਕਂ ਮਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਜਦੋਂ ਦੋ ਯ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋਣ, ਇਹ ਉਪਚੰਦਸਿਕ ਛੰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਦ੍ਗੌ ਸ੍ਯਾਦਾਪਾਤਲਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾਥੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਨ੍ਤਿਕਾ । ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਲਃ ਪਾਦੇषੁ ਨਿਖਿਲੇष੍ਵਪਿ ॥ ੧,੨੦੮.

ਭਾਦਗਉ ਨੂੰ ਆਪਾਤਲਿਕਾ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਨਾਂਤਿਕਾ ਵੀ; ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦੂਜਾ ਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਦੀਚ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰਸਮੇ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਯੁਗ੍ਮਕੇ । ਸਪਞ੍ਚਮਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇ ਯੁਗਪਤ੍ਤੌ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਕਮ੍ ॥ ੧,੨੦੮.

ਉਦੀਚਿਆ ਛੰਦ ਅਸਮਾਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਚਿਆ ਛੰਦ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।

ਉਦੀਚ੍ਯਾਦ੍ਯਙ੍ਘ੍ਰਿਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯੁਗ੍ਮਪਾਦੈਕਪਾਦਿਕਾ । ਚਾਰੁਹਾਸਿਨ੍ਯਯੁਗ੍ਮਾਙ੍ਘ੍ਰੌ ਵੈਤਾਲੀਯਸ੍ਯ ਸਂਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੨੦੮.

ਉਦੀਚਿਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਯੁਗਮਪਾਦ ਇਕ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਵੈਤਾਲੀਯ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੰਚੋਇ ਹੈ।

ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਦ੍ਯਾਨ੍ਨਸੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਚਤੁਰ੍ਥਾਦ੍ਯਗਣੋ ਭਵੇਤ੍ । ਪਥ੍ਯਾਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਜੇਨ ਸਮੇ ਵਿਪਰੀਤਾਦਿਰਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੨੦੮.

ਮੁਖ ਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਗਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਥਿਆ ਮੁਖ ਜਾ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਲਟ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹੋਵੇ।

ਉਸਮੇ ਨਸ਼੍ਚ ਚਪਲਾ ਵਿਪੁਲਾ ਲਘੁਸਪ੍ਤਮਾ । ਨਿਖਿਲੇ ਵਾ ਸੈਤਵਸ੍ਯ ਮ੍ਰੌ ਨ੍ਤੌ ਚਾਬ੍ਧੇਸ੍ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਕੌ ॥ ੧,੨੦੮.

ਉਸਮੇ, ਨਾ ਅਤੇ ਚਪਲਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਪੁਲਾ ਸੱਤਵੀਂ ਲਘੁ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੈਤਵ ਵਿੱਚ ਮਰਉ ਅਤੇ ਤਉ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਤਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਨ।

षੋਡਸ਼ਲੋऽਚਲਧृਤਿਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਸਮਕਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੮.

ਛੋੜ੍ਹਾ ਸੱਤਰਾ ਮਾਤਰਾ, ਅਚਲਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ, ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।