ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨ ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਣੋਃ षष੍ਠੀ ਨਿष੍ਠਯੋਃ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕੇ । ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਂ ਨਾਮ ਧਾਤੁਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੧,੨੦੫.

ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਲਈ, ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦਿਕ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਪ੍ਰਤਿਪਦਿਕ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਨਾਮ ਤੇ ਧਾਤ।

ਭੂਵਾਨ੍ਦਿਭ੍ਯਸ੍ਤਿਙੋ ਲਃ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਕਾਰਾ ਦਸ਼ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤਿਪ੍ਤਸੂਝਿ ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਧ੍ਯਃ ਸਿਪ੍ਥਸ੍ਥੋਤ੍ਤਮਪੂਰੁषਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਭੂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਤਿੰਗ ਤੇ ਲਹ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਦਸ ਲਕਾਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਟਿਪ, ਤਸ, ਸੁ, ਝੀ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਖ, ਸਿਪ, ਥਸ, ਥਾ ਮੱਧਲਾ, ਉੱਤਮ ਤੇ ਪੂਰੁਸ਼ ਆਖਰੀ ਹਨ।

ਮਿਬ੍ਵਸ੍ਮਸ੍ਤੁ ਪਰਸ੍ਮੈ ਹਿ ਪਦਾਨਾਂ ਚਾਤ੍ਮਨੇਪਦਮ੍ । ਤਾਤਾਞ੍ਝ ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਧ੍ਯ ਸ੍ਥਾਸਾਥਾਨ੍ਧ੍ਵਮਥੋਤ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਮਿਬ, ਵਸ, ਮਸ ਪਰਸਮੈਪਦ ਲਈ ਹਨ, ਤੇ ਪਦਾਨਾਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਲਈ। ਤਾ, ਤਾਮ, ਝਾ ਪਹਿਲਾ, ਮੱਧਲਾ, ਸਥਾ, ਸਾ, ਥਾ, ਨਧਵਮ ਮੱਧਲੇ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਆਖਰੀ ਹਨ।

ਆਦੇਸ਼ਾ ਇਡ੍ਬਹਿਮਹਿ ਧਾਤੁਤੋਥ ਣਿਜਾਦਿਵਤ੍ । ਨਾਮ੍ਨਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨੇऽਪਿ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪੁਰੁषੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੫.

ਆਦੇਸ਼ ਇਡ, ਬਹ, ਮਹਿ ਹਨ, ਤੇ ਧਾਤੁ ਨਿਜ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਨਾਮ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਖ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਧ੍ਯਮੋ ਯੁष੍ਮਦਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਉਤ੍ਤਮਃ ਪੁਰੁषੋऽਸ੍ਮਦਿ । ਭੂਵਾਦ੍ਯਾ ਧਾਤਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾ ਤਤਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਮੱਧਲਾ ਪੁਰਖ ਯੁਸ਼ਮਦ ਲਈ, ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਅਸਮਦ ਲਈ ਹੈ। ਭੂ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਨ ਆਦਿ ਅੰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ।

ਲਡੀਰਿਤੋ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਸ੍ਮੇਨਾਤੀਤੇ ਚ ਧਾਤੁਤਃ । ਭੂਤੇऽਨਦ੍ਯਤਨੇ ਲਙ੍ਵਾ ਲੋਡਾਦ੍ਯਾਸ਼ਿषਿ ਧਾਤੁਤਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਲਡ ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ, ਸ੍ਮੇਨ ਅਤੀਤ ਲਈ ਧਾਤ ਤੋਂ; ਲਣ ਅਤੀਤ ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ, ਲੋਟ ਆਦਿ ਇੱਛਾ ਲਈ ਧਾਤ ਤੋਂ।

ਵਿਧ੍ਯਾਦਾਵੇਵਾਨੁਮਤੋ ਲੋਡ੍ਵਾਚ੍ਯੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਣੇ ਭਵੇਤ੍ । ਨਿਮਨ੍ਤ੍ਰਣਾਧੀष੍ਟਸਂਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨੇषੁ ਤਥਾਸ਼ਿषਿ ॥ ੧,੨੦੫.

ਵਿਧੀ ਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲਈ ਲੋਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਲਾਹ, ਨਿਮੰਤਰਨ, ਆਦੇਸ਼, ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲਿਙਤੀਤੇ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਿਡ੍ਭੂਤੇ ਲ਼ਡ੍ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਸ੍ਯਾਦਨਦ੍ਯਤਨੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਤੁ ਧਾਤੁਤਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਜਦੋਂ ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਕਿਰਿਆ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਰੋਕਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ 'ਲਿਟ' ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ 'ਲਟ' ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਵਰਤਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਧਾਤ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਦਾਤੋਰॢਙ੍ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਪਤ੍ਤੌ ਲਿਙਰ੍ਥੇ ਲੇਟ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਕृਤਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਵਪਿ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਭਾਵੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤਰਿ ॥ ੧,੨੦੫.

ਜਦੋਂ ਦਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਲੇਟ' ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਕ੍ਰਿਤ' ਤਿੰਨ ਹੀ—ਭਾਵ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ—ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸਦृਸ਼ਾਸ੍ਤਵ੍ਯਤਾ ਣ੍ਯਦ੍ਯਦਨੀਯਾਸ਼੍ਚ ਤृਜਾਦਯਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਤ੍ਰਿਜ ਆਦਿ ਰੂਪ ਉਹਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ ਜੋ ਕਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੦੬ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਸਿਦ੍ਧੋਦਾਹਰਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸਂਹਿਤਾਦਿਪੁਰਃ ਸਰਮ੍ । ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਸ੍ਵਸਾਗਤਾ ਵੀਦਂ ਸੁਤ੍ਤਮਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਿਤॄषਭਃ ॥ ੧,੨੦੬.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਥਾਪਿਤ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੰਹਿਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹੋ, ਇਹ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ।

ਲ਼ਕਾਰੋ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ ਸੇਵਂ ਲਾਙ੍ਗਲੀषਾ ਮਨੀਪਯਾ । ਗਙ੍ਗੋਦਕਂ ਤਵਲ੍ਕਾਰ ऋਣਾਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਪਿ ॥ ੧,੨੦੬.

'ਲ' ਅੱਖਰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ, ਲਾਂਗਲੀਸ਼ਾ, ਮਣੀਪਯਾ, ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਤਵਲਕਾਰਾ, ਰਣਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤਵਲ੍ਕਾਰਃ ਸੈਨ੍ਦ੍ਰੀ ਸੌਕਾਰ ਇਤ੍ਯਪਿ । ਵਧ੍ਵਾਸਨਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਰਰ੍ਥੋ ਲਨੁਬਨ੍ਧੋ ਨਯੇ ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੬.

ਤਵਲਕਾਰਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਠੰਡ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ; ਸੈਂਦਰੀ ਅਤੇ ਸੌਕਾਰਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹਨ। ਵਧੂ ਦਾ ਆਸਨ ਪਿਤਾ ਲਈ ਹੈ; ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ 'ਲਾ' ਪ੍ਰਤਯਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਯਕੋ ਲਵਣਂ ਗਾਵਸ੍ਤ ਏਤੇ ਨ ਤ ਈਸ਼੍ਵਰਾਃ । ਦੇਵੀਗृਹਮਥੋ ਅਤ੍ਰ ਅ ਅਵੇਹਿ ਪਟੂ ਇਮੌ ॥ ੧,੨੦੬.

ਨੇਤਾ ਲਵਣ ਹੈ; ਇਹ ਗਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ਼ਵਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਦਾ ਘਰ ਇੱਥੇ ਹੈ; ਜਾਣ ਲਓ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚਤੁਰ ਹਨ।

ਅਮੀ ਅਸ਼੍ਵਾਃ षਡਸ੍ਯੇਤਿ ਤਨ੍ਨ ਵਾਕ੍ਸ਼ਡ੍ਦਲਾਨਿ ਚ । ਤਚ੍ਚਰੇਤ੍ਤਲ੍ਲੁ ਨਾਤੀਤਿ ਤਜ੍ਜਲਂ ਤਚ੍ਛ੍ਮਸ਼ਾਨਕਮ੍ ॥ ੧,੨੦੬.

ਇਹ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਛੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪਾਣੀ, ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ।

ਸੁਗਨ੍ਨਤ੍ਰ ਪਚਨ੍ਨਤ੍ਰ ਭਵਾਂਸ਼੍ਛਾਦਯਤੀਤਿ ਚ । ਭਵਾਜ੍ਝਨਤ੍ਕਰਸ਼੍ਚੈਵ ਭਵਾਂਸ੍ਤਰਤਿ ਸਂਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੬.

ਇੱਥੇ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪੱਕਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਢੱਕਦੇ ਹੋ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਗਰਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ।

ਭਵਾਂਲ੍ਲਿਖਤਿ ਤਾਞ੍ਚਕ੍ਰੇ ਭਵਾਞ੍ਸ਼ੇਤੇऽਪ੍ਯਨੀਦृਸ਼ਃ । ਭਵਾਣ੍ਡੀਨਂ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰਸਿ ਤ੍ਵਙ੍ਕਰੋषਿ ਸਦਾਰ੍ਚਨਮ੍ ॥ ੧,੨੦੬.

ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਭਾਵੇਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ, ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋ।

ਕਸ਼੍ਚਰੇਤ੍ਕष੍ਟਕਾਰੇਣ ਕ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਕ ਫਲੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਕਃਸ਼ੇਤੇ ਚੈਵ ਕਃषਣ੍ਡਃ ਕਸ੍ਕੋ ਯਾਤਿ ਚ ਗੌਰਵਮ੍ ॥ ੧,੨੦੬.

ਕੌਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਕਰੇ, ਕੌਣ ਫਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਕੌਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਨਪੂੰਸਕ ਹੈ, ਕੌਣ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਕ ਇਹਾਤ੍ਰ ਕ ਏਵਾਹੁਰ੍ਦੇਵਾ ਆਹੁਸ਼੍ਚ ਭੋ ਵ੍ਰਜ । ਸ੍ਵਭੂਰ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵ੍ਰਜਤਿ ਚ ਗੀष੍ਪਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਧੂਰ੍ਪਤਿਃ ॥ ੧,੨੦੬.

ਕੌਣ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਕੌਣ ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਦੇਵਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਜਾ, ਮਿੱਤਰ।' ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੀਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਧੂਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵੀ।

ਅਸ੍ਮਾਨੇष ਵ੍ਰਜੇਤ੍ਸਸ੍ਯਾਦृਕ੍ਸਾਮ ਸ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਕੁਟੀਚ੍ਛਾਯਾ ਤਥਾ ਛਾਯਾ ਸਨ੍ਧਯੋऽਨ੍ਯੇ ਤਥੇਦृਸ਼ਾਃ ॥ ੧,੨੦੬.

ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਟੀ ਦੀ ਛਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਾਂ, ਹੋਰ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਐਸੇ ਹਨ।

ਸਮਾਸਾਃ षਟ੍ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸ ਦ੍ਵਿਜਃ ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਃ । ਦ੍ਵਿਗੁਸ੍ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਗ੍ਰਾਮਸ਼੍ਚ ਅਯਂ ਤਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੨੦੬.

ਛੇ ਸਮਾਸ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਕਰਮਧਾਰਯ, ਦਵਿਗੁ, ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ, ਗ੍ਰਾਮ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਕृਤਸ਼੍ਚ ਤਦਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਵृਕਭੀਤਿਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਧਨਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਦਕ੍ਸ਼ੇਣ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਰਥਾਵ੍ਯਯੀ ॥ ੧,੨੦੬.

ਉਹ ਜੋ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਹੈ, ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਡਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਨ। ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸੱਚ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿ ਅਤੇ ਅਵਯਈ।

ਭਾਵੋऽਧਿਸ੍ਤ੍ਰਿ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਤੁ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋ ਦੇਵਰ੍षਿਮਾਨਵਾਃ । ਤਦ੍ਧਿਤਾਃ ਪਾਣ੍ਡਵਃ ਸ਼ੈਵੋ ਬ੍ਰਾਹਯਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਦਯਃ ॥ ੧,੨੦੬.

ਭਾਵ, ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਦਵੰਦਵ, ਦੇਵਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ। ਤੱਧਿਤ ਰੂਪ: ਪਾਂਡਵ, ਸ਼ੈਵ, ਬ੍ਰਾਹਯ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਆਦਿ।

ਦੇਵਾਗ੍ਨਿਸਖਿਪਤ੍ਯਂਸ਼ੁਕ੍ਰੋष੍ਟੁਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਃ ਪਿਤਾ । ਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚਰਾ ਗੌਰ੍ਗ੍ਲੌਰਬਜਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪੁਂਸ੍ਯਪਿ ॥ ੧,੨੦੬.

ਦੇਵ, ਅਗਨਿ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਪਤਿਤਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਰਸ਼ਟੁ, ਸਵਯੰਭੂ, ਪਿਤਾ। ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਗਾਂ, ਬਲਦ ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਨਹੀਂ।

ਹਲਨ੍ਤਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਵਯੁਕ੍ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਭੁਙ੍ਮਰੁਤ੍ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਮृਗਾਵਿਧਃ । ਆਤ੍ਮਾ ਰਾਜਾ ਯੁਵਾ ਪਨ੍ਥਾਃ ਪੂषਬ੍ਰਹ੍ਮਹਣੌ ਹਲੀ ॥ ੧,੨੦੬.

'ਹਲ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਘੋੜਾ, ਜੋੜ, ਧਰਤੀ, ਪਵਨ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਹਿਰਨ ਜਾਤੀ। ਆਤਮਾ, ਰਾਜਾ, ਨੌਜਵਾਨ, ਰਾਹ, ਪੂਸ਼ਾ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਹਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ 'ਹਲ'।

ਵਿਡ੍ਵੇ ਧਾ ਉਸ਼ਨਾਨਡ੍ਵਾਨ੍ਮਧੁਲਿਟ੍ਕਾष੍ਠਤਟ੍ਤਥਾ । ਬਨਵਾਰ੍ਯਸ੍ਥਿਵਸ੍ਤੂਨਿ ਜਗਤ੍ਸਾਮਾਹਨੀ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੬.

ਗੰਦ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਬੀਜ, ਸ਼ਹਦ, ਤੇਲ, ਚਿਤਾ ਦਾ ਲੱਕੜ, ਜੰਗਲ, ਪਾਣੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ — ਇਹ ਸਭ ਮਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਰ੍ਮਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਪੁਸ੍ਤੇਜ ਅਜ੍ਝਲਨ੍ਤਾ ਨਪੁਂਸਕੇ । ਜਾਯਾ ਜਰਾ ਨਦੀ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਃ ਸ਼੍ਰੀਸ੍ਤ੍ਰੀਭੂਮਿਰ੍ਵਧੂਰਪਿ ॥ ੧,੨੦੬.

ਕਰਮ, ਘੀ, ਸਰੀਰ, ਅੱਗ, ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ; ਪਤਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ, ਦਰਿਆ, ਲਕੜੀ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਵਧੂ ਵੀ ਮਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਹਨ।

ਭ੍ਰੂਃ ਪੁਨਰ੍ਭੂਸ੍ਤਥਾ ਧੇਨੁਃ ਸ੍ਵਸਾ ਮਾਤਾ ਚ ਨੌ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ । ਵਾਕ੍ਸ੍ਰਗ੍ਦਿਙ੍ਮੁਤ੍ਕ੍ਰੁਧਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਯੁਵਤਿਃ ਕੁਕੁਭਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੬.

ਭੰਵ, ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ, ਗਾਂ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਮਾਂ — ਇਹ ਮਹਿਲਾ ਹਨ; ਬੋਲ, ਖੂਨ, ਦਿਸ਼ਾ, ਗੁੱਸਾ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਕਮਰ ਵੀ ਮਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਹਨ।

ਦ੍ਯੋਦਿਵੌ ਪ੍ਰਾਵृषਸ਼੍ਚੈਵ ਸੁਮਾਨ ਉष੍ਣਿਗਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮ੍ । ਗੁਣਦ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਾਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਿਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਵਦਾਮਿ ਤੇ ॥ ੧,੨੦੬.

ਅਸਮਾਨ, ਦਿਨ, ਸਾਵਣ, ਸੋਮਾ, ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ — ਇਹ ਗੁਣ, ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਕਰਤਬ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ।