ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਰਗ੍ਵਧਂ ਰਾਜਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਰੈਵਤਸਂਜ੍ਞਕਮ੍ । ਦਨ੍ਤੀ ਕਾਕੇਨ੍ਦੁਤਿਕ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਟਕੀ ਚ ਵਿਕਙ੍ਕਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਆਰਗਵਧਾ ਨੂੰ ਰਾਜਵ੍ਰਿਖਸ਼ ਤੇ ਰੈਵਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਤੀ, ਕਾਕੇਂਦੁ-ਤਿਕਤਾ, ਕੰਟਕੀ ਤੇ ਵਿਕੰਕਤਾ ਵੀ ਨਾਮ ਹਨ।

ਨਿਮ੍ਬੋऽਰਿष੍ਟਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਪਟੋਲਂ ਕੋਲਕਂ ਵਿਦੁਃ । ਵਯਸ੍ਥਾ ਚ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾ ਚ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਛਿਨ੍ਨਰੁਹਾ ਮਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਨਿੰਬਾ ਨੂੰ ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਟੋਲਾ ਨੂੰ ਕੋਲਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਯਸਥਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਛਿੰਨਾ ਤੇ ਛਿੰਨਰੁਹਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਸ਼ਾ ਦਨ੍ਤ੍ਯਮृਤਾ ਚੇਤਿ ਗੁਡੂਚੀਨਾਮਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਸ਼੍ਚੈਵ ਭੂਨਿਮ੍ਬਃ ਕਾਣ੍ਡਤਿਕ੍ਤਕਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵਸ਼ਾ ਤੇ ਦੰਤਯਮ੍ਰਿਤਾ ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਕਿਰਾਤਤਿਕਤਾ, ਭੂਨਿੰਬਾ ਤੇ ਕਾਂਡਤਿਕਤਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚ ਹਰੇ ਵਨ੍ਯਾਨਾਂ ਭੇषਜਾਂ ਤਥਾ । ਅਤੋ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਕੁਮਾਰੋਕ੍ਤਞ੍ਚ ਸ਼ੌਨਕ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਹਰੀ, ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਆਕਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੦੫ ਕੁਮਾਰ ਉਵਾਚ । ਅਥ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਸਮਾਸਤਃ । ਸਿਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਵਿਵੇਕਾਯ ਬਾਲਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤਵੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਆਕਰਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਕਾਟਿਆਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੱਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਵੇ।

ਸੁਪ੍ਤਿਙਨ੍ਤਂ ਪਦਂ ਖ੍ਯਾਤਂ ਸੁਪਃ ਸਪ੍ਤ ਵਿਭਕ੍ਤਯਃ । ਸ੍ਵੌਜਸਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ਮਕੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਸੁਪ ਜਾਂ ਤਿੰਗ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਸੁਪ' ਸੱਤ ਵਭਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; 'ਸਵੌਜਸ' ਪਹਿਲੀ ਵਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ ਚ ਲਿਙ੍ਗਾਦਾਵੁਕ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤਰਿ । ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਂ ਧਾਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੫.

ਸੰਬੋਧਨ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਮੌਕਿਆਂ 'ਚ, ਜਦੋਂ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮਤਲਬ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਮੌਸ਼ਸੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਚ ਯਤ੍ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਰ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਂਯੁਤੇ ॥ ੧,੨੦੫.

'ਅਮੌਸ਼ਸ' ਦੂਜੀ ਵਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਵਭਕਤੀ ਕਰਮ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਵੇ।

ਟਾਭ੍ਯਾਂਭਿਸਸ੍ਤृਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰਣੇ ਕਰ੍ਤਰੀਰਿਤਾ । ਯੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰਣਂ ਤਤ੍ਕਰ੍ਤਾ ਯਃ ਕਰੋਤਿ ਸਃ ॥ ੧,੨੦੫.

'ਟਾਭਿਆੰਭਿਸ' ਤੀਜੀ ਵਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ।

ਙੇਭ੍ਯਾਂਭ੍ਯਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਨੇ ਚ ਕਾਰਕੇ । ਯਸ੍ਮੈ ਦਿਤ੍ਸਾ ਧਾਰਯਤੇ ਰੋਚਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਨਕਮ੍ ॥ ੧,੨੦੫.

ਚੌਥਾ ਵਿਭਕਤੀ ਙੇਭਿਆਮ ਤੇ ਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦਾਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਮਨ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਮਪ੍ਰਦਾਨ ਵਿਭਕਤੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮੀ ਸ੍ਯਾਨ੍ਙਸਿਭ੍ਯਾਂਭ੍ਯੋਹ੍ਯਪਾਦਾਨੇ ਚ ਕਾਰਕੇ । ਯਤੋऽਪੈਤਿ ਸਮਾਦਤ੍ਤੇ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਭਯਂ ਯਤਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਙਸੀ, ਭਿਆਮ, ਭਿਆਹ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਅਪਾਦਾਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ, ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਥੇ ਅਪਾਦਾਨ ਵਿਭਕਤੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਙਸੋਸਾਮਸ਼੍ਚ षष੍ਠੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਾਮਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮੁਖ੍ਯਕੇ । ਙਯੋਃ ਸੁਪੋ ਵੈ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਾ ਚਾਧਿਕਰਣੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੫.

ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਙਸ ਤੇ ਆਮ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਙ ਤੇ ਸੁ ਤੋਂ ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਕਰਣ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਧਾਰਸ਼੍ਚਾਧਿਕਰਣਂ ਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਤਃ । ਈਪ੍ਸਿਤਂ ਚਾਨੀਪ੍ਸਿਤਂ ਯਤ੍ਤਦਪਾਦਾਨਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੫.

ਅਧਾਰ ਹੀ ਅਧਿਕਰਣ ਹੈ, ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਪਾਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮੀ ਪਰ੍ਯੁਪਾਙ੍ਯੋਗੇ ਇਤਰਰ੍ਤੇऽਨ੍ਯਦਿਙ੍ਮੁਖੇ । ਏਨਯੋਗੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਚਨੀਯਕੈਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਪਰਿਉਪਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹੋਰ ਮਤਲਬਾਂ ਲਈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਏਨ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਕਿਰਿਆ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵੀਪ੍ਸੇਤ੍ਥਮ੍ਭਾਵਚਿਹ੍ਨੇऽਭਿਰ੍ਭਾਗੇਨੈਵ ਪਰਿਪ੍ਰਤੀ । ਅਨੁਰੇषੁ ਸਹਾਰ੍ਥੇ ਚ ਹੀਨੇऽਨੂਪਸ਼੍ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੇ ਕੰਮ, ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ, ਵੰਡ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਵੰਡ ਲਈ; ਸਾਥ, ਘਾਟ, ਤੇ ਨੇੜਤਾ ਦੇ ਮਤਲਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚ ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚੇष੍ਟਾਯਾਂ ਗਤਿਕਰ੍ਮਣਿ । ਅਪ੍ਰਾਣੇ ਹਿ ਵਿਭਕ੍ਤੀ ਦ੍ਬੇ ਮਨ੍ਯਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨਾਦਰੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਦੂਜੀ ਤੇ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਯਤਨ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੜਤਾਂ ਲਈ, ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਮਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਸ੍ਵਧਾਸ੍ਵਾਹਾਲਂਵषਡ੍ਯੋਗ ਈਰਿਤਾ । ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਚੈਵ ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯੇ ਤੁਮਰ੍ਥਾਦ੍ਭਾਵਵਾਚਿਨਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਨਮਹ, ਸਵਸਤੀ, ਸਵਧਾ, ਸਵਾਹਾ, ਅਲੰ, ਵਸ਼ਟ ਦੇ ਜੋੜ ਦੀ ਉਚਾਰਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਤੇ ਤੁਮਰਥ ਅਤੇ ਭਾਵ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਾ ਸਹਯੋਗੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕੁਤ੍ਸਿਤੇਙ੍ਗੇ ਵਿਸ਼ੇषਣੇ । ਕਾਲੇ ਭਾਵੇ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ੍ਯਾਦੇਤੈਰ੍ਯੋਗੇऽਪਿषष੍ਠ੍ਯਤਿ ॥ ੧,੨੦੫.

ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਸਾਥ, ਨਫਰਤ, ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਾਵ ਲਈ, ਤੇ ਏਤੈਰ ਦੇ ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਮੀਸ਼੍ਵਰਾਧਿਪਤਿਭਿਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਦਾਯਾਦਪ੍ਰਸੂਤੈਃ । ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਭਕ੍ਤੋ षष੍ਠੀ ਹੇਤੁਪ੍ਰਯੋਗਕੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਭੂ, ਰਾਜਾ, ਗਵਾਹ, ਵਾਰਸ, ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ, ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਕਾਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਮृਤ੍ਯਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਿ ਤਥਾ ਕਰੋਤੇਃ ਪ੍ਰਤਿਯਤ੍ਨਕੇ । ਹਿਂਸਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਚ ਕृਤਿ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤਰਿ ॥ ੧,੨੦੫.

ਸਮਰਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੰਮ, 'ਕਰਨਾ' ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਯਤਨ ਦੇ ਮਤਲਬ ਲਈ; ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਣੋਃ षष੍ਠੀ ਨਿष੍ਠਯੋਃ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕੇ । ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਂ ਨਾਮ ਧਾਤੁਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੧,੨੦੫.

ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਲਈ, ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦਿਕ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਪ੍ਰਤਿਪਦਿਕ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਨਾਮ ਤੇ ਧਾਤ।

ਭੂਵਾਨ੍ਦਿਭ੍ਯਸ੍ਤਿਙੋ ਲਃ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਕਾਰਾ ਦਸ਼ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤਿਪ੍ਤਸੂਝਿ ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਧ੍ਯਃ ਸਿਪ੍ਥਸ੍ਥੋਤ੍ਤਮਪੂਰੁषਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਭੂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਤਿੰਗ ਤੇ ਲਹ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਦਸ ਲਕਾਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਟਿਪ, ਤਸ, ਸੁ, ਝੀ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਖ, ਸਿਪ, ਥਸ, ਥਾ ਮੱਧਲਾ, ਉੱਤਮ ਤੇ ਪੂਰੁਸ਼ ਆਖਰੀ ਹਨ।

ਮਿਬ੍ਵਸ੍ਮਸ੍ਤੁ ਪਰਸ੍ਮੈ ਹਿ ਪਦਾਨਾਂ ਚਾਤ੍ਮਨੇਪਦਮ੍ । ਤਾਤਾਞ੍ਝ ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਧ੍ਯ ਸ੍ਥਾਸਾਥਾਨ੍ਧ੍ਵਮਥੋਤ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਮਿਬ, ਵਸ, ਮਸ ਪਰਸਮੈਪਦ ਲਈ ਹਨ, ਤੇ ਪਦਾਨਾਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਲਈ। ਤਾ, ਤਾਮ, ਝਾ ਪਹਿਲਾ, ਮੱਧਲਾ, ਸਥਾ, ਸਾ, ਥਾ, ਨਧਵਮ ਮੱਧਲੇ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਆਖਰੀ ਹਨ।

ਆਦੇਸ਼ਾ ਇਡ੍ਬਹਿਮਹਿ ਧਾਤੁਤੋਥ ਣਿਜਾਦਿਵਤ੍ । ਨਾਮ੍ਨਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨੇऽਪਿ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪੁਰੁषੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੫.

ਆਦੇਸ਼ ਇਡ, ਬਹ, ਮਹਿ ਹਨ, ਤੇ ਧਾਤੁ ਨਿਜ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਨਾਮ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਖ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਧ੍ਯਮੋ ਯੁष੍ਮਦਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਉਤ੍ਤਮਃ ਪੁਰੁषੋऽਸ੍ਮਦਿ । ਭੂਵਾਦ੍ਯਾ ਧਾਤਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾ ਤਤਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਮੱਧਲਾ ਪੁਰਖ ਯੁਸ਼ਮਦ ਲਈ, ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਅਸਮਦ ਲਈ ਹੈ। ਭੂ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਨ ਆਦਿ ਅੰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ।

ਲਡੀਰਿਤੋ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਸ੍ਮੇਨਾਤੀਤੇ ਚ ਧਾਤੁਤਃ । ਭੂਤੇऽਨਦ੍ਯਤਨੇ ਲਙ੍ਵਾ ਲੋਡਾਦ੍ਯਾਸ਼ਿषਿ ਧਾਤੁਤਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਲਡ ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ, ਸ੍ਮੇਨ ਅਤੀਤ ਲਈ ਧਾਤ ਤੋਂ; ਲਣ ਅਤੀਤ ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ, ਲੋਟ ਆਦਿ ਇੱਛਾ ਲਈ ਧਾਤ ਤੋਂ।

ਵਿਧ੍ਯਾਦਾਵੇਵਾਨੁਮਤੋ ਲੋਡ੍ਵਾਚ੍ਯੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਣੇ ਭਵੇਤ੍ । ਨਿਮਨ੍ਤ੍ਰਣਾਧੀष੍ਟਸਂਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨੇषੁ ਤਥਾਸ਼ਿषਿ ॥ ੧,੨੦੫.

ਵਿਧੀ ਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲਈ ਲੋਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਲਾਹ, ਨਿਮੰਤਰਨ, ਆਦੇਸ਼, ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲਿਙਤੀਤੇ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਿਡ੍ਭੂਤੇ ਲ਼ਡ੍ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਸ੍ਯਾਦਨਦ੍ਯਤਨੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਤੁ ਧਾਤੁਤਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਜਦੋਂ ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਕਿਰਿਆ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਰੋਕਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ 'ਲਿਟ' ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ 'ਲਟ' ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਵਰਤਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਧਾਤ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਦਾਤੋਰॢਙ੍ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਪਤ੍ਤੌ ਲਿਙਰ੍ਥੇ ਲੇਟ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਕृਤਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਵਪਿ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਭਾਵੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤਰਿ ॥ ੧,੨੦੫.

ਜਦੋਂ ਦਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਲੇਟ' ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਕ੍ਰਿਤ' ਤਿੰਨ ਹੀ—ਭਾਵ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ—ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।