ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਲਂ ਬਿਲ੍ਵਞ੍ਚ ਮੁष੍ਟਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵੇ ਪਲੇ ਪ੍ਰਸृਤਿਂ ਵਦੇਤ੍ । ਅਞ੍ਜਲਿਂ ਕੁਡਵਞ੍ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਪਲਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪਲਾ ਨੂੰ ਬਿਲਵਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਮੁਸ਼ਟੀ ਦੋ ਪਲੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਦੋ ਪਲੇ ਦੀ; ਅੰਜਲੀ ਅਤੇ ਕੁਡਵਾ ਚਾਰ ਪਲੇ ਦੇ ਹਨ।

ਅष੍ਟਮਾਨਂ ਪਲਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਤਚ੍ਚ ਮਾਨਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਕੁਡਵੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰ ਆਢਕਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਅੱਠ ਪਲਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਟਮਾਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰ ਕੁਡਵਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਥਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਆਢਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕਾਸ਼ਪਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਦ੍ਰੋਣਸ਼੍ਚਚਤੁਰਾਢਕੇ । ਤੁਲਾ ਪਲਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਭਾਗੋ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਚਾਰ ਆਢਕਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਲਾ ਨੂੰ ਸੌ ਪਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਵੀਹ ਪਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਾਨਮੇਵਂ ਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਦ੍ਰਵ੍ਯੇषੁ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ । ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯੇषੁ ਚੋਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਾ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਰਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਦ੍ਰਦਾਰੁ ਦੇਵਕਾष੍ਠਂ ਦਾਰੁ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੇਵਦਾਰੁਕਮ੍ । ਕੁष੍ਠਮਾਮਯਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮਾਂਸੀਞ੍ਚ ਨਲਦਂਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਭਦਰਦਾਰੂ ਨੂੰ ਦੇਵਕਾਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਾਰੂ ਨੂੰ ਦੇਵਦਾਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਠ ਇੱਕ ਔਸ਼ਧੀਕ ਪੌਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਂਸੀ ਨੂੰ ਨਲਦਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਙ੍ਖਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਨਖਃ ਸ਼ਙ੍ਖੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਨਖਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਪੁਰਂ ਪਲਙ੍ਕषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਹਿषਾਕ੍ਸ਼ਞ੍ਚ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸ਼ੰਖਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਤੀ ਸਿੱਪ ਦੀ ਝਿਲੀ ਹੈ, ਨਖਾ ਨਖ ਹੈ; ਸ਼ੰਖਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਘ੍ਰ ਬਾਘ ਹੈ, ਵਿਆਘ੍ਰਨਖਾ ਬਾਘ ਦਾ ਨਖ ਹੈ। ਪੁਰਾ ਪਲੰਕਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਿਸ਼ਾਖ਼ਾ ਨੂੰ ਗੁਗਗਲੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਰਸੋ ਬੋਲੇ ਸਰ੍ਜਃ ਸਰ੍ਜਰਸੋ ਮਤਃ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ ਫਲਿਨੀ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਗੌਰੀ ਕਾਨ੍ਤੇਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਰਸਾ ਪਾਰਾ ਹੈ, ਗੰਧਰਸਾ ਬੋਲੇ (ਮਿੱਟੀ) ਹੈ, ਸਰਜਾ ਸਰਜਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰਾਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਫਲਿਨੀ, ਸ਼ਿਆਮਾ, ਤੇ ਗੌਰੀ ਵੀ ਔਸ਼ਧੀਕ ਪੌਦੇ ਹਨ।

ਕਰਞ੍ਜੌ ਨਕ੍ਤਮਾਲਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੂਤਿਕਸ਼੍ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਕਃ । ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨੋ ਨਾਮ ਜ੍ਞਾਨਮਾਨਸ਼੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਰੰਜਾ ਤੇ ਨਕਤਮਾਲਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਪੂਤਿਕਾ ਤੇ ਚਿਰਬਿਲਵਾ ਵੀ। ਸ਼ਿਗਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾਂਜਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨਮਾਨਾ ਵੀ ਨਾਮ ਹੈ।

ਜਯਾ ਜਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਰਣੀ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ ਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰਕਃ । ਮੋਰਟਾ ਪੀਲੁਪਰ੍ਣੋ ਚ ਤੁਣ੍ਡੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਜਯਾ, ਜਯੰਤੀ, ਸ਼ਰਣੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤੇ ਸਿੰਧੁਵਾਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਮੋਰਟਾ, ਪੀਲੂਪਰਨ, ਤੇ ਤੁੰਡੀ ਨੂੰ ਤੁੰਡਿਕੇਰਿਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਦਨੋ ਗਾਲਵੋ ਬੋਧੋ ਘੋਟਾ ਘੋਟੀ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲ ਸਮ੍ਪਾਕੋ ਵ੍ਯਾਧਿਘਾਤਾਭਿਸਂਜ੍ਞਕਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਮਦਨਾ, ਗਾਲਵਾ, ਬੋਧਾ, ਘੋਟਾ ਤੇ ਘੋਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਚਤੁਰਅੰਗੁਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਧਘਾਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਰਗ੍ਵਧਂ ਰਾਜਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਰੈਵਤਸਂਜ੍ਞਕਮ੍ । ਦਨ੍ਤੀ ਕਾਕੇਨ੍ਦੁਤਿਕ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਟਕੀ ਚ ਵਿਕਙ੍ਕਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਆਰਗਵਧਾ ਨੂੰ ਰਾਜਵ੍ਰਿਖਸ਼ ਤੇ ਰੈਵਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਤੀ, ਕਾਕੇਂਦੁ-ਤਿਕਤਾ, ਕੰਟਕੀ ਤੇ ਵਿਕੰਕਤਾ ਵੀ ਨਾਮ ਹਨ।

ਨਿਮ੍ਬੋऽਰਿष੍ਟਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਪਟੋਲਂ ਕੋਲਕਂ ਵਿਦੁਃ । ਵਯਸ੍ਥਾ ਚ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾ ਚ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਛਿਨ੍ਨਰੁਹਾ ਮਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਨਿੰਬਾ ਨੂੰ ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਟੋਲਾ ਨੂੰ ਕੋਲਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਯਸਥਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਛਿੰਨਾ ਤੇ ਛਿੰਨਰੁਹਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਸ਼ਾ ਦਨ੍ਤ੍ਯਮृਤਾ ਚੇਤਿ ਗੁਡੂਚੀਨਾਮਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਸ਼੍ਚੈਵ ਭੂਨਿਮ੍ਬਃ ਕਾਣ੍ਡਤਿਕ੍ਤਕਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵਸ਼ਾ ਤੇ ਦੰਤਯਮ੍ਰਿਤਾ ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਕਿਰਾਤਤਿਕਤਾ, ਭੂਨਿੰਬਾ ਤੇ ਕਾਂਡਤਿਕਤਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚ ਹਰੇ ਵਨ੍ਯਾਨਾਂ ਭੇषਜਾਂ ਤਥਾ । ਅਤੋ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਕੁਮਾਰੋਕ੍ਤਞ੍ਚ ਸ਼ੌਨਕ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਹਰੀ, ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਆਕਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੦੫ ਕੁਮਾਰ ਉਵਾਚ । ਅਥ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਸਮਾਸਤਃ । ਸਿਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਵਿਵੇਕਾਯ ਬਾਲਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤਵੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਆਕਰਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਕਾਟਿਆਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੱਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਵੇ।

ਸੁਪ੍ਤਿਙਨ੍ਤਂ ਪਦਂ ਖ੍ਯਾਤਂ ਸੁਪਃ ਸਪ੍ਤ ਵਿਭਕ੍ਤਯਃ । ਸ੍ਵੌਜਸਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ਮਕੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਸੁਪ ਜਾਂ ਤਿੰਗ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਸੁਪ' ਸੱਤ ਵਭਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; 'ਸਵੌਜਸ' ਪਹਿਲੀ ਵਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ ਚ ਲਿਙ੍ਗਾਦਾਵੁਕ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤਰਿ । ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਂ ਧਾਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੫.

ਸੰਬੋਧਨ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਮੌਕਿਆਂ 'ਚ, ਜਦੋਂ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮਤਲਬ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਮੌਸ਼ਸੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਚ ਯਤ੍ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਰ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਂਯੁਤੇ ॥ ੧,੨੦੫.

'ਅਮੌਸ਼ਸ' ਦੂਜੀ ਵਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਵਭਕਤੀ ਕਰਮ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਵੇ।

ਟਾਭ੍ਯਾਂਭਿਸਸ੍ਤृਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰਣੇ ਕਰ੍ਤਰੀਰਿਤਾ । ਯੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰਣਂ ਤਤ੍ਕਰ੍ਤਾ ਯਃ ਕਰੋਤਿ ਸਃ ॥ ੧,੨੦੫.

'ਟਾਭਿਆੰਭਿਸ' ਤੀਜੀ ਵਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ।

ਙੇਭ੍ਯਾਂਭ੍ਯਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਨੇ ਚ ਕਾਰਕੇ । ਯਸ੍ਮੈ ਦਿਤ੍ਸਾ ਧਾਰਯਤੇ ਰੋਚਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਨਕਮ੍ ॥ ੧,੨੦੫.

ਚੌਥਾ ਵਿਭਕਤੀ ਙੇਭਿਆਮ ਤੇ ਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦਾਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਮਨ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਮਪ੍ਰਦਾਨ ਵਿਭਕਤੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮੀ ਸ੍ਯਾਨ੍ਙਸਿਭ੍ਯਾਂਭ੍ਯੋਹ੍ਯਪਾਦਾਨੇ ਚ ਕਾਰਕੇ । ਯਤੋऽਪੈਤਿ ਸਮਾਦਤ੍ਤੇ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਭਯਂ ਯਤਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਙਸੀ, ਭਿਆਮ, ਭਿਆਹ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਅਪਾਦਾਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ, ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਥੇ ਅਪਾਦਾਨ ਵਿਭਕਤੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਙਸੋਸਾਮਸ਼੍ਚ षष੍ਠੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਾਮਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮੁਖ੍ਯਕੇ । ਙਯੋਃ ਸੁਪੋ ਵੈ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਾ ਚਾਧਿਕਰਣੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੫.

ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਙਸ ਤੇ ਆਮ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਙ ਤੇ ਸੁ ਤੋਂ ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਕਰਣ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਧਾਰਸ਼੍ਚਾਧਿਕਰਣਂ ਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਤਃ । ਈਪ੍ਸਿਤਂ ਚਾਨੀਪ੍ਸਿਤਂ ਯਤ੍ਤਦਪਾਦਾਨਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੫.

ਅਧਾਰ ਹੀ ਅਧਿਕਰਣ ਹੈ, ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਪਾਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮੀ ਪਰ੍ਯੁਪਾਙ੍ਯੋਗੇ ਇਤਰਰ੍ਤੇऽਨ੍ਯਦਿਙ੍ਮੁਖੇ । ਏਨਯੋਗੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਚਨੀਯਕੈਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਪਰਿਉਪਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹੋਰ ਮਤਲਬਾਂ ਲਈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਏਨ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਕਿਰਿਆ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵੀਪ੍ਸੇਤ੍ਥਮ੍ਭਾਵਚਿਹ੍ਨੇऽਭਿਰ੍ਭਾਗੇਨੈਵ ਪਰਿਪ੍ਰਤੀ । ਅਨੁਰੇषੁ ਸਹਾਰ੍ਥੇ ਚ ਹੀਨੇऽਨੂਪਸ਼੍ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੇ ਕੰਮ, ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ, ਵੰਡ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਵੰਡ ਲਈ; ਸਾਥ, ਘਾਟ, ਤੇ ਨੇੜਤਾ ਦੇ ਮਤਲਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚ ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚੇष੍ਟਾਯਾਂ ਗਤਿਕਰ੍ਮਣਿ । ਅਪ੍ਰਾਣੇ ਹਿ ਵਿਭਕ੍ਤੀ ਦ੍ਬੇ ਮਨ੍ਯਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨਾਦਰੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਦੂਜੀ ਤੇ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਯਤਨ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੜਤਾਂ ਲਈ, ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਮਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਸ੍ਵਧਾਸ੍ਵਾਹਾਲਂਵषਡ੍ਯੋਗ ਈਰਿਤਾ । ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਚੈਵ ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯੇ ਤੁਮਰ੍ਥਾਦ੍ਭਾਵਵਾਚਿਨਃ ॥ ੧,੨੦੫.

ਨਮਹ, ਸਵਸਤੀ, ਸਵਧਾ, ਸਵਾਹਾ, ਅਲੰ, ਵਸ਼ਟ ਦੇ ਜੋੜ ਦੀ ਉਚਾਰਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਤੇ ਤੁਮਰਥ ਅਤੇ ਭਾਵ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਾ ਸਹਯੋਗੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕੁਤ੍ਸਿਤੇਙ੍ਗੇ ਵਿਸ਼ੇषਣੇ । ਕਾਲੇ ਭਾਵੇ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ੍ਯਾਦੇਤੈਰ੍ਯੋਗੇऽਪਿषष੍ਠ੍ਯਤਿ ॥ ੧,੨੦੫.

ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਸਾਥ, ਨਫਰਤ, ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਾਵ ਲਈ, ਤੇ ਏਤੈਰ ਦੇ ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਮੀਸ਼੍ਵਰਾਧਿਪਤਿਭਿਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਦਾਯਾਦਪ੍ਰਸੂਤੈਃ । ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਭਕ੍ਤੋ षष੍ਠੀ ਹੇਤੁਪ੍ਰਯੋਗਕੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਭੂ, ਰਾਜਾ, ਗਵਾਹ, ਵਾਰਸ, ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ, ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਕਾਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।