ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੌਰਾष੍ਟ੍ਰੀ ਮृਤ੍ਤਿਕਾਕ੍ਸ਼ਾਰਂ ਕਾਕ੍ਸ਼ੀ ਵੈ ਪਙ੍ਕਪਰ੍ਪਟੀ । ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ਧਾਤੁ ਤਾਪ੍ਯਂ ਤਾਪ੍ਯੁਤ੍ਥਸਮ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸੌਰਾ਷ਟਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਸ਼ਾਰ ਹੈ; ਕਾਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਕਪਰਪਟੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਕਸ਼ਿਕ ਇਕ ਧਾਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਪਿਆ ਤਾਪਿਉਥਾ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਲਾ ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਨੇਪਾਲੀ ਕੁਲਟੀਤਿ ਚ । ਆਲਂ ਮਨਸ੍ਤਾਲਕਂ ਵਾ ਹਰਿਤਾਲਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਮਨਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਨੇਪਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਲਟੀ ਵੀ; ਆਲਾ ਜਾਂ ਮਨਸਤਾਲਕਾ ਨੂੰ ਹਰਿਤਾਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਕੋ ਗਨ੍ਧਪਾषਾਣੋ ਰਸਃ ਪਾਰਦ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਾਮ੍ਰਮੌਦੁਮ੍ਬਰਂ ਸ਼ੁਲ੍ਬਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਮੁਖਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਗੰਧਕ ਨੂੰ ਗੰਧਪਾਠਾਣ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਰਸਾ ਪਾਰਦਾ ਹੈ; ਤਾਮਰਉਦੁੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਲਬ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਲੇਛਮੁਖ ਵੀ।

ਅਦ੍ਰਿਸਾਰਸ੍ਤ੍ਵਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਲੋਹਕਞ੍ਚਾਪਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ਮਧੁ ਚ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਤਚ੍ਚ ਪੁष੍ਪਰਸਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਅਦ੍ਰਿਸਾਰ ਤੇਜ਼ ਲੋਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਹਕੰਜ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਮਾਕਸ਼ਿਕ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਖੌਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਯੇष੍ਠਨ੍ਤੁ ਸੋਦਕਂ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਞ੍ਜਿਕਨ੍ਤੁ ਸੁਵੀਰਕਮ੍ । ਸੀਤਾ ਸਿਤੋਪਲਾ ਚੈਵ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡੀਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਾਂਜਿਕ ਅਤੇ ਸੁਵੀਰਕ ਹੈ; ਸੀਤਾ, ਸਿਤੋਪਲਾ ਅਤੇ ਮਤਸਯੰਡੀ ਸ਼ਕਰ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ।

ਤ੍ਵਗੇਲਾਪਤ੍ਰਕੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯੈਸ੍ਤ੍ਰਿਸੁਗਨ੍ਧਿ ਤ੍ਰਿਜਾਤਕਮ੍ । ਨਾਗਕੇਸ਼ਰਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਜਾਤਮਿष੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਤਵਗ, ਇਲਾ ਅਤੇ ਪਤ੍ਰਕਾ ਬਰਾਬਰ ਮਿਲ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸੁਗੰਧੀ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਜਾਤਕ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਨਾਗਕੇਸ਼ਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਚਤੁਰਜਾਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਂ ਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਨਾਗਰੈਃ । ਕਥਿਤਂ ਪਞ੍ਚਕੋਲਞ੍ਚ ਕੋਲਕਂ ਕੋਲਸਂਜ੍ਞਯਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪਿਪਲੀ, ਪਿਪਲੀ ਦਾ ਮੂਲ, ਚਵਿਆ, ਚਿਤ੍ਰਕ ਅਤੇ ਨਾਗਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਪੰਚਕੋਲ ਨੂੰ ਇਹੀ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਲਕਾ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ।

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ ਕਙ੍ਗੁਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕੋਰਦੂषਸ਼੍ਚ ਕੋਦ੍ਰਵਃ । ਤ੍ਰਿਪੁਟਃ ਪੁਟਸਂਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਕਲਾਪੋ ਲਙ੍ਗਕੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਨੂੰ ਕੰਗੁਕਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ ਨੂੰ ਕੋਦਰਵਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਨੂੰ ਪੁਟਾ, ਅਤੇ ਕਲਾਪਾ ਨੂੰ ਲੰਗਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਤੀਨੋ ਵਰ੍ਤੁਲਸ਼੍ਚੈਵ ਵੇਣੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਪਿਚੁਕਂ ਪਿਤਲਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ਂ ਬਿਡਾਲਪਦਕਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸਤੀਨਾ ਅਤੇ ਵਰਤੁਲਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਣੂ; ਪਿਚੁਕਾ, ਪਿਤਲਾ, ਚਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਬਿੜਾਲਪਦਕ ਵੀ ਨਾਮ ਹਨ।

ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍षਂ ਤਥਾ ਚਾਪਿ ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਕਵਲਗ੍ਰਹਮ੍ । ਪਲਾਰ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਥਾष੍ਟੌਮਾषਕਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਰਸ਼ ਇਕ ਮਾਪ ਹੈ, ਸੁਵਰਨ ਵੀ; ਕਵਲਗ੍ਰਹ ਵੀ; ਪਲਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਸ਼ੁਕਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਮਾਸ਼ਕ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਲਂ ਬਿਲ੍ਵਞ੍ਚ ਮੁष੍ਟਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵੇ ਪਲੇ ਪ੍ਰਸृਤਿਂ ਵਦੇਤ੍ । ਅਞ੍ਜਲਿਂ ਕੁਡਵਞ੍ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਪਲਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪਲਾ ਨੂੰ ਬਿਲਵਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਮੁਸ਼ਟੀ ਦੋ ਪਲੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਦੋ ਪਲੇ ਦੀ; ਅੰਜਲੀ ਅਤੇ ਕੁਡਵਾ ਚਾਰ ਪਲੇ ਦੇ ਹਨ।

ਅष੍ਟਮਾਨਂ ਪਲਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਤਚ੍ਚ ਮਾਨਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਕੁਡਵੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰ ਆਢਕਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਅੱਠ ਪਲਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਟਮਾਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰ ਕੁਡਵਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਥਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਆਢਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕਾਸ਼ਪਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਦ੍ਰੋਣਸ਼੍ਚਚਤੁਰਾਢਕੇ । ਤੁਲਾ ਪਲਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਭਾਗੋ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਚਾਰ ਆਢਕਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਲਾ ਨੂੰ ਸੌ ਪਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਵੀਹ ਪਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਾਨਮੇਵਂ ਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਦ੍ਰਵ੍ਯੇषੁ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ । ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯੇषੁ ਚੋਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਾ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਰਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਦ੍ਰਦਾਰੁ ਦੇਵਕਾष੍ਠਂ ਦਾਰੁ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੇਵਦਾਰੁਕਮ੍ । ਕੁष੍ਠਮਾਮਯਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮਾਂਸੀਞ੍ਚ ਨਲਦਂਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਭਦਰਦਾਰੂ ਨੂੰ ਦੇਵਕਾਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਾਰੂ ਨੂੰ ਦੇਵਦਾਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਠ ਇੱਕ ਔਸ਼ਧੀਕ ਪੌਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਂਸੀ ਨੂੰ ਨਲਦਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਙ੍ਖਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਨਖਃ ਸ਼ਙ੍ਖੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਨਖਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਪੁਰਂ ਪਲਙ੍ਕषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਹਿषਾਕ੍ਸ਼ਞ੍ਚ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸ਼ੰਖਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਤੀ ਸਿੱਪ ਦੀ ਝਿਲੀ ਹੈ, ਨਖਾ ਨਖ ਹੈ; ਸ਼ੰਖਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਘ੍ਰ ਬਾਘ ਹੈ, ਵਿਆਘ੍ਰਨਖਾ ਬਾਘ ਦਾ ਨਖ ਹੈ। ਪੁਰਾ ਪਲੰਕਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਿਸ਼ਾਖ਼ਾ ਨੂੰ ਗੁਗਗਲੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਰਸੋ ਬੋਲੇ ਸਰ੍ਜਃ ਸਰ੍ਜਰਸੋ ਮਤਃ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ ਫਲਿਨੀ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਗੌਰੀ ਕਾਨ੍ਤੇਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਰਸਾ ਪਾਰਾ ਹੈ, ਗੰਧਰਸਾ ਬੋਲੇ (ਮਿੱਟੀ) ਹੈ, ਸਰਜਾ ਸਰਜਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰਾਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਫਲਿਨੀ, ਸ਼ਿਆਮਾ, ਤੇ ਗੌਰੀ ਵੀ ਔਸ਼ਧੀਕ ਪੌਦੇ ਹਨ।

ਕਰਞ੍ਜੌ ਨਕ੍ਤਮਾਲਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੂਤਿਕਸ਼੍ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਕਃ । ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨੋ ਨਾਮ ਜ੍ਞਾਨਮਾਨਸ਼੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਰੰਜਾ ਤੇ ਨਕਤਮਾਲਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਪੂਤਿਕਾ ਤੇ ਚਿਰਬਿਲਵਾ ਵੀ। ਸ਼ਿਗਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾਂਜਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨਮਾਨਾ ਵੀ ਨਾਮ ਹੈ।

ਜਯਾ ਜਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਰਣੀ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ ਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰਕਃ । ਮੋਰਟਾ ਪੀਲੁਪਰ੍ਣੋ ਚ ਤੁਣ੍ਡੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਜਯਾ, ਜਯੰਤੀ, ਸ਼ਰਣੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤੇ ਸਿੰਧੁਵਾਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਮੋਰਟਾ, ਪੀਲੂਪਰਨ, ਤੇ ਤੁੰਡੀ ਨੂੰ ਤੁੰਡਿਕੇਰਿਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਦਨੋ ਗਾਲਵੋ ਬੋਧੋ ਘੋਟਾ ਘੋਟੀ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲ ਸਮ੍ਪਾਕੋ ਵ੍ਯਾਧਿਘਾਤਾਭਿਸਂਜ੍ਞਕਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਮਦਨਾ, ਗਾਲਵਾ, ਬੋਧਾ, ਘੋਟਾ ਤੇ ਘੋਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਚਤੁਰਅੰਗੁਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਧਘਾਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਰਗ੍ਵਧਂ ਰਾਜਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਰੈਵਤਸਂਜ੍ਞਕਮ੍ । ਦਨ੍ਤੀ ਕਾਕੇਨ੍ਦੁਤਿਕ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਟਕੀ ਚ ਵਿਕਙ੍ਕਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਆਰਗਵਧਾ ਨੂੰ ਰਾਜਵ੍ਰਿਖਸ਼ ਤੇ ਰੈਵਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਤੀ, ਕਾਕੇਂਦੁ-ਤਿਕਤਾ, ਕੰਟਕੀ ਤੇ ਵਿਕੰਕਤਾ ਵੀ ਨਾਮ ਹਨ।

ਨਿਮ੍ਬੋऽਰਿष੍ਟਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਪਟੋਲਂ ਕੋਲਕਂ ਵਿਦੁਃ । ਵਯਸ੍ਥਾ ਚ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾ ਚ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਛਿਨ੍ਨਰੁਹਾ ਮਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਨਿੰਬਾ ਨੂੰ ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਟੋਲਾ ਨੂੰ ਕੋਲਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਯਸਥਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਛਿੰਨਾ ਤੇ ਛਿੰਨਰੁਹਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਸ਼ਾ ਦਨ੍ਤ੍ਯਮृਤਾ ਚੇਤਿ ਗੁਡੂਚੀਨਾਮਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਸ਼੍ਚੈਵ ਭੂਨਿਮ੍ਬਃ ਕਾਣ੍ਡਤਿਕ੍ਤਕਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵਸ਼ਾ ਤੇ ਦੰਤਯਮ੍ਰਿਤਾ ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਕਿਰਾਤਤਿਕਤਾ, ਭੂਨਿੰਬਾ ਤੇ ਕਾਂਡਤਿਕਤਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚ ਹਰੇ ਵਨ੍ਯਾਨਾਂ ਭੇषਜਾਂ ਤਥਾ । ਅਤੋ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਕੁਮਾਰੋਕ੍ਤਞ੍ਚ ਸ਼ੌਨਕ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਹਰੀ, ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਆਕਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੦੫ ਕੁਮਾਰ ਉਵਾਚ । ਅਥ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਸਮਾਸਤਃ । ਸਿਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਵਿਵੇਕਾਯ ਬਾਲਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤਵੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਆਕਰਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਕਾਟਿਆਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੱਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਵੇ।

ਸੁਪ੍ਤਿਙਨ੍ਤਂ ਪਦਂ ਖ੍ਯਾਤਂ ਸੁਪਃ ਸਪ੍ਤ ਵਿਭਕ੍ਤਯਃ । ਸ੍ਵੌਜਸਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ਮਕੇ ॥ ੧,੨੦੫.

ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਸੁਪ ਜਾਂ ਤਿੰਗ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਸੁਪ' ਸੱਤ ਵਭਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; 'ਸਵੌਜਸ' ਪਹਿਲੀ ਵਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ ਚ ਲਿਙ੍ਗਾਦਾਵੁਕ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤਰਿ । ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਂ ਧਾਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੫.

ਸੰਬੋਧਨ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਮੌਕਿਆਂ 'ਚ, ਜਦੋਂ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮਤਲਬ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਮੌਸ਼ਸੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਚ ਯਤ੍ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਰ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਂਯੁਤੇ ॥ ੧,੨੦੫.

'ਅਮੌਸ਼ਸ' ਦੂਜੀ ਵਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਵਭਕਤੀ ਕਰਮ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਵੇ।

ਟਾਭ੍ਯਾਂਭਿਸਸ੍ਤृਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰਣੇ ਕਰ੍ਤਰੀਰਿਤਾ । ਯੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰਣਂ ਤਤ੍ਕਰ੍ਤਾ ਯਃ ਕਰੋਤਿ ਸਃ ॥ ੧,੨੦੫.

'ਟਾਭਿਆੰਭਿਸ' ਤੀਜੀ ਵਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ।