ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਟ੍ਫਲਂ ਸੋਮਵृਕ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਦਗ੍ਨਿਗਨ੍ਧਾ ਸੁਗਨ੍ਧਿਕਾ । ਸ਼ਤਾਙ੍ਗਂ ਸ਼ਤਪੁष੍ਪਾ ਚ ਮਿਂਸਿਰ੍ਮਧੁਰਿਕਾਮਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਟਫਲਾ, ਸੋਮਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਅਗਨਿਗੰਧਾ, ਸੁਗੰਧਿਕਾ; ਸ਼ਤਾਂਗਾ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ, ਮਿੰਸਿਰ ਅਤੇ ਮਧੁਰਿਕਾ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਞੇਯਂ ਪੁष੍ਕਰਮੂਲਞ੍ਚ ਪੁष੍ਕਰਂ ਪੁष੍ਕਰਾਹ੍ਵਯਮ੍ । ਯਾਸੋऽਥ ਧਨ੍ਵਯਾਸਸ਼੍ਚ ਦੁष੍ਪਰ੍ਸ਼ੋऽਥ ਦੁਰਾਲਭਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪੁਸ਼ਕਰਮੂਲਾ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰਾਹਵਯਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਯਾਸਾ, ਧਨਵਯਾਸਾ, ਦੁਸ਼ਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਰਾਲਭਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਕੁਚੀ ਸੋਮਰਾਜੀ ਚ ਸੋਮਵਲ੍ਲੀਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਮਾਰ੍ਕਵਃ ਕੇਸ਼ਰਾਜਸ਼੍ਚ ਭृਙ੍ਗਰਾਜੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵਾਕੁਚੀ, ਸੋਮਰਾਜੀ ਅਤੇ ਸੋਮਵੱਲੀ ਨਾਂ ਹਨ; ਮਾਰਕਵਾ, ਕੇਸ਼ਰਾਜ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵੇਡਗਜਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ਼੍ਚਕ੍ਰਮਰ੍ਦਕਸਂਜ੍ਞਖਃ । ਸੁਰਙ੍ਗੀਤਗਰਃ ਸ੍ਨਾਯੁਃ ਕਲਨਾਸ਼ਾ ਤੁ ਵਾਯਸੀ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵੇਦ-ਗਜ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਚਕ੍ਰਮਰਦਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੰਗੀ ਨੂੰ ਤਗਰ, ਉਸ ਦੀ ਨਸ ਨੂੰ ਕਲਨਾਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਵਾਯਸੀ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ।

ਮਹਾਕਾਲਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਬੇਲਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲੀਯੋ ਘਨਸ੍ਤਨਃ । ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਸ੍ਤਿਕ੍ਤਤੁਮ੍ਬੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਿਕ੍ਤਾਲਬੁਰ੍ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਮਹਾਕਾਲਾ ਨੂੰ ਬੇਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੰਡੁਲੀਆ ਨੂੰ ਘਣਸਤਨ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਕਰੇਲਾ, ਅਤੇ ਤਿਕਤਾਲਬੁ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਧਾਮਾਰ੍ਗਵੋऽਥ ਕੋषਾਤਕ੍ਯਥ ਯਾਮਿਨੀ । ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕੋਸ਼ਤਕੀਭੇਦਂ ਕृਤਭੇਦਨਸਂਜ੍ਞਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਧਾਮਾਰਗਵ, ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ ਅਤੇ ਯਾਮਿਨੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਤਭੇਦਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਜੀਮੂਤਕਾਖ੍ਯਾ ਚ ਖੁਡ੍ਡਾਕੋ ਦੇਵਤਾਡਕਃ । ਗृਧ੍ਰਨਖੀ ਗृਧ੍ਰਨਖੀ ਹਿਙ੍ਗੁਕਾਕਾਦਨੀ ਮਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਮੂਤ ਨੂੰ ਖੁੱਡਾਕਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾਡਕ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਗ੍ਰਿਧਰਨਖੀ ਅਤੇ ਹਿੰਗੁਕਾਕਾਦਨੀ ਵੀ ਇਹੀ ਨਾਮ ਹਨ।

ਅਸ਼੍ਵਾਰਿਸ਼੍ਚੈਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ ਕਰਵੀਰੋऽਸ਼੍ਵਮਾਰਕਃ । ਸਿਨ੍ਧੁਃ ਸੈਨ੍ਧਵਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥਮਣਿਮਨ੍ਥਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਅਸ਼ਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਕਰਵੀਰ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮਾਰਕ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਸਿੰਧੁ, ਸੈਧਵ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂਥਾ ਮਣਿਮੰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ਾਰੋ ਯਵਾਗ੍ਰਜਸ਼੍ਚੈਵ ਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰੋऽਭਿਧੀਯਤੇ । ਸਰ੍ਜਿਕਾ ਸਰ੍ਜਿਕਾਕ੍ਸ਼ਾਰੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਸ਼ਾਰ ਅਤੇ ਯਵਾਗ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਯਵਕਸ਼ਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਸਰਜਿਕਾ ਅਤੇ ਸਰਜਿਕਾਕਸ਼ਾਰ ਦੂਜਾ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਾਸ਼ੀਸ਼ਂ ਪੁष੍ਪਕਾਸ਼ੀਸ਼ਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਨੇਤ੍ਤ੍ਰਭੇषਜਮ੍ । ਧਾਤੁਕਾਸ਼ੀਸ਼ਕਾਸ਼ੀ ਚ ਸਂਜ੍ਞੇਯਂ ਤਚ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਸੀਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕਾਸੀਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਧਾਤੁਕਾਸੀਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਸੀ ਵੀ ਇਹੀ ਨਾਮ ਹਨ।

ਸੌਰਾष੍ਟ੍ਰੀ ਮृਤ੍ਤਿਕਾਕ੍ਸ਼ਾਰਂ ਕਾਕ੍ਸ਼ੀ ਵੈ ਪਙ੍ਕਪਰ੍ਪਟੀ । ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ਧਾਤੁ ਤਾਪ੍ਯਂ ਤਾਪ੍ਯੁਤ੍ਥਸਮ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸੌਰਾ਷ਟਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਸ਼ਾਰ ਹੈ; ਕਾਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਕਪਰਪਟੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਕਸ਼ਿਕ ਇਕ ਧਾਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਪਿਆ ਤਾਪਿਉਥਾ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਲਾ ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਨੇਪਾਲੀ ਕੁਲਟੀਤਿ ਚ । ਆਲਂ ਮਨਸ੍ਤਾਲਕਂ ਵਾ ਹਰਿਤਾਲਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਮਨਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਨੇਪਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਲਟੀ ਵੀ; ਆਲਾ ਜਾਂ ਮਨਸਤਾਲਕਾ ਨੂੰ ਹਰਿਤਾਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਕੋ ਗਨ੍ਧਪਾषਾਣੋ ਰਸਃ ਪਾਰਦ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਾਮ੍ਰਮੌਦੁਮ੍ਬਰਂ ਸ਼ੁਲ੍ਬਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਮੁਖਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਗੰਧਕ ਨੂੰ ਗੰਧਪਾਠਾਣ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਰਸਾ ਪਾਰਦਾ ਹੈ; ਤਾਮਰਉਦੁੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਲਬ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਲੇਛਮੁਖ ਵੀ।

ਅਦ੍ਰਿਸਾਰਸ੍ਤ੍ਵਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਲੋਹਕਞ੍ਚਾਪਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ਮਧੁ ਚ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਤਚ੍ਚ ਪੁष੍ਪਰਸਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਅਦ੍ਰਿਸਾਰ ਤੇਜ਼ ਲੋਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਹਕੰਜ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਮਾਕਸ਼ਿਕ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਖੌਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਯੇष੍ਠਨ੍ਤੁ ਸੋਦਕਂ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਞ੍ਜਿਕਨ੍ਤੁ ਸੁਵੀਰਕਮ੍ । ਸੀਤਾ ਸਿਤੋਪਲਾ ਚੈਵ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡੀਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਾਂਜਿਕ ਅਤੇ ਸੁਵੀਰਕ ਹੈ; ਸੀਤਾ, ਸਿਤੋਪਲਾ ਅਤੇ ਮਤਸਯੰਡੀ ਸ਼ਕਰ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ।

ਤ੍ਵਗੇਲਾਪਤ੍ਰਕੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯੈਸ੍ਤ੍ਰਿਸੁਗਨ੍ਧਿ ਤ੍ਰਿਜਾਤਕਮ੍ । ਨਾਗਕੇਸ਼ਰਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਜਾਤਮਿष੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਤਵਗ, ਇਲਾ ਅਤੇ ਪਤ੍ਰਕਾ ਬਰਾਬਰ ਮਿਲ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸੁਗੰਧੀ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਜਾਤਕ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਨਾਗਕੇਸ਼ਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਚਤੁਰਜਾਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਂ ਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਨਾਗਰੈਃ । ਕਥਿਤਂ ਪਞ੍ਚਕੋਲਞ੍ਚ ਕੋਲਕਂ ਕੋਲਸਂਜ੍ਞਯਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪਿਪਲੀ, ਪਿਪਲੀ ਦਾ ਮੂਲ, ਚਵਿਆ, ਚਿਤ੍ਰਕ ਅਤੇ ਨਾਗਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਪੰਚਕੋਲ ਨੂੰ ਇਹੀ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਲਕਾ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ।

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ ਕਙ੍ਗੁਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕੋਰਦੂषਸ਼੍ਚ ਕੋਦ੍ਰਵਃ । ਤ੍ਰਿਪੁਟਃ ਪੁਟਸਂਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਕਲਾਪੋ ਲਙ੍ਗਕੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਨੂੰ ਕੰਗੁਕਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ ਨੂੰ ਕੋਦਰਵਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਨੂੰ ਪੁਟਾ, ਅਤੇ ਕਲਾਪਾ ਨੂੰ ਲੰਗਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਤੀਨੋ ਵਰ੍ਤੁਲਸ਼੍ਚੈਵ ਵੇਣੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਪਿਚੁਕਂ ਪਿਤਲਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ਂ ਬਿਡਾਲਪਦਕਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸਤੀਨਾ ਅਤੇ ਵਰਤੁਲਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਣੂ; ਪਿਚੁਕਾ, ਪਿਤਲਾ, ਚਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਬਿੜਾਲਪਦਕ ਵੀ ਨਾਮ ਹਨ।

ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍षਂ ਤਥਾ ਚਾਪਿ ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਕਵਲਗ੍ਰਹਮ੍ । ਪਲਾਰ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਥਾष੍ਟੌਮਾषਕਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਰਸ਼ ਇਕ ਮਾਪ ਹੈ, ਸੁਵਰਨ ਵੀ; ਕਵਲਗ੍ਰਹ ਵੀ; ਪਲਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਸ਼ੁਕਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਮਾਸ਼ਕ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਲਂ ਬਿਲ੍ਵਞ੍ਚ ਮੁष੍ਟਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵੇ ਪਲੇ ਪ੍ਰਸृਤਿਂ ਵਦੇਤ੍ । ਅਞ੍ਜਲਿਂ ਕੁਡਵਞ੍ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਪਲਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪਲਾ ਨੂੰ ਬਿਲਵਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਮੁਸ਼ਟੀ ਦੋ ਪਲੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਦੋ ਪਲੇ ਦੀ; ਅੰਜਲੀ ਅਤੇ ਕੁਡਵਾ ਚਾਰ ਪਲੇ ਦੇ ਹਨ।

ਅष੍ਟਮਾਨਂ ਪਲਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਤਚ੍ਚ ਮਾਨਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਕੁਡਵੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰ ਆਢਕਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਅੱਠ ਪਲਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਟਮਾਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰ ਕੁਡਵਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਥਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਆਢਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕਾਸ਼ਪਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਦ੍ਰੋਣਸ਼੍ਚਚਤੁਰਾਢਕੇ । ਤੁਲਾ ਪਲਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਭਾਗੋ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਚਾਰ ਆਢਕਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਲਾ ਨੂੰ ਸੌ ਪਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਵੀਹ ਪਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਾਨਮੇਵਂ ਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਦ੍ਰਵ੍ਯੇषੁ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ । ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯੇषੁ ਚੋਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਾ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਰਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਦ੍ਰਦਾਰੁ ਦੇਵਕਾष੍ਠਂ ਦਾਰੁ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੇਵਦਾਰੁਕਮ੍ । ਕੁष੍ਠਮਾਮਯਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮਾਂਸੀਞ੍ਚ ਨਲਦਂਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਭਦਰਦਾਰੂ ਨੂੰ ਦੇਵਕਾਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਾਰੂ ਨੂੰ ਦੇਵਦਾਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਠ ਇੱਕ ਔਸ਼ਧੀਕ ਪੌਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਂਸੀ ਨੂੰ ਨਲਦਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਙ੍ਖਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਨਖਃ ਸ਼ਙ੍ਖੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਨਖਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਪੁਰਂ ਪਲਙ੍ਕषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਹਿषਾਕ੍ਸ਼ਞ੍ਚ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸ਼ੰਖਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਤੀ ਸਿੱਪ ਦੀ ਝਿਲੀ ਹੈ, ਨਖਾ ਨਖ ਹੈ; ਸ਼ੰਖਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਘ੍ਰ ਬਾਘ ਹੈ, ਵਿਆਘ੍ਰਨਖਾ ਬਾਘ ਦਾ ਨਖ ਹੈ। ਪੁਰਾ ਪਲੰਕਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਿਸ਼ਾਖ਼ਾ ਨੂੰ ਗੁਗਗਲੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਰਸੋ ਬੋਲੇ ਸਰ੍ਜਃ ਸਰ੍ਜਰਸੋ ਮਤਃ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ ਫਲਿਨੀ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਗੌਰੀ ਕਾਨ੍ਤੇਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਰਸਾ ਪਾਰਾ ਹੈ, ਗੰਧਰਸਾ ਬੋਲੇ (ਮਿੱਟੀ) ਹੈ, ਸਰਜਾ ਸਰਜਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰਾਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਫਲਿਨੀ, ਸ਼ਿਆਮਾ, ਤੇ ਗੌਰੀ ਵੀ ਔਸ਼ਧੀਕ ਪੌਦੇ ਹਨ।

ਕਰਞ੍ਜੌ ਨਕ੍ਤਮਾਲਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੂਤਿਕਸ਼੍ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਕਃ । ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨੋ ਨਾਮ ਜ੍ਞਾਨਮਾਨਸ਼੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਰੰਜਾ ਤੇ ਨਕਤਮਾਲਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਪੂਤਿਕਾ ਤੇ ਚਿਰਬਿਲਵਾ ਵੀ। ਸ਼ਿਗਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾਂਜਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨਮਾਨਾ ਵੀ ਨਾਮ ਹੈ।

ਜਯਾ ਜਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਰਣੀ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ ਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰਕਃ । ਮੋਰਟਾ ਪੀਲੁਪਰ੍ਣੋ ਚ ਤੁਣ੍ਡੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਜਯਾ, ਜਯੰਤੀ, ਸ਼ਰਣੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤੇ ਸਿੰਧੁਵਾਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਮੋਰਟਾ, ਪੀਲੂਪਰਨ, ਤੇ ਤੁੰਡੀ ਨੂੰ ਤੁੰਡਿਕੇਰਿਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।