ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਯੋ ਲੋਹਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਯੌਗਿਕੈਰ੍ਲੋਹਨਾਮਭਿਃ । ਪੁਰਂ ਕੁਟਨਟਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਹਿषਾਕ੍ਸ਼ਃ ਪਲਙ੍ਕषਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਅਯੋ ਨੂੰ ਲੋਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾ, ਕੁਟਨਟਾ, ਮਹਿਸ਼ਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਪਲੰਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਸ਼੍ਮਰੀ ਕਟ੍ਫਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੋ ਚੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ ਗਜਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਚ ਪਤ੍ਰੀ ਚ ਸੁਰਭੀ ਸ੍ਤ੍ਰਵਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਸ਼ਮਰੀ ਨੂੰ ਕਟਫਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਪਰਣ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੱਲਕੀ, ਗਜਭੱਖਿਆ, ਪਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੁਰਭੀ ਸਤਰਵ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧਾਤ੍ਰੀਮਾਮਲਕੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਭੀਤਕਃ । ਪਥ੍ਯਾਭਯਾ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਪੂਤਨਾ ਚ ਹਰੀਤਕੀ ॥ ੧,੨੦੪.

ਧਾਤਰੀ ਨੂੰ ਆਮਲਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਭੀਤਕ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਥਿਆ ਨੂੰ ਅਭਯਾ, ਅਤੇ ਪੂਤਨਾ ਨੂੰ ਹਰੀਤਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਫਲਮੇਵੋਕ੍ਤਾ ਤਚ੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਂ ਫਲਤ੍ਰਿਕਮ੍ । ਉਦਕੀਰ੍ਯੋ ਦੀਰ੍ਘਵृਨ੍ਤਃ ਕਰਞ੍ਜਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਫਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਫਲਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਉਦਕੀਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਡੰਡੀ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਕਰੰਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯष੍ਟੀ ਯष੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਦੁਕਂ ਮਧੁਯष੍ਟਿਕਾ । ਧਾਤਕੀ ਤਾਮ੍ਰਪਰ੍ਣੋ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮਙ੍ਗਾ ਕੁਞ੍ਜਰਾ ਮਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਯਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਯਸ਼ਟਿਆਹਵਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਦੁਕਾ ਨੂੰ ਮਧੁਯਸ਼ਟਿਕਾ। ਧਾਤਕੀ ਨੂੰ ਤਾਮਰਪਰਨ, ਸਮੰਗਾ ਨੂੰ ਕੁੰਜਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿਤਂ ਮਲਯਜਂ ਸ਼ੀਤਂ ਗੋਸ਼ੀਰ੍षਂ ਸਿਤਚਨ੍ਦਨਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਮਲਯਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਸ਼ੀਰਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਫੈਦ ਚੰਦਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਕਤਾ ਚੰਦਨ ਵੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਰਕਤ ਚੰਦਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਕੋਲੀ ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਵੀਰਾ ਵਯਸ੍ਯਾ ਚਾਰ੍ਕਪੁष੍ਪਿਕਾ । ਸ਼ृਙ੍ਗੀ ਕਰ੍ਕਟਸ਼ृਙ੍ਗੀ ਚ ਮਹਾਘੋषਾ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਕੋਲੀ ਨੂੰ ਵੀਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਯਸਿਆ ਨੂੰ ਅਰਕਪੁਸ਼ਪਿਕਾ। ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਕਰਕਟਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਅਤੇ ਮਹਾਘੋਸ਼ਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੁਗਾਕ੍ਸ਼ੀਰੀ ਸ਼ੁਭਾ ਵਾਂਸ਼ੀ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵਂਸ਼ਲੋਚਨਾ । ਮृਦ੍ਵਿਕਾ ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾ ਤਥਾ ਗੋਸ੍ਤਨਿਕਾ ਮਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਤੁਗਾਕਸ਼ੀਰੀ, ਸ਼ੁਭ ਵਾਂਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਾਂਸ਼ਲੋਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਦਵਿਕਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਕਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਗੋਸਤਨਿਕਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਯਾਦੁਸ਼ੀਰਂ ਮृਣਾਲਞ੍ਚ ਸੇਵ੍ਯਂ ਲਾਮਜ੍ਜਕਂ ਤਥਾ । ਸਾਰਞ੍ਚ ਗੋਪਵਲ੍ਲੀ ਚ ਗੋਪੀ ਭਦ੍ਰਾ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਉਸ਼ੀਰਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਣਾਲਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸੇਵਿਆ ਅਤੇ ਲਾਮੱਜਕਾ ਵੀ। ਸਾਰਾ, ਗੋਪਵੱਲੀ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਭਦਰਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਨ੍ਤੀ ਕਟਙ੍ਕਟੇਰੀ ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਦਾਰੁਨਿਸ਼ੇਤਿ ਚ । ਹਰਿਦ੍ਰਾ ਰਜਨੀ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਪੀਤਿਕਾ ਰਾਤ੍ਰਿਨਾਮਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਦੰਤੀ ਅਤੇ ਕਟੰਕਟੇਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦਾਰੁਨਿਸ਼ਾ ਵੀ। ਹਰਿਦਰਾ ਨੂੰ ਰਜਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੀਤਿਕਾ ਨੂੰ ਰਾਤਿਨਾਮਿਕਾ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਦਨੀ ਛਿਨ੍ਨਰੁਹਾ ਨੀਲਵਲ੍ਲੀ ਰਸਾਮृਤਾ । ਵਸੁਕੋਟਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵਾਸ਼ਿਰਃ ਕਾਮ੍ਪਿਲ੍ਲੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਦਨੀ, ਛਿਨਨਰੁਹਾ, ਨੀਲਵੱਲੀ ਅਤੇ ਰਸਾਮ੍ਰਿਤਾ। ਵਸੁਕੋਟਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਾਸ਼ਿਰਾ ਨੂੰ ਕਾਂਪਿਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾषਾਣਭੇਦਕੋऽਰਿष੍ਟੋ ਹ੍ਯਸ੍ਮਭਿਤ੍ਕੁਟ੍ਟਭੇਦਕਃ । ਘਣ੍ਟਾਕਃ ਸ਼ੁष੍ਕਕੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵਚੋऽਥ ਸੂਚਕੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪਾਸ਼ਾਣਭੇਦਕ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕੁੱਟਭੇਦਕ। ਘੰਟਾਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਸ਼ਕਕਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਚਾ ਅਤੇ ਸੂਚਕਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸੁਰਸੋ ਬੀਜਕਸ਼੍ਚੈਵ ਪੀਤਸ਼ਾਲੋऽਭਿਧੀਯੇਤ । ਵਜ੍ਰਵृਕ੍ਸ਼ੋ ਮਹਾਵृਕ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਨੁਹੀ ਸ੍ਨੁਕ੍ਚ ਸੁਧਾ ਗੁਡਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸੁਰਸੋ ਅਤੇ ਬੀਜਕਾ, ਪੀਤਸ਼ਾਲਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਜਰਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਮਹਾਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਸਨੁਹੀ, ਸਨੁਕ, ਸੁਧਾ ਅਤੇ ਗੁੜਾ।

ਤੁਲਸੀਂ ਸੁਰਸਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਸ੍ਥੇਤਿ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਕੁਠੇਰਕੋऽਪ੍ਯਰ੍ਜੁਨਕਃ ਪਰ੍ਣੋ ਸੌਗਨ੍ਧਿਪਰ੍ਣਿਕ੍ਰਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਸੁਰਸਾ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਠੇਰਕਾ, ਅਰਜੁਨਕਾ, ਪਰਣ ਅਤੇ ਸੌਗੰਧੀਪਰਣਿਕਰਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਤਿ ਸੁਗਨ੍ਧਿਕਾ । ਜ੍ਞੇਯਾ ਸੁਗਨ੍ਧਿਪਰ੍ਣੋਤਿ ਵਾਸਨ੍ਤੀ ਕੁਲਜੇਤਿ ਚ ॥ ੧,੨੦੪.

ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਸਿੰਧੁਵਾਰਾ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਗੰਧੀਪਰਣੋਤੀ, ਵਾਸੰਤੀ ਅਤੇ ਕੁਲਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੀਯਕਂ ਪੀਤਕਾष੍ਠਂ ਕਤਕਾਖ੍ਯਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਗਾਯਤ੍ਰੀਖਦਿਰੋ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਦ੍ਭੇਦਃ ਕਨ੍ਦਰੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਲੀਯਕ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਟਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਯਤਰੀ ਖਦੀਰ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਕੰਦਰ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦੀ ਵਰਂ ਕੁਵਲਯਂ ਪਦ੍ਮਂ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਂ ਸ਼ਤਦਲਮਬ੍ਜਂ ਕਮਲਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਇੰਦੀ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਕੁਵਲਯਾ ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਹੈ, ਪਦਮ ਕਮਲ ਹੈ, ਨੀਲਉਤਪਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੌਗੰਧਿਕ, ਸ਼ਤਦਲ, ਅਬਜ ਅਤੇ ਕਮਲ—all ਕਮਲ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।

ਅਜਵਰ੍ਣੋ ਭਵੇਦੂਰ੍ਜੋ ਵਾਜਿਕਰ੍ਣੋऽਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਕਃ । ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਨ੍ਤਕਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੇਲੁਰ੍ਬਹੁਵਾਰਸ਼੍ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਅਜਵਰਨ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਾਜੀਕਰਨ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਕਰਨਕਾ। ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਂਤਕ, ਸ਼ੇਲੁਰ ਅਤੇ ਬਹੁਵਾਰਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸੁਨਨ੍ਦਕਃ ਕਕੁਦ੍ਭਦ੍ਰਂ ਛਤ੍ਰਾਕੀ ਛਤ੍ਰਸਂਜ੍ਞਕਾ । ਕਬਰੀ ਕੁਮ੍ਭਕੋ ਧृष੍ਟਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਵਿਧੋ ਧਨਕृਤ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸੁਨੰਦਕ, ਕਕੁਦਭਦ੍ਰ, ਛਤ੍ਰਾਕੀ ਅਤੇ ਛਤ੍ਰਸੰਜਨਕਾ; ਕਬਰੀ, ਕੁੰਭਕ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਖੁਦਵਿਧ ਅਤੇ ਧਨਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕृष੍ਣਾਰ੍ਜਕਃ ਕਰਾਲਸ਼੍ਚ ਕਾਲਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਪ੍ਰਾਚੀ ਬਲਾ ਨਦੀਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਕਾਕਜਙ੍ਘਾਥ ਵਾਯਸੀ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਜਕ, ਕਰਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲਮਾਨਾ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਚੀ, ਬਲਾ, ਨਦੀਕ੍ਰਾਂਤਾ, ਕਾਕਜੰਘਾ ਅਤੇ ਵਾਯਸੀ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਞੇਯਾ ਮੂषਿਕਪਰ੍ਣੋ ਤੁ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੀ ਚਾਖੁਪਰ੍ਣਿਕਾ । ਵਿषਮੁष੍ਟਿਰ੍ਦ੍ਰਾਵਣਞ੍ਚ ਕੇਸ਼ਮੁष੍ਟਿਰੁਦਾਹृਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਮੂਸ਼ਿਕਪਰਨ, ਭਰਮੰਤੀ ਅਤੇ ਆਖੁਪਰਣਿਕਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਮੁਸ਼ਟੀ, ਦ੍ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਮੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਕਿਂਲਿਹੀਂ ਕਟੁਕੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨ੍ਤਕਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਵੇਤਸਃ । ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਾ ਬਹੁਪਤ੍ਰਾ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਚਾਮਲਕ੍ਯਪਿ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਿੰਲਹੀ ਅਤੇ ਕਟੁਕੀ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਅੰਤਕਾ ਆਮਲਵੇਤਸ ਹੈ; ਅਸ਼ਵੱਥ, ਬਹੁਪਤਰਾ ਅਤੇ ਆਮਲਕੀ ਵੀ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਰੂषਕ੍ਰਂ ਪਤ੍ਰ ਸ਼ੂਕਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰੀ ਰਾਜਾਦਨਂ ਮਤਮ੍ । ਮਹਾਪਤ੍ਰਂ ਦਾਡਿਮਂ ਚ ਤਮੇਵ ਕਰਕਂ ਵਦੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਅਰੂਸ਼ਕਰਾ, ਪਤਰਾ, ਸ਼ੂਕਾ, ਖੀਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾਦਨਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਪਤਰਾ, ਦਾਡਿਮਾ ਅਤੇ ਕਰਕਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਸੂਰੀ ਵਿਦਲੀ ਸ਼ष੍ਪਾ ਕਾਲਿਨ੍ਦੀਤਿ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਕਣ੍ਟਕਾਖ੍ਯਾ ਮਹਾਸ਼੍ਯਾਮਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਪਾਦੀਤਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਮਸੂਰੀ, ਵਿਦਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਪਾ ਨੂੰ ਕਾਲਿੰਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੰਟਕਾਖਿਆ, ਮਹਾਸ਼ਿਆਮਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਪਾਦੀ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਵਿਦ੍ਯਾ ਕੁਨ੍ਤੀ ਨਿਕੁਮ੍ਭਾ ਚ ਤ੍ਰਿਭਙ੍ਗੀ ਤ੍ਰਿਪੁਟੀ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ । ਸਪ੍ਤਲਾ ਯਵਤਿਕ੍ਤਾ ਚ ਚਰ੍ਮਾ ਚਰ੍ਮਕਸੇਤਿ ਚ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵਿਦਿਆ, ਕੁੰਤੀ, ਨਿਕੁੰਭਾ, ਤ੍ਰਿਭੰਗੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਟੀ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਸਪਤਲਾ, ਯਵਤਿਕਤਾ, ਚਰਮਾ ਅਤੇ ਚਰਮਕਸਾ ਵੀ ਨਾਂ ਹਨ।

ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਚ ਤਿਕ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ੀ ਚਾਕ੍ਸ਼ਿਪੀਲੁਕਮ੍ । ਗਵਾਕ੍ਸ਼ੀ ਚਾਮृਤਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਗਿਰਿਕਰ੍ਣੋ ਗਵਾਦਿਨੀ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸ਼ੰਖਿਨੀ, ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਤਿਕਤਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ੀਪੀਲੁਕ; ਗਵਾਕਸ਼ੀ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਸ਼ਵੇਤਾ, ਗਿਰਿਕਰਨ ਅਤੇ ਗਵਾਦਿਨੀ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਾਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕੋऽਥ ਰਕ੍ਤਾਙ੍ਗੋ ਗੁਣ੍ਡਾ ਰੋਚਨਿਕੇਤਿ ਚ । ਹੇਮਕ੍ਸ਼ੀਰੀ ਸ੍ਮृਤਾ ਪੀਤਾ ਗੌਰੀ ਵੈ ਕਾਲਦੁਗ੍ਧਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਂਪਿਲਕਾ, ਰਕਤਾਂਗਾ, ਗੁੰਡਾ ਅਤੇ ਰੋਚਨਿਕਾ; ਹੇਮਖੀਰੀ ਨੂੰ ਪੀਤਾ, ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਕਾਲਦੁਧਿਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਾਙ੍ਗੇਰੁਕੀ ਨਾਗਬਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀ । ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ਼ੈਲਂ ਨੀਲਵਰ੍ਣਮਞ੍ਜਨਞ੍ਚ ਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਗਾਂਗੇਰੁਕੀ, ਨਾਗਬਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰਵਾਰੁਣੀ; ਤਾਰਕਸ਼, ਸ਼ੈਲਾ, ਨੀਲਵਰਨ, ਅੰਜਨ ਅਤੇ ਰਸਾਂਜਨ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਨਿਰ੍ਯਾਸੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲ੍ਯਾਃ ਸ ਮੋਚਰਸਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁष੍ਪੀ ਖਰੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗੋ ਮਯੂਰਕਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦਾ ਰਸ ਮੋਚਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਯਕਪੁਸ਼ਪੀ, ਖਰੀ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਅਤੇ ਮਯੂਰਕਾ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।