ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਵ੍ਯੋषਂ ਕਟੁਤ੍ਰਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯੂषਣਂ ਤਚ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਲਾਙ੍ਗਲੀ ਹਲਿਨੀ ਚ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇਯਸੀ ਗਜ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵਯੋਸ਼ਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੇ ਮਸਾਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਯੂਸ਼ਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਂਗਲੀ ਨੂੰ ਹਲਿਨੀ, ਅਤੇ ਚੇਯਸੀ ਨੂੰ ਗਜਪਿੱਪਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਾਯਨ੍ਤੀ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾ ਸ੍ਯਾਦੁਤ੍ਸਾਯਾ ਸੁਵਹਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਚਿਤ੍ਰਕਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਖੀ ਵਹ੍ਨਿਰਗ੍ਨਿਸਂਜ੍ਞਾਭਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਤ੍ਰਾਯੰਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾ, ਉਤਸਾਇਆ ਨੂੰ ਸੁਵਹਾ, ਚਿਤਰਕਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖੀ, ਵਹਿਨੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षਡ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੋਗ੍ਰਾ ਵਚਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਹੈਮਵਤੀਤਿ ਚ । ਕੁਟਜੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਕਃ ਸ਼ਕ੍ਰੋ ਵਤ੍ਸਕੋ ਗਿਰਿਮਾਲ੍ਲਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸ਼ਡਗ੍ਰੰਥਾ ਨੂੰ ਉਗਰਾ ਅਤੇ ਵਚਾ, ਸ਼ਵੇਤਾ ਨੂੰ ਹੈਮਵਤੀ, ਕੁਟਜਾ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਕਾ, ਸ਼ਕਰਾ, ਵਤਸਕਾ ਅਤੇ ਗਿਰਿਮਾਲਿਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਲਿਙ੍ਗੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਾਰਿष੍ਟਂ ਤਸ੍ਯ ਬੀਜਾਨਿ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ । ਮੁਸ੍ਤਕ੍ਤੋ ਮੇਘਨਾਮਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕੌਨ੍ਤੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਹਰੇਣੁਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਲਿੰਗਾ, ਇੰਦਰਯਵਾ ਅਤੇ ਆਰਿਸ਼ਟਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੁਸਤਕਾ ਨੂੰ ਮੇਘਨਾਮਾ, ਕੌਂਤੀ ਨੂੰ ਹਰੇਣੁਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਲਾ ਚ ਬਹੁਲਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈਲਾ ਚ ਤਥਾ ਤ੍ਰੁਟਿਃ । ਪਦ੍ਮਾ ਭਾਰ੍ਙ੍ਗੋ ਤਥਾ ਕਾਞ੍ਜੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਯष੍ਟਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਇਲਾ ਨੂੰ ਬਹੁਲਾ, ਸੁਖਮਇਲਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰੁਟੀ, ਪਦਮਾ, ਭਾਰੰਗਾ, ਕਾਂਜੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਯਸ਼ਟਿਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮੂਰ੍ਵਾ ਮਧੁਰਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਤੇਜਨੀ ਤਿਕ੍ਤਵਲ੍ਲਿਕਾ । ਮਹਾਨਿਮ੍ਬੋ ਬृਹਨ੍ਨਿਮ੍ਬੋ ਦੀਪ੍ਯਕਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਵਾਨਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਮੂਰਵਾ ਨੂੰ ਮਧੁਰਸਾ, ਤੇਜਨੀ ਨੂੰ ਤਿਕਤਵੱਲਿਕਾ, ਮਹਾਨਿੰਬਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਨਿੰਬਾ, ਅਤੇ ਦੀਪਯਕਾ ਨੂੰ ਯਵਾਨਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਕ੍ਰਿਮਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਾਮਠਂ ਹਿਙ੍ਗੁਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਅਜਾਜੀ ਜੀਰਕਂ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਾਰਵੀ ਚੋਪਕੁਞ੍ਚਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵਿਡੰਗਾ ਕ੍ਰਿਮੀਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ; ਰਾਮਠਾ ਨੂੰ ਹਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਜਾਜੀ ਨੂੰ ਜੀਰਕਾ, ਕਾਰਵੀ ਨੂੰ ਉਪਕੁੰਚਿਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਕਟੁਕਾ ਤਿਕ੍ਤਾ ਤਥਾ ਕਟੁਕਰੋਹਿਣੀ । ਤਗਰਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਤਂ ਵਕ੍ਰਂ ਚੋਚਂ ਤ੍ਵਚਵਰਾਙ੍ਗਕਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਟੁਕਾ, ਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕਟੁਕਰੋਹਿਣੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਟਗਰਾ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਕਰਾ ਤੇੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਚਾ ਨੂੰ ਤਵਚਾਵਰਾਂਗਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦੀਚ੍ਯਂ ਬਾਲਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਹ੍ਰੀਬੇਰਂ ਚਾਮ੍ਬੁਨਾਮਭਿਃ । ਪਤ੍ਰਕਂ ਦਲਸਂਜ੍ਞਾਭਿਸ਼੍ਚਾਰਕਂ ਤਸ੍ਕਰਾਹ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਉਦੀਚਿਆ ਨੂੰ ਬਾਲਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰੀਬੇਰਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤ੍ਰਕਾ ਨੂੰ ਦਲਸੰਜਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਰਕਾ ਨੂੰ ਤਸਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੇਮਾਭਂ ਨਾਗਸਂਜ੍ਞਾਭਿਰ੍ਨਾਗਕੇਸ਼ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਸृਕ੍ਕੁਙ੍ਕੁਮਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਥਾ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਬਾਹ੍ਲਿਕਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਹੇਮਾਭਾ ਨੂੰ ਨਾਗਕੇਸਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ੍ਰੱਕੁੰਕੁਮ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਬਾਹਲਿਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਯੋ ਲੋਹਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਯੌਗਿਕੈਰ੍ਲੋਹਨਾਮਭਿਃ । ਪੁਰਂ ਕੁਟਨਟਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਹਿषਾਕ੍ਸ਼ਃ ਪਲਙ੍ਕषਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਅਯੋ ਨੂੰ ਲੋਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾ, ਕੁਟਨਟਾ, ਮਹਿਸ਼ਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਪਲੰਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਸ਼੍ਮਰੀ ਕਟ੍ਫਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੋ ਚੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ ਗਜਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਚ ਪਤ੍ਰੀ ਚ ਸੁਰਭੀ ਸ੍ਤ੍ਰਵਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਸ਼ਮਰੀ ਨੂੰ ਕਟਫਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਪਰਣ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੱਲਕੀ, ਗਜਭੱਖਿਆ, ਪਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੁਰਭੀ ਸਤਰਵ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧਾਤ੍ਰੀਮਾਮਲਕੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਭੀਤਕਃ । ਪਥ੍ਯਾਭਯਾ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਪੂਤਨਾ ਚ ਹਰੀਤਕੀ ॥ ੧,੨੦੪.

ਧਾਤਰੀ ਨੂੰ ਆਮਲਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਭੀਤਕ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਥਿਆ ਨੂੰ ਅਭਯਾ, ਅਤੇ ਪੂਤਨਾ ਨੂੰ ਹਰੀਤਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਫਲਮੇਵੋਕ੍ਤਾ ਤਚ੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਂ ਫਲਤ੍ਰਿਕਮ੍ । ਉਦਕੀਰ੍ਯੋ ਦੀਰ੍ਘਵृਨ੍ਤਃ ਕਰਞ੍ਜਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਫਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਫਲਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਉਦਕੀਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਡੰਡੀ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਕਰੰਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯष੍ਟੀ ਯष੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਦੁਕਂ ਮਧੁਯष੍ਟਿਕਾ । ਧਾਤਕੀ ਤਾਮ੍ਰਪਰ੍ਣੋ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮਙ੍ਗਾ ਕੁਞ੍ਜਰਾ ਮਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਯਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਯਸ਼ਟਿਆਹਵਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਦੁਕਾ ਨੂੰ ਮਧੁਯਸ਼ਟਿਕਾ। ਧਾਤਕੀ ਨੂੰ ਤਾਮਰਪਰਨ, ਸਮੰਗਾ ਨੂੰ ਕੁੰਜਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿਤਂ ਮਲਯਜਂ ਸ਼ੀਤਂ ਗੋਸ਼ੀਰ੍षਂ ਸਿਤਚਨ੍ਦਨਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਮਲਯਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਸ਼ੀਰਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਫੈਦ ਚੰਦਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਕਤਾ ਚੰਦਨ ਵੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਰਕਤ ਚੰਦਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਕੋਲੀ ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਵੀਰਾ ਵਯਸ੍ਯਾ ਚਾਰ੍ਕਪੁष੍ਪਿਕਾ । ਸ਼ृਙ੍ਗੀ ਕਰ੍ਕਟਸ਼ृਙ੍ਗੀ ਚ ਮਹਾਘੋषਾ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਕੋਲੀ ਨੂੰ ਵੀਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਯਸਿਆ ਨੂੰ ਅਰਕਪੁਸ਼ਪਿਕਾ। ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਕਰਕਟਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਅਤੇ ਮਹਾਘੋਸ਼ਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੁਗਾਕ੍ਸ਼ੀਰੀ ਸ਼ੁਭਾ ਵਾਂਸ਼ੀ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵਂਸ਼ਲੋਚਨਾ । ਮृਦ੍ਵਿਕਾ ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾ ਤਥਾ ਗੋਸ੍ਤਨਿਕਾ ਮਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਤੁਗਾਕਸ਼ੀਰੀ, ਸ਼ੁਭ ਵਾਂਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਾਂਸ਼ਲੋਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਦਵਿਕਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਕਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਗੋਸਤਨਿਕਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਯਾਦੁਸ਼ੀਰਂ ਮृਣਾਲਞ੍ਚ ਸੇਵ੍ਯਂ ਲਾਮਜ੍ਜਕਂ ਤਥਾ । ਸਾਰਞ੍ਚ ਗੋਪਵਲ੍ਲੀ ਚ ਗੋਪੀ ਭਦ੍ਰਾ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਉਸ਼ੀਰਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਣਾਲਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸੇਵਿਆ ਅਤੇ ਲਾਮੱਜਕਾ ਵੀ। ਸਾਰਾ, ਗੋਪਵੱਲੀ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਭਦਰਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਨ੍ਤੀ ਕਟਙ੍ਕਟੇਰੀ ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਦਾਰੁਨਿਸ਼ੇਤਿ ਚ । ਹਰਿਦ੍ਰਾ ਰਜਨੀ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਪੀਤਿਕਾ ਰਾਤ੍ਰਿਨਾਮਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਦੰਤੀ ਅਤੇ ਕਟੰਕਟੇਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦਾਰੁਨਿਸ਼ਾ ਵੀ। ਹਰਿਦਰਾ ਨੂੰ ਰਜਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੀਤਿਕਾ ਨੂੰ ਰਾਤਿਨਾਮਿਕਾ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਦਨੀ ਛਿਨ੍ਨਰੁਹਾ ਨੀਲਵਲ੍ਲੀ ਰਸਾਮृਤਾ । ਵਸੁਕੋਟਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵਾਸ਼ਿਰਃ ਕਾਮ੍ਪਿਲ੍ਲੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਦਨੀ, ਛਿਨਨਰੁਹਾ, ਨੀਲਵੱਲੀ ਅਤੇ ਰਸਾਮ੍ਰਿਤਾ। ਵਸੁਕੋਟਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਾਸ਼ਿਰਾ ਨੂੰ ਕਾਂਪਿਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾषਾਣਭੇਦਕੋऽਰਿष੍ਟੋ ਹ੍ਯਸ੍ਮਭਿਤ੍ਕੁਟ੍ਟਭੇਦਕਃ । ਘਣ੍ਟਾਕਃ ਸ਼ੁष੍ਕਕੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵਚੋऽਥ ਸੂਚਕੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪਾਸ਼ਾਣਭੇਦਕ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕੁੱਟਭੇਦਕ। ਘੰਟਾਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਸ਼ਕਕਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਚਾ ਅਤੇ ਸੂਚਕਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸੁਰਸੋ ਬੀਜਕਸ਼੍ਚੈਵ ਪੀਤਸ਼ਾਲੋऽਭਿਧੀਯੇਤ । ਵਜ੍ਰਵृਕ੍ਸ਼ੋ ਮਹਾਵृਕ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਨੁਹੀ ਸ੍ਨੁਕ੍ਚ ਸੁਧਾ ਗੁਡਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸੁਰਸੋ ਅਤੇ ਬੀਜਕਾ, ਪੀਤਸ਼ਾਲਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਜਰਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਮਹਾਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਸਨੁਹੀ, ਸਨੁਕ, ਸੁਧਾ ਅਤੇ ਗੁੜਾ।

ਤੁਲਸੀਂ ਸੁਰਸਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਸ੍ਥੇਤਿ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਕੁਠੇਰਕੋऽਪ੍ਯਰ੍ਜੁਨਕਃ ਪਰ੍ਣੋ ਸੌਗਨ੍ਧਿਪਰ੍ਣਿਕ੍ਰਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਸੁਰਸਾ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਠੇਰਕਾ, ਅਰਜੁਨਕਾ, ਪਰਣ ਅਤੇ ਸੌਗੰਧੀਪਰਣਿਕਰਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਤਿ ਸੁਗਨ੍ਧਿਕਾ । ਜ੍ਞੇਯਾ ਸੁਗਨ੍ਧਿਪਰ੍ਣੋਤਿ ਵਾਸਨ੍ਤੀ ਕੁਲਜੇਤਿ ਚ ॥ ੧,੨੦੪.

ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਸਿੰਧੁਵਾਰਾ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਗੰਧੀਪਰਣੋਤੀ, ਵਾਸੰਤੀ ਅਤੇ ਕੁਲਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੀਯਕਂ ਪੀਤਕਾष੍ਠਂ ਕਤਕਾਖ੍ਯਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਗਾਯਤ੍ਰੀਖਦਿਰੋ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਦ੍ਭੇਦਃ ਕਨ੍ਦਰੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਾਲੀਯਕ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਟਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਯਤਰੀ ਖਦੀਰ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਕੰਦਰ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦੀ ਵਰਂ ਕੁਵਲਯਂ ਪਦ੍ਮਂ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਂ ਸ਼ਤਦਲਮਬ੍ਜਂ ਕਮਲਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਇੰਦੀ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਕੁਵਲਯਾ ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਹੈ, ਪਦਮ ਕਮਲ ਹੈ, ਨੀਲਉਤਪਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੌਗੰਧਿਕ, ਸ਼ਤਦਲ, ਅਬਜ ਅਤੇ ਕਮਲ—all ਕਮਲ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।

ਅਜਵਰ੍ਣੋ ਭਵੇਦੂਰ੍ਜੋ ਵਾਜਿਕਰ੍ਣੋऽਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਕਃ । ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਨ੍ਤਕਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੇਲੁਰ੍ਬਹੁਵਾਰਸ਼੍ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਅਜਵਰਨ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਾਜੀਕਰਨ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਕਰਨਕਾ। ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਂਤਕ, ਸ਼ੇਲੁਰ ਅਤੇ ਬਹੁਵਾਰਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸੁਨਨ੍ਦਕਃ ਕਕੁਦ੍ਭਦ੍ਰਂ ਛਤ੍ਰਾਕੀ ਛਤ੍ਰਸਂਜ੍ਞਕਾ । ਕਬਰੀ ਕੁਮ੍ਭਕੋ ਧृष੍ਟਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਵਿਧੋ ਧਨਕृਤ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸੁਨੰਦਕ, ਕਕੁਦਭਦ੍ਰ, ਛਤ੍ਰਾਕੀ ਅਤੇ ਛਤ੍ਰਸੰਜਨਕਾ; ਕਬਰੀ, ਕੁੰਭਕ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਖੁਦਵਿਧ ਅਤੇ ਧਨਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।