ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੦੩ ਹਰਿਰੁਵਾਚ । ਯਾ ਗੌਰ੍ਦ੍ਵੇष੍ਟਿਂ ਸ੍ਵਕਂ ਵਤ੍ਸਂ ਤਸ੍ਯਾ ਦੇਯਂ ਸ੍ਵਕਂ ਪਯਃ । ਲਵਣੇਨ ਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯਾ ਵਤ੍ਸਃ ਪ੍ਰਿਯੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੩.

ਹਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਗਾਂ ਆਪਣਾ ਵੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁੱਧ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੱਛਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਸ਼ੁਨੋऽਸ੍ਥਿ ਕਣ੍ਠਬਦ੍ਧਂ ਹਿ ਮਹਿषਾਣਾਂ ਗਵਾ ਤਥਾ । ਕृਮਿਜਾਲਂ ਪਾਤਯਤਿ ਸਕਲਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੨੦੩.

ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਭੈਸਾਂ ਜਾਂ ਗਾਂ ਦੀ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਗੋਜਙ੍ਗਨਾਭਿਪਾਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗੁਞ੍ਜਾਮੂਲਸ੍ਯ ਭਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ॥ ੧,੨੦੩.

ਗੁੰਜਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਗਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾਉਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਗਰਭ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵਰੁਣਫਲਸ੍ਯਰਸਂ ਕਰੇਣ ਮਥਿਤਂ ਸ਼ਿਵ । ਚਤੁष੍ਪਾਦਦ੍ਵਿਪਦਯੋਃ ਕृਮਿਜਾਲਂ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੩.

ਏ ਸ਼ਿਵ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਰਸ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਥ ਕੇ, ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਰਣਞ੍ਚ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਰੁਦ੍ਰ ਜਯਾਯਾਃ ਪੂਰਣਾਤ੍ਤਥਾ । ਗਜਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵੈ ਪਾਨਂ ਗੋਮਹਿष੍ਯੁਪਸਰ੍ਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੨੦੩.

ਰੁਦਰ, ਜਯਾ ਨਾਲ ਜਖਮ ਭਰ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਜਖਮ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਪਿਸਾਬ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਗਾਂ ਤੇ ਭੈਸ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਮਸੂਰ ਸ਼ਾਲਿਬੀਜਂ ਪੀਤਂ ਤਕ੍ਰੇਣ ਘਰ੍षਿਤਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ੀਰੇ ਗੋਮਹੀषਸ੍ਯੈਵ ਗੋਃ ਪੁਂਸਸ਼੍ਚ ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੩.

ਜੌ ਤੇ ਚਾਵਲ, ਮਸਲ ਕੇ, ਛਾਛ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਗਾਂ, ਭੈਸ ਜਾਂ ਬਲਦ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

ਪਤ੍ਰਞ੍ਚ ਸ਼ਰਪੁਙ੍ਖਾਯਾ ਦਤ੍ਤਂ ਸਲਵਣਂ ਸ਼ਿਵ । ਵਾਰਿਸ੍ਫੋਟਂ ਹਯਾਨਾਞ੍ਚ ਕੇਸਰਾਣਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੩.

ਏ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਰਪੁੰਖਾ ਦਾ ਪੱਤਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਦੇਣ ਤੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੂਆਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਫੋੜੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਘृਤਕੁਮਾਰੀਪਤ੍ਰਮੇਵ ਦਤ੍ਤਂ ਸਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਹਰ । ਤੁਰਗਮਕੇਸਰਾਣਾਂ ਕਣ੍ਡੂਨਂਸ਼੍ਯੇਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੨੦੩.

ਏ ਹਰਾ, ਘ੍ਰਿਤਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਪੱਤਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਦੇਣ ਤੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੂਆਂ ਦੀ ਖੁਜਲੀ ਪੂਰੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੦੪ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਏਵਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ਪ੍ਰਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਯਚ ਵੈਦ੍ਯਕਮ੍ । ਅਤ ਨਾਮਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਓषਧੀਨਾਂ ਸਮਾਸਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸ੍ਥਿਰਾ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾ ਚ ਸ਼ਾਲਪਣ੍ਯਸ਼ੁਮਤ੍ਯਪਿ । ਲਾਙ੍ਗਲੀ ਕਲਸੀ ਚੈਵ ਕ੍ਰੋष੍ਟੁਪੁਚ੍ਛਾ ਗੁਹਾ ਮਤਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸਥਿਰਾ, ਵਿਦਾਰੀਗੰਧਾ, ਸ਼ਾਲਪਣਿਆ, ਸ਼ੁਮਤੀ, ਲਾਂਗਲੀ, ਕਲਸੀ, ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੂਪੁੱਛਾ ਅਤੇ ਗੁਹਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਥ ਪਰ੍षਾਭੂਃ ਕਠਿਲ੍ਯਾ ਕਾਰੁਣਾ ਤਥਾ । ਏਰਣ੍ਡਸ਼੍ਚੋਰੁਵੂਕਃ ਸ੍ਯਾਦਾਮਰ੍ਦੋ ਵਰ੍ਧਮਾਨਕਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪੁਨਰਨਵਾ, ਪਰਸ਼ਾਭੂ, ਕਠਿਲਿਆ, ਕਾਰੁਣਾ, ਏਰੰਡਾ, ਉਰਵੂਕਾ, ਆਮਰਦਾ ਅਤੇ ਵਰਧਮਾਨਕ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਝषਾ ਨਾਗਬਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ਼੍ਵਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਗੋਕ੍ਸ਼ੁਰੋ ਮਤਃ । ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਵਰਾ ਭੀਰੁ ਪੀਵਰੀਨ੍ਦੀਵਰੀ ਵਰੀ ॥ ੧,੨੦੪.

ਝਛਾ ਨੂੰ ਨਾਗਬਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਵਦੰਸ਼ਟਰਾ ਨੂੰ ਗੋਕਸ਼ੁਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਵਰਾ, ਭੀਰੂ, ਪੀਵਰੀ, ਇੰਦਿਵਰੀ ਅਤੇ ਵਰੀ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀ ਤੁ ਬृਹਤੀ ਕृष੍ਣਾ ਹਂਸਪਾਦੀ ਮਧੁਸ੍ਤ੍ਰਵਾ । ਧਾਮਨੀ ਕਣ੍ਟਕਾਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾ ਸਿਂਹੀ ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵਿਆਘਰੀ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹੰਸਪਾਦੀ, ਮਧੁਸਤ੍ਰਵਾ, ਧਾਮਨੀ, ਕੰਟਕਾਰੀ, ਖੁਦਰਾ, ਸਿੰਹੀ ਅਤੇ ਨਿਦਿਗਧਿਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।

ਵृਸ਼੍ਚਿਕਾ ਤ੍ਰ੍ਯਮृਤਾ ਕਾਲੀ ਵਿषਘ੍ਨੀ ਸਰ੍ਪਦਂष੍ਟ੍ਰਿਕਾ । ਮਰ੍ਕਟੀ ਚਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਦਾਰ੍षੇਯੀ ਕਪਿਕਚ੍ਛੁਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕਾ, ਤ੍ਰਯਮ੍ਰਤਾ, ਕਾਲੀ, ਵਿਸ਼ਘਨੀ, ਸਰਪਦੰਸ਼ਟ੍ਰਿਕਾ, ਮਰਕਟੀ, ਆਤਮਗੁਪਤਾ, ਆਰਸ਼ੇਈ ਅਤੇ ਕਪਿਕਚਚੁਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੋ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਸਹਾ ਮਾषਪਰ੍ਣੋ ਮਹਾਸਹਾ । ਤ੍ਯਜਾ ਪਰਾ ਚ ਮਹਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਦਣ੍ਡਯੋਨ੍ਯਙ੍ਕਸਂਜ੍ਞਯਾ । ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਸ੍ਤੁ ਵਟੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਃ ਕਪਿਲੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਮੁਦਗਪਰਨ ਨੂੰ ਖੁਦਰਸਹਾ, ਮਾਸ਼ਪਰਨ ਨੂੰ ਮਹਾਸਹਾ, ਤਿਆਜਾ ਅਤੇ ਪਰਾ ਨੂੰ ਮਹਾ, ਦੰਡਯੋਨੀ ਅਤੇ ਅੰਕਸੰਜਨਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਯਗ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਸ਼ਵਥਾ ਨੂੰ ਕਪਿਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ੋऽਥ ਗਰ੍ਦਭਾਣ੍ਡਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰ੍ਕਟੀ ਚ ਕਪੀਤਨਃ । ਪਾਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਕਕੁਭੋ ਧਨ੍ਵਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋਰ੍ऽਜੁਨਨਾਮਭਿਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਗਰਦਭਾਂਡਾ, ਪਰਕਟੀ ਨੂੰ ਕਪੀਤਨਾ, ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਕਕੁਭ ਅਤੇ ਧਨਵੀ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਨ੍ਦੀਵृਕ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਰੋਹੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੁष੍ਟਿਕਾਰੀਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ । ਵਞ੍ਜੁਲੋ ਵੇਤਸੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਭਲ੍ਲਾਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਰੁष੍ਕਰਃ ॥ ੧,੨੦੪.

ਨੰਦੀਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਰੋਹੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀਕਾਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੰਜੁਲਾ, ਵੇਤਸਾ, ਭੱਲਾਤਾ ਅਤੇ ਅਰੁਸ਼ਕਰਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲੋਧ੍ਰਃ ਸਾਰਵਕੋ ਧृष੍ਟਸ੍ਤਿਰੀਟਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਬृਹਤ੍ਫਲਾ ਮਹਾਜਮ੍ਬੂਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਬਾਲਫਲਾ ਪਰਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਲੋਧਰਾ, ਸਾਰਵਕਾ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਤਿਰੀਟਾ — ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਤਫਲਾ ਮਹਾਜੰਬੂ ਹੈ, ਬਾਲਫਲਾ ਦੂਜੀ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਾ ਜਲਜਮ੍ਬੂਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਦੇਯੀ ਸਾ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਕਣਾ ਕृष੍ਣੋਪਕੁਞ੍ਚੀ ਚ ਸ਼ੌਣ੍ਡੀ ਮਾਗਧਿਕੇਤਿ ਚ ॥ ੧,੨੦੪.

ਤੀਜੀ ਜਲਜੰਬੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਦੇਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਣਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨੋਪਕੁੰਚੀ, ਸ਼ੌਣਡੀ ਅਤੇ ਮਾਗਧਿਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਥਿਤਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ੍ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਊषਣਂ ਮਰਿਚਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਮਹੌषਧਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਪਿੱਪਲੀ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਐਸਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਗ੍ਰੰਥਿਕਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਊਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਰਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁੰਠੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਹੈ।

ਵ੍ਯੋषਂ ਕਟੁਤ੍ਰਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯੂषਣਂ ਤਚ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਲਾਙ੍ਗਲੀ ਹਲਿਨੀ ਚ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇਯਸੀ ਗਜ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵਯੋਸ਼ਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੇ ਮਸਾਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਯੂਸ਼ਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਂਗਲੀ ਨੂੰ ਹਲਿਨੀ, ਅਤੇ ਚੇਯਸੀ ਨੂੰ ਗਜਪਿੱਪਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਾਯਨ੍ਤੀ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾ ਸ੍ਯਾਦੁਤ੍ਸਾਯਾ ਸੁਵਹਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਚਿਤ੍ਰਕਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਖੀ ਵਹ੍ਨਿਰਗ੍ਨਿਸਂਜ੍ਞਾਭਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੦੪.

ਤ੍ਰਾਯੰਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾ, ਉਤਸਾਇਆ ਨੂੰ ਸੁਵਹਾ, ਚਿਤਰਕਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖੀ, ਵਹਿਨੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षਡ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੋਗ੍ਰਾ ਵਚਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਹੈਮਵਤੀਤਿ ਚ । ਕੁਟਜੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਕਃ ਸ਼ਕ੍ਰੋ ਵਤ੍ਸਕੋ ਗਿਰਿਮਾਲ੍ਲਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਸ਼ਡਗ੍ਰੰਥਾ ਨੂੰ ਉਗਰਾ ਅਤੇ ਵਚਾ, ਸ਼ਵੇਤਾ ਨੂੰ ਹੈਮਵਤੀ, ਕੁਟਜਾ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਕਾ, ਸ਼ਕਰਾ, ਵਤਸਕਾ ਅਤੇ ਗਿਰਿਮਾਲਿਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਲਿਙ੍ਗੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਾਰਿष੍ਟਂ ਤਸ੍ਯ ਬੀਜਾਨਿ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ । ਮੁਸ੍ਤਕ੍ਤੋ ਮੇਘਨਾਮਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕੌਨ੍ਤੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਹਰੇਣੁਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਲਿੰਗਾ, ਇੰਦਰਯਵਾ ਅਤੇ ਆਰਿਸ਼ਟਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੁਸਤਕਾ ਨੂੰ ਮੇਘਨਾਮਾ, ਕੌਂਤੀ ਨੂੰ ਹਰੇਣੁਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਲਾ ਚ ਬਹੁਲਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈਲਾ ਚ ਤਥਾ ਤ੍ਰੁਟਿਃ । ਪਦ੍ਮਾ ਭਾਰ੍ਙ੍ਗੋ ਤਥਾ ਕਾਞ੍ਜੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਯष੍ਟਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਇਲਾ ਨੂੰ ਬਹੁਲਾ, ਸੁਖਮਇਲਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰੁਟੀ, ਪਦਮਾ, ਭਾਰੰਗਾ, ਕਾਂਜੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਯਸ਼ਟਿਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮੂਰ੍ਵਾ ਮਧੁਰਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਤੇਜਨੀ ਤਿਕ੍ਤਵਲ੍ਲਿਕਾ । ਮਹਾਨਿਮ੍ਬੋ ਬृਹਨ੍ਨਿਮ੍ਬੋ ਦੀਪ੍ਯਕਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਵਾਨਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਮੂਰਵਾ ਨੂੰ ਮਧੁਰਸਾ, ਤੇਜਨੀ ਨੂੰ ਤਿਕਤਵੱਲਿਕਾ, ਮਹਾਨਿੰਬਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਨਿੰਬਾ, ਅਤੇ ਦੀਪਯਕਾ ਨੂੰ ਯਵਾਨਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਕ੍ਰਿਮਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਾਮਠਂ ਹਿਙ੍ਗੁਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਅਜਾਜੀ ਜੀਰਕਂ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਾਰਵੀ ਚੋਪਕੁਞ੍ਚਿਕਾ ॥ ੧,੨੦੪.

ਵਿਡੰਗਾ ਕ੍ਰਿਮੀਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ; ਰਾਮਠਾ ਨੂੰ ਹਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਜਾਜੀ ਨੂੰ ਜੀਰਕਾ, ਕਾਰਵੀ ਨੂੰ ਉਪਕੁੰਚਿਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਕਟੁਕਾ ਤਿਕ੍ਤਾ ਤਥਾ ਕਟੁਕਰੋਹਿਣੀ । ਤਗਰਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਤਂ ਵਕ੍ਰਂ ਚੋਚਂ ਤ੍ਵਚਵਰਾਙ੍ਗਕਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਕਟੁਕਾ, ਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕਟੁਕਰੋਹਿਣੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਟਗਰਾ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਕਰਾ ਤੇੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਚਾ ਨੂੰ ਤਵਚਾਵਰਾਂਗਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦੀਚ੍ਯਂ ਬਾਲਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਹ੍ਰੀਬੇਰਂ ਚਾਮ੍ਬੁਨਾਮਭਿਃ । ਪਤ੍ਰਕਂ ਦਲਸਂਜ੍ਞਾਭਿਸ਼੍ਚਾਰਕਂ ਤਸ੍ਕਰਾਹ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੧,੨੦੪.

ਉਦੀਚਿਆ ਨੂੰ ਬਾਲਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰੀਬੇਰਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤ੍ਰਕਾ ਨੂੰ ਦਲਸੰਜਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਰਕਾ ਨੂੰ ਤਸਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।