ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਚਿਰਪਾਕਂ ਵਾਤਜਨ੍ਤੁ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਜਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਪਾਕਕਮ੍? । ਕਣ੍ਠਦਾਹਾਤ੍ਮਕਂ ਪਿਤ੍ਤਾਚ੍ਛੋਣਿਤਾਨ੍ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਮ੍ ॥ ੧,੨੦੧.

ਵਾਤ ਤੋਂ ਹੋਏ ਜਖਮ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲਈ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਤੋਂ ਹੋਏ ਜਖਮ ਜਲਦੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਜਖਮ ਗਲੇ ਵਿਚ ਜਲਣ ਅਤੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਹੌਲੀ ਦਰਦ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਆਗਨ੍ਤੁਜਨ੍ਤੁ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੁष੍ਟਵ੍ਰਣਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ । ਏਰਣ੍ਡਮੂਲਂ ਦ੍ਵਿਨਿਸ਼ਂ ਚਿਤ੍ਰਕਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੇषਜਮ੍ ॥ ੧,੨੦੧.

ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਖਮ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਰੰਡ ਦੀ ਜੜ, ਚਿਤਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਰਸੋਨਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਵਾਪਿ ਤਕ੍ਰਕਾਞ੍ਜਿਕਪੋषਿਤਮ੍ । ਤਿਲਸਕ੍ਤੁਕਪਿਣ੍ਡਿਕਾ ਦਧਿਯੁਕ੍ਤਾ ਸਸੈਨ੍ਧਵਾ । ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਯੁਤਂ ਪਿਣ੍ਡਂ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਮ੍ ॥ ੧,੨੦੧.

ਲਸਣ ਅਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਜਾਂ ਤਕਰਾ ਨਾਲ ਖਮੀਰ ਹੋਇਆ, ਤਿਲ ਦੀ ਪੀਠੀ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਪੀਠੀ ਜਖਮ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨ ਅਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਟੋਲਂ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਞ੍ਚ ਵਚਾ ਚਿਤ੍ਰਕਮੇਵ ਚ । ਪਿਪ੍ਪਲੀਸ਼ृਙ੍ਗਵੇਰਞ੍ਚ ਚੂਰ੍ਣਮੇਕਤ੍ਰ ਕਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੧.

ਪਟੋਲਾ, ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਵਚ, ਚਿਤਰਕ, ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਅਦਰਕ — ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਪੀਸ ਕੇ ਚੂਰਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਏਤਤ੍ਪਾਨਾਤ੍ਕ੍ਰਿਮਿਸ਼੍ਲੇष੍ਮਮਨ੍ਦਾਨਿਲਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਂ ਪਟੋ ਲਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਖਦਿਰਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੧.

ਇਹ ਚੂਰਨ ਪੀਣ ਨਾਲ ਕੀੜੇ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਵਾਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਪਟੋਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਖਦੀਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਵਾਥਯਿਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਵਾਹਂ ਸृਤਰਕ੍ਤਂ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਤ੍ਰ੍ਯਹਮੇਵ ਪ੍ਰਿਦਾਤਵ੍ਯਂ ਹਯਕੁष੍ਠੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੨੦੧.

ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਵ੍ਰਣੇषੁ ਚ ਕੁष੍ਠੇषੁ ਤੈਲਂ ਸਰ੍षਪਜਂ ਹਿਤਮ੍ । ਲਸ਼ੁਨਾਦਿਕषਾਯਸ਼੍ਚ ਪਾਨਭੁਕ੍ਤ੍ਯੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੨੦੧.

ਜਖਮ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗ ਲਈ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਲਸਣ ਆਦਿ ਦੀ ਕਢੀ ਪੀਣ ਅਤੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਰਸੋਪੇਤਂ ਮਾਂਸੀਨਾਂ ਰਸਕੇਨ ਵਾ । ਸਦ੍ਯੋ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਨਸ੍ਯਮਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾਤੈਃ ਸੁਸਂਯੁਤੈਃ ॥ ੧,੨੦੧.

ਨੱਕ ਵਿਚ ਇਲਾਜ ਲਈ, ਮਾਤੁਲੁੰਗ ਦਾ ਰਸ ਜਾਂ ਮਾਂਸੀ ਦਾ ਰਸ ਹੋਰ ਵਾਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਲਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਥਮੇऽਹ੍ਨਿ ਏਕੈਕਪਲਵृਦ੍ਧਿਤਃ । ਯਾਵਦ੍ਦਿਨਾਨਿ ਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਪਲਾਨ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ੋਤ੍ਤਮੇ ॥ ੧,੨੦੧.

ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੋ ਪਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਦਿਨ ਇਕ ਪਲਾ ਵਧਾ ਕੇ, ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਅਠਾਰਾਂ ਪਲਾਂ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਧਮੇऽष੍ਟਪਲਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਧ੍ਯਮੇ ਸ੍ਯੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਸ਼ਰਨ੍ਨਿਦਾਘਯੋਰ੍ਨੈਵਦੇਯਂ ਨੈਵ ਤੁ ਦਾਪਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੧.

ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਅੱਠ ਪਲਾਂ, ਮੱਧਮ ਵਿਚ ਚੌਦਾਂ ਪਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਵਾਈ ਸਰਦੀਆਂ ਜਾਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ।

ਤੈਲੇਨ ਵਾਤਿਕੇ ਰੋਗੇ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਜ੍ਯਪਯੋਨ੍ਵਿਤੈਃ । ਕਟੁਤੈਲੈਃ ਕਫੇ ਵ੍ਯੋषੈਃ ਪਿਤ੍ਤੇ ਚਤ੍ਰਿਫਲਾਮ੍ਬੁਭਿਃ ॥ ੧,੨੦੧.

ਵਾਤ ਰੋਗ ਲਈ ਤੇਲ, ਚੀਨੀ, ਘੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਤੇਲ ਅਤੇ ਮਸਾਲੇ, ਪਿੱਤ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲਿषष੍ਟਿਕਦੁਗ੍ਧਾਸ਼ੀ ਹਯੋ ਹਿਨ ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤਃ । ਪਕ੍ਵਜਮ੍ਬੂਨਿਭੋ ਹੇਮਵਰ੍ਣੋऽਸ਼੍ਵੋ ਨ ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤਃ ॥ ੧,੨੦੧.

ਜੋ ਘੋੜਾ ਚਾਵਲ, ਸ਼ਸ਼ਟਿਕਾ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਟੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੱਕੀ ਜਾਮੁਨ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਘੋੜਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਰ੍ਧਪ੍ਰਹਰਣੇ ਧੁਰ੍ਯੇ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਂ ਪ੍ਰਾਸ਼ਯੇਦ੍ਧਯਮ੍ । ਭੋਜਯੇਤ੍ਪਾਯਸਂ ਦੁਗ੍ਧਂ ਸਤ੍ਵਰਂ ਸੁਸ੍ਥਿਰੋ ਹਯਃ ॥ ੧,੨੦੧.

ਅੱਧਾ ਪ੍ਰਹਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਗੁਗਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ ਖੀਰ ਜਲਦੀ ਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹੇ।

ਵਿਕਾਰੇ ਭੋਜਨੇ ਦੁਗ੍ਧਂ ਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਾਤਲੇ ਦਦੇਤ੍ । ਕਰ੍षਮਾਂਸਰਸੈਃ ਪਿਤ੍ਤੇ ਮਧੁਮੁਦ੍ਗਰਸਾਜ੍ਯਕੈਃ ॥ ੧,੨੦੧.

ਰੋਗ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵਾਤ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਖਵਾਓ। ਪਿੱਤ ਲਈ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਸ਼ਹਿਦ, ਮੁੰਗ ਅਤੇ ਘੀ ਵਰਤੋ।

ਕਫੇ ਮੁਦ੍ਗਾਨ੍ਕੁਲਤ੍ਥਾਨ੍ਵਾ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਨ੍ਕਫੇ ਹਯੇ । ਬਾਧਿਰ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧਿਤੇ ਗ੍ਰਾਸੇ ਤ੍ਰਿਦੋषਾਦੌ ਤੁ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ ॥ ੧,੨੦੧.

ਕਫ ਲਈ ਮੁੰਗ ਅਤੇ ਕੁਲਥਾ ਜਾਂ ਕੜਵੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਖਾਣੇ ਦਿਓ। ਬਹਿਰੇਪਨ ਜਾਂ ਰੋਗ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਗੁਗਲ ਵਰਤੋ।

ਘਾਸੈਰ੍ਦੂਰ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਰੋਗੇ ਪ੍ਰਥਮੇऽਹ੍ਨਿ ਪਲਂ ਦਦੇਤ੍ । ਵਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ਤਤਃ ਕਰ੍षਮੇਕਾਹ੍ਨਿ ਪਲਪਞ੍ਚਕਮ੍ ॥ ੧,੨੦੧.

ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੂrvਾ ਘਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ਾ ਵਧਾ ਕੇ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਪੰਜ ਪਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਾਨੇ ਚ ਭੋਜਨੇ ਚੈਵ ਅਸ਼ੀਤਿਪਲਕਂ ਪਰਮ੍ । ਮਧ੍ਯੇ षष੍ਟਿਸ਼੍ਚਾਧਮੇषੁ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਭੋਗਿषੁ ॥ ੧,੨੦੧.

ਪੀਣ ਤੇ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਅੱਸੀ ਪਲਾ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਦਰਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੱਠ ਪਲਾ; ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਚਾਲੀ ਪਲਾ।

ਵ੍ਰਣੇ ਕੁष੍ਠੇषੁ ਖਞ੍ਜੇषੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਵਾਥਸਂਯੁਤਮ੍ । ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੌ ਸ਼ੋਥਰੋਗੇ ਚ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਯੋਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੦੧.

ਜਖਮ, ਕੋ਷ਟ ਤੇ ਲੰਗੜੇਪਣ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੇ ਕਢੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਲਕੀ ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਥ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵ੍ਰਣੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਗੋਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਘृਤਸਂਯੁਤਮ੍ । ਦੇਯਂ ਕृਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁष੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਾਂਸੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਭੋਜਨਮ੍ ॥ ੧,੨੦੧.

ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਜਖਮ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਮਾਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖਾਣਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸੁਪਿष੍ਟਾਯਾਃ ਪ੍ਰਦਾਤਵ੍ਯਂ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਃ ਪਲਪਞ੍ਚਕਮ੍ । ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਘृਤਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਰਦ੍ਗੀष੍ਮੇ ਚ ਵਾਜਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੨੦੧.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਸੀ ਹੋਈ ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪਲਾ ਸਵੇਰੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਦ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਰੋਗਘ੍ਨਂ ਪੁष੍ਟਿਦਂ ਚਾਪਿ ਬਲਤੇਜੋਵਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ । ਤਦੇਵਾਸ਼੍ਵਾਯਦਾਤਵ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਯੁਕ੍ਤਮਥਾਪਿ ਵਾ ॥ ੧,੨੦੧.

ਇਹ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ, ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਤਾਕਤ-ਚਲਾਕੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗੁਡੂਚੀਕਲ੍ਪਯੋਗੇਨ ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਯੋਃ । ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਮਧ੍ਯਸ੍ਯ ਜਘਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪਲਾਨਿ ਹਿ ॥ ੧,੨੦੧.

ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਤੇ ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਲਈ ਮੱਧਮ ਦਰਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਪਲਾ, ਤੇ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਹਾਨਾਮੇਕਰੂਪਂ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਚ ਯਦਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੁਪਸਰ੍ਗਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੧.

ਜਦੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਦਿਸਣ ਲੱਗਣ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਮਰ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਸਰਗ ਰੋਗ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਹੋਮਾਦ੍ਯੈ ਰਕ੍ਸ਼ਯਾ ਵਿਪ੍ਰਭੋਜਨੈਰ੍ਬਲਿਕਰ੍ਮਣਾ । ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੋਪਸਰ੍ਗਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਪਤਃ ॥ ੧,੨੦੧.

ਹੋਮ ਆਦਿ ਰੱਖਿਆ ਕਰਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਬਲੀ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਉਪਸਰਗ ਰੋਗ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰੀਤਕੀ ਆਦਿ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ।

ਹਰੀਤਕੀ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੈਸ੍ਤੈਲੇਨ ਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਆਦੌ ਪਞ੍ਚ ਤਤਃ ਪਞ੍ਚ ਵृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪੂਰ੍ਣਸ਼ਤਾਵਧਿ । ਉਤ੍ਤਮਾ ਚ ਸ਼ਤਂ ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ੀਤਿਃ षष੍ਟਿਰੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੨੦੧.

ਹਰੀਤਕੀ, ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ, ਤੇਲ ਤੇ ਲੂਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਪੰਜ, ਵਧਾ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸੌ ਪਲਾ ਤੱਕ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਾਤਰਾ ਸੌ, ਜਾਂ ਅੱਸੀ, ਜਾਂ ਸੱਠ ਪਲਾ ਹੈ।

ਗਜਾਯੁਰ੍ਵੇਦਮਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯੇ ਉਕ੍ਤਾਃ ਕਲ੍ਪਾ ਗਜੇ ਹਿਤਾਃ । ਗਜੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾ ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤਾਭਿਰ੍ਗਜਰੁਗਰ੍ਦਨਃ ॥ ੧,੨੦੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਹਾਥੀ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਤਰੀਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਹਾਥੀ ਲਈ ਮਾਤਰਾ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਜੋ ਪਸਰ੍ਗਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਸ਼ਮਨਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮ ਚ । ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਸੁਰਾਨ੍ਵਿਪ੍ਰਾਨ੍ਰਤ੍ਨੈਰ੍ਗਾਂ ਕਪਿਲਾਂ ਦਦੇਤ੍ ॥ ੧,੨੦੧.

ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਉਪਸਰਗ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਪੀਲੀ ਗਾਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਦਨ੍ਤਿਦਨ੍ਤਦ੍ਵਯੇ ਮਾਲਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧੀਯਾਦੁਪੋषਿਤਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਨ੍ਵੈਦ੍ਯੈਰ੍ਵਚਾਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਾਂਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੦੧.

ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਲਾ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਵੈਦ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਚਾਹੀਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਦੇਣ।

ਸੂਰ੍ਯਾਦਿਸ਼ਿਵਦੁਰ੍ਗਾਸ਼੍ਰੀਵਿष੍ਣ੍ਵਰ੍ਚਾ ਰਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਗਜਮ੍ । ਬਲਿਂ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚ ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਨਾਪਯੇਚ੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਘਟੈਃ ॥ ੧,੨੦੧.

ਸੂਰਜ, ਸ਼ਿਵ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੇਣ ਤੇ ਚਾਰ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।