ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਿਰੋऽਭ੍ਯਙ੍ਗਾਚ੍ਛਿਰਾਜਨ੍ਮਯੂਕਾਲਿਖ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਨਯੇਤ੍ । ਨਵਦਗ੍ਧਂ ਸ਼ਙ੍ਖਚੂਰ੍ਣਂ ਘृष੍ਟਸੀਸਕਲੇਪਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਇਸ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੂ ਤੇ ਨਿਟਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਜਲਾਏ ਹੋਏ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨੂੰ ਸੀਸਾ ਨਾਲ ਘਿਸ ਕੇ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਕਚਾਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਮਹਾਕृष੍ਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵृषਭਧ੍ਵਜ । ਭृਙ੍ਗਰਾਜਂ ਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਬੀਜਪੂਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਬੀਜਪੂਰਕਾ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਵਾਲ ਨਰਮ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੀਲੀ ਚ ਕਰਵੀਰਂ ਚ ਗੁਡਮੇਤੈਃ ਸਮਂ ਸ਼ृਤਮ੍ । ਪਲਿਤਾਨੀਹ ਕृष੍ਣਾਨਿ ਕੁਰ੍ਯਾਲ੍ਲੇਪਾਨ੍ਮਹੌषਧਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਨੀਲੀ ਤੇ ਕਰਵੀਰ ਨੂੰ ਗੁੜ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਪਕਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਫੇਦ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੀ (ਤਾ) ਲੀ ਚ ਭृਙ੍ਗ ਰਾਜਕਮ੍ । ਜੀਰ੍ਣਂ ਪਕ੍ਵਂ ਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਕृष੍ਣਕੇਸ਼ਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਆਮ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮੱਜਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਨੀਲੀ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਖੱਟਾ ਕੰਜੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਕ੍ਰਮਰ੍ਦਕਬੀਜਾਨਿ ਕੁष੍ਠਮੇਰਣ੍ਡਮੂਲਕਮ੍ । ਅਤ੍ਯਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਪਿष੍ਟ੍ਵਾ ਲੇਪਾਨ੍ਮਸ੍ਤਕਰੋਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਚਕਰਮਰਦਾ ਦੇ ਬੀਜ, ਕੁਸ਼ਟ ਤੇ ਅਰੰਡ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੱਟੇ ਕੰਜੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ ਵਚਾ ਹਿਙ੍ਗੁ ਕੁष੍ਠਂ ਨਾਗੇਸ਼੍ਵਰਂ ਤਥਾ । ਸ਼ਤਪੁष੍ਪਾ ਦੇਵਦਾਰੁ ਏਭਿਸ੍ਤੈਲਂ ਤੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਵਚ, ਹਿੰਗ, ਕੁਸ਼ਟ, ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਗੋਪੁਰੀਪਰਸੇਨੈਵ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗੇਨ ਸਂਯੁਤਮ੍ । ਤਤ੍ਕਣਭਰਣਾਦੁਗ੍ਰਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਨਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਇਸ ਤੇਲ ਨੂੰ ਗੋਪੁਰੀ ਦੇ ਰਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਕੰਨ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੇषਮੂਤ੍ਰਸੈਨ੍ਧਵਾਭ੍ਯਾਂ ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਭਰਣਾਚ੍ਛਿਵ । ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਪੂਤਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृਮਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵਾਦਿਕਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੭੬.

ਭੇਡ ਦੇ ਮੂਤਰ ਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਕੰਨ ਦੀ ਬਦਬੂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਸ ਤੇ ਰਸ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਲਤੀਪੁਪ੍ਪਦਲਯੋ ਰਸੇਨ ਭਰਣਾਤ੍ਤਥਾ । ਗੋਜਲੇਨੈਵ ਪੂਰੇਣ ਪੂਯਸ੍ਤ੍ਰਾਵੋ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੭੬.

ਮਾਲਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਜਾਂ ਗਉਜਲ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਪਸ ਦਾ ਰਸ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕष੍ਠਮਾषਮਰੀਚਾਨਿ ਤਗਰਂ ਮਧੁ ਪਿਪ੍ਪਲੀ । ਅਪਾਮਾਰ੍ਗੋऽਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾ ਚ ਬृਹਤੀ ਸਿਤਸਰ੍षਪਾਃ ॥ ੧,੧੭੬.

ਕਸ਼ਠ, ਮਾਸ, ਮਰੀਚ, ਤਗਰ, ਮਧ, ਪਿੱਪਲੀ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਸਫੈਦ ਸਰੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਵਾਸ੍ਤਿਲਾਃ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ ਪਾਦਿਕੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਲਿਙ੍ਗਬਾਹੁਸ੍ਤਨਾਨਾਂ ਚ ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਕृਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਕਟੁਤੈਲਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਂ ਬृਹਤੀ ਫਲਦਾਡਿਮਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਜੌ, ਤਿਲ ਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਉਤਰਨਾ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ, ਬਾਂਹ ਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੜਵਾ ਤੇਲ, ਭਲਾਤਕ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਅਨਾਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਲ੍ਕਲੈਃ ਸਾਧਿਤੈਰ੍ਲਿਪ੍ਤਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਤੇਨ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ॥ ੧,੧੭੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਾਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਤੇਲ ਦਾ ਲੇਪ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੭ ਹਰਿਰੁਵਾਚ । ਸੋਭਾਞ੍ਜਨਪਤ੍ਰਰਸਂ ਮਧੁਯੁਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੋਃ । ਭ (ਚ) ਰਣਾਦ੍ਰੋਗਹਰਣਂ ਭਵੇਨ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੭੭.

ਹਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੋਭਾਂਜਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਮਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਅਸ਼ੀਤਿਤਿਲਪੁष੍ਪਾਣਿ ਜਾਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕੁਸੁਮਾਪਿ ਚ । ਉषਾਨਿਮ੍ਬਾਮਲਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਪਿਪ੍ਪਲੀਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਅਸੀ ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਜਾਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਉਸ਼ਾ, ਨਿੰਬ, ਆਮਲਾ, ਸੁੰਠ, ਪਿੱਪਲੀ ਤੇ ਚਾਵਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਛਾਯਾਸੁष੍ਕਾਂ ਵਟੀਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪਿष੍ਟ੍ਵਾ ਤਣ੍ਡੁਲਵਾਰਿਣਾ । ਮਧੁਨਾ ਸਹਸਾ ਚਾਕ੍ਸ਼੍ਣੋਰਞ੍ਜਨਾਤ੍ਤਿਮਿਰਾਦਿਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾ ਕੇ ਵਟੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਧ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅੰਧੇਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬਿਭੀਤਕਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾ ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਖਨਾਭਿਰ੍ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ । ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਮਰੀਚਾ ਨਿ ਅਜਾਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੇषਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਬੇਹੜਾ ਫਲ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਮੱਜਾ, ਸੰਖ ਦੀ ਚੂਰਨ, ਮਨਸ਼ਿਲਾ, ਨੀਂਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ — ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਕਰੀ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਸੋ।

ਪੁष੍ਪਂ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਧਤਾਂ ਹਨ੍ਤਿ ਤਿਮਿਰਂ ਪਟਲਂ ਤਥਾ । ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਨਿ ਸ਼ਙ੍ਖਸ੍ਯ ਤਦਰ੍ਧੇਨ ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ ॥ ੧,੧੭੭.

ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਰਾਤ ਦੀ ਅੰਧਤਾ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਖ ਚੂਰਨ ਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਮਨਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਵਰਤੋ।

ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ ਤਦਰ੍ਧੇਨਤ੍ਵੇਤਤ੍ਪਿष੍ਟ੍ਵਾਦਕੇਨ ਤੁ । ਛਾਯਾਸ਼ੁष੍ਕਾਂ ਤੁ ਵਟਿਕਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਯਨਮਞ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਪਾਓ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸੋ, ਅਤੇ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਵਟੀ ਬਣਾਓ। ਇਹ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਜਨ ਵਜੋਂ ਲਗਾਓ।

ਤਿਮਿਰਂ ਪਟਲਂ ਹਨ੍ਤਿ ਪਿਚਿਟਂ ਚ ਮਹੌषਧਮ੍ । ਤ੍ਰਿਕਟੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਚੈਵ ਕਰਂ ਜਸ੍ਯ ਫਲਾਨਿ ਚ ॥ ੧,੧੭੭.

ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਤੇ ਚਿਪਚਿਪੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਕਟੁ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਕਰੰਜ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ।

ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਰਜਨੀਦ੍ਵੇ ਵ ਭृਙ੍ਗਰਾਜਰਸੇਨ ਹਿ । ਪਿष੍ਟ੍ਵਾ ਤਦਞ੍ਜਨਾਦੇਵ ਤਿਮਿਰਾਦਿਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਹਲਦੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦਾ ਰਸ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਅੰਜਨ ਵਜੋਂ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਟਰੂषਕਮੂਲਂ ਤੁ ਕਾਞ੍ਜਿਕਾਪਿष੍ਟਮੇਵ ਤੁ । ਤੇਨਾਕ੍ਸ਼ਿਬੂਮਿਲੇਪਾਚ੍ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼ੂਲਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੭੭.

ਆਟਰੂਸ਼ਕਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਖੱਟੀ ਕੰਜੀ ਨਾਲ ਪੀਸੋ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪਤਲੀ 'ਤੇ ਲਗਾਓ। ਇਸ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤਕ੍ਰਂ ਬਦਰੀਮੂਲਂ ਪੀਤਂ ਵਾਕ੍ਸ਼ਿਵ੍ਯਥਾਂ ਹਰੇਤ੍ । ਸੈਨ੍ਧਂਵਂ ਕਟੁਤੈਲਂ ਚ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਮੂਲਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਸਤਕਰਾ ਅਤੇ ਬਦਰੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪੀ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਤਿੱਖਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੀਰਕਾਞ੍ਜਿਕਸਂਘृष੍ਟਂ ਤਾਮ੍ਰਪਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਤੇਨ ਚ । ਅਞ੍ਜਨਾਤ੍ਪਿਞ੍ਜਟਸ੍ਯੈਵ ਨਾਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਰ ॥ ੧,੧੭੭.

ਦੂਧ ਅਤੇ ਖੱਟੀ ਕੰਜੀ ਨਾਲ ਤਾਮਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰਗੜ ਕੇ, ਅੰਜਨ ਵਜੋਂ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਚਿਪਚਿਪੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।

ਓਂ ਦਦ੍ਰੁ ਸਰ ਕ੍ਰੋਂ ਹ੍ਰੀਂ ਠਃ ਠਃ ਦਦ੍ਰੁ ਸਰ ਹ੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੀਂ ਓਂ ਉਂ ਊ ਸਰ ਕ੍ਰੀਂ ਕ੍ਰੀਂ ਠਃ ਠਃ । ਆਦ੍ਯਾ ਹਿ ਵਸ਼ਾਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣਾਨੇਨ ਚਾਞ੍ਜਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਓਂ ਦਦਰੁ ਸਰ ਕ੍ਰੋਂ ਹ੍ਰੀਂ ਠਹ ਠਹ ਦਦਰੁ ਸਰ ਹ੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੀਂ ਓਂ ਉਂ ਊ ਸਰ ਕ੍ਰੀਂ ਕ੍ਰੀਂ ਠਹ ਠਹ — ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਅੰਜਨ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬਿਲ੍ਵਕਨੀਲਿਕਾਮੂਲਂ ਪਿष੍ਟਮਭ੍ਯਞ੍ਜਨੇਨ ਚ । ਅਨੇਨਾਞ੍ਜਿਤਮਾਤ੍ਰੇਣ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਿਮਿਰਾਣਿ ਹਿ ॥ ੧,੧੭੭.

ਬਿਲਵਾ ਅਤੇ ਕਨੀਲਿਕਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪੀਸ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਟੁਕਂ (ਪਿਪ੍ਪਲੀ) ਤਗਰਂ ਚੈਵ ਹਰਿਦ੍ਰਾਮਲਕਂ ਵਚਾ । ਖਦਿਰਪਿष੍ਟਵਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਅਞ੍ਜਨਾਨ੍ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਪਿਪਲੀ, ਤਗਰ, ਹਲਦੀ, ਆਂਵਲਾ, ਵਚ ਅਤੇ ਖਦੀਰ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਅੰਜਨ ਵਜੋਂ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨੀਰਪੂਰ੍ਣਮੁਖੋ ਧੌਤਿ ਬृਹਨ੍ਮਾਨੇਨ ਯੋऽਕ੍ਸ਼ਿਣੀ । ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗੈਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੭੭.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਮੂੰਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਜਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਰਣ੍ਡਸ੍ਯ ਮੂਲੇਨ ਪਤ੍ਰੇਣਾਪਿ ਪ੍ਰਸਾਧਿਤਮ੍ । ਛਗਦਗ੍ਧਸੇਕਮੌष੍ਣ੍ਯਾਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषੋਰ੍ਵਾਤਸ਼ਲਨਤ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਸਫੈਦ ਅੰਡਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪੱਤਾ, ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਜਲਣ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦਨਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਵृਦ੍ਧਪਾਲਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਹਰੀਤਕੀ । ਪਟਲਂ ਕੁਸੁਮਂ ਨੀਲੀ ਚ (ਵ) ਕ੍ਰਿਕਾਂ ਹਰਤੇऽਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਚੰਦਨ, ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਲਾਸ਼, ਹਰੜ, ਕੁਸੁਮ ਅਤੇ ਨੀਲੀ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਨ ਵਜੋਂ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਤੇ ਦਾਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।