ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸੁਸ਼ੀਤਲਂ ਵਾਰਿ ਤृਟ੍ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਦਾਹਨੁਤ੍ । ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਪ ਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ॥ ੧,੧੭੫.

ਤ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਉਲਟੀ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੇ ਜਲਣ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਦਿਓ; ਵਾਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਬਿਲਵਾ ਆਦਿ ਪੰਜ ਜੜਾਂ ਦੀ ਕਵਾਥਾ ਵਰਤੋ।

ਪਾਚਨਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਂ ਗੁਡृਚੀਵਿਸ਼੍ਵਭੇषਜਮ੍ । ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਤ੍ਵਯਂ ਕ੍ਵਾਥੋ ਦਤ੍ਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰਃ ਪਰਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਪੀਪਲੀ ਦੀ ਜੜ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਭੈਸ਼ਜ ਪਚਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵਾਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਵਾਥਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਘ੍ਨਃ ਸਮਧੁਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਪਰ੍ਪਟਨਿਮ੍ਬਯੋਃ । ਵਿਧਾਨੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇऽਪਿ ਯ੍ਸਯ ਸਂਜ੍ਞਾ ਨ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੭੫.

ਪਰਪਟਾ ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੀ ਕਵਾਥਾ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਪਿਤਤਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਇਹਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।

ਪਾਦਯੋਸ੍ਤੁ ਲਲਾਟੇ ਵਾ ਦਹੇਲ੍ਲੌਹਸ਼ਲਾਕਯਾ । ਤਿਕ੍ਤਾ ਪਾਠਾ ਪਰ੍ਪਟਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ੀਰੋ ਭੇਦਨਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਵਿਸ਼ੋਧਨਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਪੈਰਾਂ ਜਾਂ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸਲਾਖ ਨਾਲ ਦਾਗੋ; ਕੜਵੀ ਪਾਠਾ, ਪਰਪਟਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਪੁਰਗਟਿਵ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਸਾਫ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੬ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਖਲ੍ਵਾਟਸ੍ਯ ਕਚਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ । ਦਗ੍ਧਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤਲੇਪਾਤ੍ਸਾਜਾਕ੍ਸ਼ੀਰਰਸਾਞ੍ਜਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ, ਗੰਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੰਗੇ ਵਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਜਲਾਏ ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੰਦ ਦੀ ਲੇਪ, ਜੌ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਅੰਜਨ ਲਗਾਏ।

ਭृਙ੍ਗਰਾਜਰਸੇਨੈਵ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗੇਨ ਸਾਧਿਤਮ੍ । ਕੇਸ਼ਵृਦ੍ਧਿਕਰਂ ਤੈਲਂ ਗੁਞ੍ਜਾਚੂਰ੍ਣਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਚ ॥ ੧,੧੭੬.

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਗੁੰਜਾ ਚੂਰਨ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਵਾਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਏਲਾਮਾਂਸੀਕੁष੍ਠਮੁਰਾਯੁਕ੍ਤਮਭ੍ਯਙ੍ਗਤਃ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਗੁਞ੍ਜਾਫਲਂ ਸਮਾਦੇਯਂ ਲੇਪਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਇਲਾਚੀ, ਮਾਂਸੀ, ਕੁਸ਼ਟ ਤੇ ਉਰਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਲਣ ਜਾਂ ਗੁੰਜਾ ਫਲ ਦੀ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਚੰਦਨੀ ਕਾਰਨ ਗੰਜਾਪਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਚੂਰ੍ਣਲੇਪਾਦ੍ਵੈ ਕੇਸ਼ਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ । ਕਰਞ੍ਜਾਮਲਕੈਲਾਲਲਾਕ੍ਸ਼ਾਲੇਪੋऽਰੁਣਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੭੬.

ਆਮ ਦੇ ਬੀਜ ਦੇ ਚੂਰਨ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਲ ਪਤਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰੰਜ, ਆਮਲਾ, ਘੀਕੁੰਵਰ ਤੇ ਲਾਖ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਲਾਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਮਲਕਲੇਪਾਤ੍ਕੇਸ਼ਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਬਦ੍ਧਮੂਲਾ ਘਨਾ ਦੀਰ੍ਘਾਃ ਸ੍ਨਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨੋਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ ਚ ॥ ੧,੧੭੬.

ਆਮ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮੱਜਾ ਤੇ ਆਮਲਾ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਮੋਟੇ, ਲੰਬੇ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਝੜਦੇ ਨਹੀਂ।

ਵਿਡਙ੍ਗਗਨ੍ਧਪਾषਾਣਸਾਧਿਤਂ ਤੈਲਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸਚਤੁਰ੍ਗੁਣਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਮਨਸਃ ਸ਼ਿਲਮੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੧੭੬.

ਵਿਡੰਗ, ਗੰਧਪਾਥਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਗਉਮੂਤਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਜਾਂ ਮਨਸਾ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਸ਼ਿਰੋऽਭ੍ਯਙ੍ਗਾਚ੍ਛਿਰਾਜਨ੍ਮਯੂਕਾਲਿਖ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਨਯੇਤ੍ । ਨਵਦਗ੍ਧਂ ਸ਼ਙ੍ਖਚੂਰ੍ਣਂ ਘृष੍ਟਸੀਸਕਲੇਪਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਇਸ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੂ ਤੇ ਨਿਟਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਜਲਾਏ ਹੋਏ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨੂੰ ਸੀਸਾ ਨਾਲ ਘਿਸ ਕੇ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਕਚਾਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਮਹਾਕृष੍ਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵृषਭਧ੍ਵਜ । ਭृਙ੍ਗਰਾਜਂ ਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਬੀਜਪੂਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਬੀਜਪੂਰਕਾ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਵਾਲ ਨਰਮ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੀਲੀ ਚ ਕਰਵੀਰਂ ਚ ਗੁਡਮੇਤੈਃ ਸਮਂ ਸ਼ृਤਮ੍ । ਪਲਿਤਾਨੀਹ ਕृष੍ਣਾਨਿ ਕੁਰ੍ਯਾਲ੍ਲੇਪਾਨ੍ਮਹੌषਧਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਨੀਲੀ ਤੇ ਕਰਵੀਰ ਨੂੰ ਗੁੜ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਪਕਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਫੇਦ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੀ (ਤਾ) ਲੀ ਚ ਭृਙ੍ਗ ਰਾਜਕਮ੍ । ਜੀਰ੍ਣਂ ਪਕ੍ਵਂ ਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਕृष੍ਣਕੇਸ਼ਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਆਮ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮੱਜਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਨੀਲੀ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਖੱਟਾ ਕੰਜੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਕ੍ਰਮਰ੍ਦਕਬੀਜਾਨਿ ਕੁष੍ਠਮੇਰਣ੍ਡਮੂਲਕਮ੍ । ਅਤ੍ਯਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਪਿष੍ਟ੍ਵਾ ਲੇਪਾਨ੍ਮਸ੍ਤਕਰੋਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਚਕਰਮਰਦਾ ਦੇ ਬੀਜ, ਕੁਸ਼ਟ ਤੇ ਅਰੰਡ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੱਟੇ ਕੰਜੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ ਵਚਾ ਹਿਙ੍ਗੁ ਕੁष੍ਠਂ ਨਾਗੇਸ਼੍ਵਰਂ ਤਥਾ । ਸ਼ਤਪੁष੍ਪਾ ਦੇਵਦਾਰੁ ਏਭਿਸ੍ਤੈਲਂ ਤੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਵਚ, ਹਿੰਗ, ਕੁਸ਼ਟ, ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਗੋਪੁਰੀਪਰਸੇਨੈਵ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗੇਨ ਸਂਯੁਤਮ੍ । ਤਤ੍ਕਣਭਰਣਾਦੁਗ੍ਰਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਨਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਇਸ ਤੇਲ ਨੂੰ ਗੋਪੁਰੀ ਦੇ ਰਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਕੰਨ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੇषਮੂਤ੍ਰਸੈਨ੍ਧਵਾਭ੍ਯਾਂ ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਭਰਣਾਚ੍ਛਿਵ । ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਪੂਤਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृਮਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵਾਦਿਕਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੭੬.

ਭੇਡ ਦੇ ਮੂਤਰ ਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਕੰਨ ਦੀ ਬਦਬੂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਸ ਤੇ ਰਸ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਲਤੀਪੁਪ੍ਪਦਲਯੋ ਰਸੇਨ ਭਰਣਾਤ੍ਤਥਾ । ਗੋਜਲੇਨੈਵ ਪੂਰੇਣ ਪੂਯਸ੍ਤ੍ਰਾਵੋ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੭੬.

ਮਾਲਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਜਾਂ ਗਉਜਲ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਪਸ ਦਾ ਰਸ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕष੍ਠਮਾषਮਰੀਚਾਨਿ ਤਗਰਂ ਮਧੁ ਪਿਪ੍ਪਲੀ । ਅਪਾਮਾਰ੍ਗੋऽਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾ ਚ ਬृਹਤੀ ਸਿਤਸਰ੍षਪਾਃ ॥ ੧,੧੭੬.

ਕਸ਼ਠ, ਮਾਸ, ਮਰੀਚ, ਤਗਰ, ਮਧ, ਪਿੱਪਲੀ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਸਫੈਦ ਸਰੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਵਾਸ੍ਤਿਲਾਃ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ ਪਾਦਿਕੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਲਿਙ੍ਗਬਾਹੁਸ੍ਤਨਾਨਾਂ ਚ ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਕृਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਕਟੁਤੈਲਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਂ ਬृਹਤੀ ਫਲਦਾਡਿਮਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਜੌ, ਤਿਲ ਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਉਤਰਨਾ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ, ਬਾਂਹ ਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੜਵਾ ਤੇਲ, ਭਲਾਤਕ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਅਨਾਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਲ੍ਕਲੈਃ ਸਾਧਿਤੈਰ੍ਲਿਪ੍ਤਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਤੇਨ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ॥ ੧,੧੭੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਾਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਤੇਲ ਦਾ ਲੇਪ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੭ ਹਰਿਰੁਵਾਚ । ਸੋਭਾਞ੍ਜਨਪਤ੍ਰਰਸਂ ਮਧੁਯੁਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੋਃ । ਭ (ਚ) ਰਣਾਦ੍ਰੋਗਹਰਣਂ ਭਵੇਨ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੭੭.

ਹਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੋਭਾਂਜਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਮਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਅਸ਼ੀਤਿਤਿਲਪੁष੍ਪਾਣਿ ਜਾਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕੁਸੁਮਾਪਿ ਚ । ਉषਾਨਿਮ੍ਬਾਮਲਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਪਿਪ੍ਪਲੀਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਅਸੀ ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਜਾਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਉਸ਼ਾ, ਨਿੰਬ, ਆਮਲਾ, ਸੁੰਠ, ਪਿੱਪਲੀ ਤੇ ਚਾਵਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਛਾਯਾਸੁष੍ਕਾਂ ਵਟੀਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪਿष੍ਟ੍ਵਾ ਤਣ੍ਡੁਲਵਾਰਿਣਾ । ਮਧੁਨਾ ਸਹਸਾ ਚਾਕ੍ਸ਼੍ਣੋਰਞ੍ਜਨਾਤ੍ਤਿਮਿਰਾਦਿਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾ ਕੇ ਵਟੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਧ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅੰਧੇਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬਿਭੀਤਕਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾ ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਖਨਾਭਿਰ੍ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ । ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਮਰੀਚਾ ਨਿ ਅਜਾਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੇषਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਬੇਹੜਾ ਫਲ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਮੱਜਾ, ਸੰਖ ਦੀ ਚੂਰਨ, ਮਨਸ਼ਿਲਾ, ਨੀਂਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ — ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਕਰੀ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਸੋ।

ਪੁष੍ਪਂ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਧਤਾਂ ਹਨ੍ਤਿ ਤਿਮਿਰਂ ਪਟਲਂ ਤਥਾ । ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਨਿ ਸ਼ਙ੍ਖਸ੍ਯ ਤਦਰ੍ਧੇਨ ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ ॥ ੧,੧੭੭.

ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਰਾਤ ਦੀ ਅੰਧਤਾ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਖ ਚੂਰਨ ਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਮਨਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਵਰਤੋ।

ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ ਤਦਰ੍ਧੇਨਤ੍ਵੇਤਤ੍ਪਿष੍ਟ੍ਵਾਦਕੇਨ ਤੁ । ਛਾਯਾਸ਼ੁष੍ਕਾਂ ਤੁ ਵਟਿਕਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਯਨਮਞ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੭.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਪਾਓ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸੋ, ਅਤੇ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਵਟੀ ਬਣਾਓ। ਇਹ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਜਨ ਵਜੋਂ ਲਗਾਓ।

ਤਿਮਿਰਂ ਪਟਲਂ ਹਨ੍ਤਿ ਪਿਚਿਟਂ ਚ ਮਹੌषਧਮ੍ । ਤ੍ਰਿਕਟੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਚੈਵ ਕਰਂ ਜਸ੍ਯ ਫਲਾਨਿ ਚ ॥ ੧,੧੭੭.

ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਤੇ ਚਿਪਚਿਪੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਕਟੁ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਕਰੰਜ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ।