ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਾਜ੍ਯਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਜਂ ਤੁ ਸਸ਼ੁਣ੍ਠਿਃ ਸਦੁਰਾਲਭਃ । ਸਵਾਲਕਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਜ੍ਵਰਂ ਸਸ਼ੁਣ੍ਠਿਃ ਸਹਪਰ੍ਪਟਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਘੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਤੇ ਦੁਰਾਲਭਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਸਲੇਸ਼ਮ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਹੈ; ਬਾਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅਦਰਕ ਤੇ ਪਰਪਟਾ ਵੀ ਹੋਣ।

ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤੈਰ੍ਨਾਰੀਗੁਡੂਚੀਸ਼ੁਣ੍ਠਿਮੁਸ੍ਤਕੈਃ । ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਹਰਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਯਂ ਯੋਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਕਿਰਾਤਤਿਕਤਾ, ਨਾਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਤੇ ਮੁਸਤ ਨਾਲ ਪਿਤਤਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਉੱਤਮ ਨੁਸਖਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਵਾਲਕੋਸ਼ੀਰਪਾਠਾਭਿਃ ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਮੁਸ੍ਤਕੈਃ । ਜ੍ਵਰਨੁਚ੍ਚ ਕृਤਃ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਤਥਾ ਵੈ ਸੁਰਦਾਰੁਣਾ ॥ ੧,੧੭੫.

ਬਾਲਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਪਾਠਾ, ਕੰਟਕਾਰਿਕਾ, ਮੁਸਤ ਤੇ ਸੁਰਦਾਰੂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਉੱਚ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

ਧਨ੍ਯਾਕਨਿਮ੍ਬਮੁਸ੍ਤਾਨਾਂ ਸਮਧੁਃ ਸ ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਕਰ । ਪਟੋਲਪਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਗੁਡੂਚੀਤ੍ਰਿਫਲਾਯੁਤਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਧਨਿਆ, ਨਿੰਬ ਤੇ ਮੁਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਪਟੋਲਾ ਪੱਤਿਆਂ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਨੁਸਖਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।

ਪੀਤੋऽਖਿਲਜ੍ਵਰਹਰਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਕृਦ੍ਵਾਤਨੁਤ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍ । ਹਰੀਤਕੀਪਿਪ੍ਲੀਨਾਮਾਮਲੀਚਿਤ੍ਰਕੋਦ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਇਹ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਾਤ ਰੋਗ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਰਿਤਕੀ, ਪੀਪਲੀ, ਆਮਲਾ ਤੇ ਚਿਤਰਕ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਚੂਰ੍ਣਂ ਜ੍ਵਰਂ ਚ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਧਾਨ੍ਯ (ਧਨ੍ਯਾ) ਕੋਸ਼ੀਰਪਪਰ੍ਪਟੈਃ । ਆਮਲਕ੍ਯਾ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਚ ਮਧੁਯੁਕ੍ਤਂ ਸਚਨ੍ਦਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਧਨਿਆ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਪਰਪਟਾ, ਆਮਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਚੂਰਨ ਜਾਂ ਕਵਾਥਾ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਸ੍ਤਜ੍ਵਰਨੁਚ੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਹਰਂ ਸ਼ृਣੁ । ਹਰਿਦ੍ਰਾਨਿਮ੍ਬਤ੍ਰਿਫਲਾਮੁਸ੍ਤਕੈਰ੍ਦੇਵਦਾਰੁਣਾ ॥ ੧,੧੭੫.

ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੇ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੁਸਖਾ ਸੁਣੋ: ਹਲਦੀ, ਨਿੰਬ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਮੁਸਤ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਨਾਲ।

ਕषਾਯਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣ੍ਯਾ ਸਪਟੋਲਂ ਸਪਤ੍ਰਕਮ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਜ੍ਵਰਨੁਚ੍ਚਸ੍ਯਾਤ੍ਪੀਤਂ ਤੁ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਜਲਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਕਟੁਰੂਹਿਨੀ, ਪਟੋਲਾ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਕਸੈਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪੀਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾ ਨਾਗਰਸ੍ਯ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਪੁष੍ਕਰੇਣ ਚ । ਜਗ੍ਧ੍ਵਾ ਨਾਗਬਲਾਚੂਰ੍ਣਂ ਸ਼੍ਵਸਕਾਸਾਦਿਨੁਦ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਕੰਟਕਾਰਿਕਾ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਚੂਰਨ ਤੇ ਨਾਗਬਲਾ ਚੂਰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਦਮਾ, ਖੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਫਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਦੇਯਂ ਜਲਮੁष੍ਣਂ ਪਿਪਾਸਿਨੇ । ਵਿਸ਼੍ਵਪਰ੍ਪਟਕੋਸ਼ੀਰਮੁਸ੍ਤਚਨ੍ਦਨਸਾਧਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਵਾਲੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਸ ਲੱਗਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਪਰਪਟਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਮੁਸਤ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦਿਓ।

ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸੁਸ਼ੀਤਲਂ ਵਾਰਿ ਤृਟ੍ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਦਾਹਨੁਤ੍ । ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਪ ਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ॥ ੧,੧੭੫.

ਤ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਉਲਟੀ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੇ ਜਲਣ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਦਿਓ; ਵਾਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਬਿਲਵਾ ਆਦਿ ਪੰਜ ਜੜਾਂ ਦੀ ਕਵਾਥਾ ਵਰਤੋ।

ਪਾਚਨਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਂ ਗੁਡृਚੀਵਿਸ਼੍ਵਭੇषਜਮ੍ । ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਤ੍ਵਯਂ ਕ੍ਵਾਥੋ ਦਤ੍ਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰਃ ਪਰਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਪੀਪਲੀ ਦੀ ਜੜ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਭੈਸ਼ਜ ਪਚਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵਾਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਵਾਥਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਘ੍ਨਃ ਸਮਧੁਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਪਰ੍ਪਟਨਿਮ੍ਬਯੋਃ । ਵਿਧਾਨੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇऽਪਿ ਯ੍ਸਯ ਸਂਜ੍ਞਾ ਨ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੭੫.

ਪਰਪਟਾ ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੀ ਕਵਾਥਾ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਪਿਤਤਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਇਹਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।

ਪਾਦਯੋਸ੍ਤੁ ਲਲਾਟੇ ਵਾ ਦਹੇਲ੍ਲੌਹਸ਼ਲਾਕਯਾ । ਤਿਕ੍ਤਾ ਪਾਠਾ ਪਰ੍ਪਟਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ੀਰੋ ਭੇਦਨਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਵਿਸ਼ੋਧਨਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਪੈਰਾਂ ਜਾਂ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸਲਾਖ ਨਾਲ ਦਾਗੋ; ਕੜਵੀ ਪਾਠਾ, ਪਰਪਟਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਪੁਰਗਟਿਵ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਸਾਫ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੬ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਖਲ੍ਵਾਟਸ੍ਯ ਕਚਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ । ਦਗ੍ਧਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤਲੇਪਾਤ੍ਸਾਜਾਕ੍ਸ਼ੀਰਰਸਾਞ੍ਜਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ, ਗੰਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੰਗੇ ਵਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਜਲਾਏ ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੰਦ ਦੀ ਲੇਪ, ਜੌ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਅੰਜਨ ਲਗਾਏ।

ਭृਙ੍ਗਰਾਜਰਸੇਨੈਵ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗੇਨ ਸਾਧਿਤਮ੍ । ਕੇਸ਼ਵृਦ੍ਧਿਕਰਂ ਤੈਲਂ ਗੁਞ੍ਜਾਚੂਰ੍ਣਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਚ ॥ ੧,੧੭੬.

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਗੁੰਜਾ ਚੂਰਨ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਵਾਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਏਲਾਮਾਂਸੀਕੁष੍ਠਮੁਰਾਯੁਕ੍ਤਮਭ੍ਯਙ੍ਗਤਃ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਗੁਞ੍ਜਾਫਲਂ ਸਮਾਦੇਯਂ ਲੇਪਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਇਲਾਚੀ, ਮਾਂਸੀ, ਕੁਸ਼ਟ ਤੇ ਉਰਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਲਣ ਜਾਂ ਗੁੰਜਾ ਫਲ ਦੀ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਚੰਦਨੀ ਕਾਰਨ ਗੰਜਾਪਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਚੂਰ੍ਣਲੇਪਾਦ੍ਵੈ ਕੇਸ਼ਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ । ਕਰਞ੍ਜਾਮਲਕੈਲਾਲਲਾਕ੍ਸ਼ਾਲੇਪੋऽਰੁਣਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੭੬.

ਆਮ ਦੇ ਬੀਜ ਦੇ ਚੂਰਨ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਲ ਪਤਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰੰਜ, ਆਮਲਾ, ਘੀਕੁੰਵਰ ਤੇ ਲਾਖ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਲਾਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਮਲਕਲੇਪਾਤ੍ਕੇਸ਼ਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਬਦ੍ਧਮੂਲਾ ਘਨਾ ਦੀਰ੍ਘਾਃ ਸ੍ਨਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨੋਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ ਚ ॥ ੧,੧੭੬.

ਆਮ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮੱਜਾ ਤੇ ਆਮਲਾ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਮੋਟੇ, ਲੰਬੇ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਝੜਦੇ ਨਹੀਂ।

ਵਿਡਙ੍ਗਗਨ੍ਧਪਾषਾਣਸਾਧਿਤਂ ਤੈਲਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸਚਤੁਰ੍ਗੁਣਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਮਨਸਃ ਸ਼ਿਲਮੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੧੭੬.

ਵਿਡੰਗ, ਗੰਧਪਾਥਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਗਉਮੂਤਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਜਾਂ ਮਨਸਾ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਸ਼ਿਰੋऽਭ੍ਯਙ੍ਗਾਚ੍ਛਿਰਾਜਨ੍ਮਯੂਕਾਲਿਖ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਨਯੇਤ੍ । ਨਵਦਗ੍ਧਂ ਸ਼ਙ੍ਖਚੂਰ੍ਣਂ ਘृष੍ਟਸੀਸਕਲੇਪਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਇਸ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੂ ਤੇ ਨਿਟਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਜਲਾਏ ਹੋਏ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨੂੰ ਸੀਸਾ ਨਾਲ ਘਿਸ ਕੇ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਕਚਾਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਮਹਾਕृष੍ਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵृषਭਧ੍ਵਜ । ਭृਙ੍ਗਰਾਜਂ ਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਬੀਜਪੂਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਬੀਜਪੂਰਕਾ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਵਾਲ ਨਰਮ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੀਲੀ ਚ ਕਰਵੀਰਂ ਚ ਗੁਡਮੇਤੈਃ ਸਮਂ ਸ਼ृਤਮ੍ । ਪਲਿਤਾਨੀਹ ਕृष੍ਣਾਨਿ ਕੁਰ੍ਯਾਲ੍ਲੇਪਾਨ੍ਮਹੌषਧਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਨੀਲੀ ਤੇ ਕਰਵੀਰ ਨੂੰ ਗੁੜ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਪਕਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਫੇਦ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੀ (ਤਾ) ਲੀ ਚ ਭृਙ੍ਗ ਰਾਜਕਮ੍ । ਜੀਰ੍ਣਂ ਪਕ੍ਵਂ ਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਕृष੍ਣਕੇਸ਼ਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਆਮ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮੱਜਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਨੀਲੀ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਖੱਟਾ ਕੰਜੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਕ੍ਰਮਰ੍ਦਕਬੀਜਾਨਿ ਕੁष੍ਠਮੇਰਣ੍ਡਮੂਲਕਮ੍ । ਅਤ੍ਯਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਪਿष੍ਟ੍ਵਾ ਲੇਪਾਨ੍ਮਸ੍ਤਕਰੋਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਚਕਰਮਰਦਾ ਦੇ ਬੀਜ, ਕੁਸ਼ਟ ਤੇ ਅਰੰਡ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੱਟੇ ਕੰਜੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ ਵਚਾ ਹਿਙ੍ਗੁ ਕੁष੍ਠਂ ਨਾਗੇਸ਼੍ਵਰਂ ਤਥਾ । ਸ਼ਤਪੁष੍ਪਾ ਦੇਵਦਾਰੁ ਏਭਿਸ੍ਤੈਲਂ ਤੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਵਚ, ਹਿੰਗ, ਕੁਸ਼ਟ, ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਗੋਪੁਰੀਪਰਸੇਨੈਵ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗੇਨ ਸਂਯੁਤਮ੍ । ਤਤ੍ਕਣਭਰਣਾਦੁਗ੍ਰਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਨਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਇਸ ਤੇਲ ਨੂੰ ਗੋਪੁਰੀ ਦੇ ਰਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਕੰਨ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੇषਮੂਤ੍ਰਸੈਨ੍ਧਵਾਭ੍ਯਾਂ ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਭਰਣਾਚ੍ਛਿਵ । ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਪੂਤਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृਮਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵਾਦਿਕਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੭੬.

ਭੇਡ ਦੇ ਮੂਤਰ ਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਕੰਨ ਦੀ ਬਦਬੂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਸ ਤੇ ਰਸ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਲਤੀਪੁਪ੍ਪਦਲਯੋ ਰਸੇਨ ਭਰਣਾਤ੍ਤਥਾ । ਗੋਜਲੇਨੈਵ ਪੂਰੇਣ ਪੂਯਸ੍ਤ੍ਰਾਵੋ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੭੬.

ਮਾਲਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਜਾਂ ਗਉਜਲ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਪਸ ਦਾ ਰਸ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।