ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀਞ੍ਚ ਸਂਭृਤ੍ਯ ਤੈਲਂ ਧੀਰੋ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ । ਏਤਨ੍ਨਿष੍ਯਨ੍ਦਨਂ ਤੈਲਂ ਭृਸ਼ਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਭਗਨ੍ਦਰੇ ॥ ੧,੧੭੪.

ਜੋਤਿਸਮਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇਲ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤੇਲ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਸ਼ ਭਗੰਦਰ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋਰ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੋਧਨਂ ਗੇਪਣਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਕਰਂ ਪਰਮ੍ । ਚਿਤ੍ਰਕਾਦ੍ਯਂ ਮਹਾਤੈਲਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਸ਼ੋਧਨ ਤੇ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਚਿਤਰਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮਹਾਤੇਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਜਮੋਦਂ ਸਸਿਨ੍ਦੂਰਂ ਹਰਿਤਾਲਂ ਨਿਸ਼ਾਦ੍ਵਯਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਾਰਦ੍ਵਯਂ ਫੇਨਯੁਤਮਾਰ੍ਦ੍ਰਕ ਸਰ (ਸ਼ਵਃ ਲੋਦ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਅਜਮੋਦਾ, ਸਿੰਦੂਰ, ਹਰਿਤਾਲ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਰ, ਫੇਨ, ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਵਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰੇਸ਼ੀ ਨਾਲ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣ੍ਯਪਾਮਾਰ੍ਗਕਦਲੈਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੈਃ ਸਮਮ੍ । ਏਭਿਃ ਸਰ੍षਪਜਂ ਤੈਲਮਜਾਮੂਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚਯੋਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇੰਦਰਵਾਰੁਣੀ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਕੇਲਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਮੂਤਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮृਦ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾ ਪਚੇਦੇਤ੍ਗਵ੍ਯਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਸਂਯੁਤਮ੍ । ਅਜਮੋਦਾਦਿਕਂ ਤੈਲਂ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਂ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਤੇਲ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਜਮੋਦਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਗਲ੍ਹਾ-ਸੁਜਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦਗ੍ਧਸ੍ਤੁ ਪਚੇਤ੍ਪਕ੍ਵਂ ਚੈਵ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ । ਰੋਪਣਂ ਮृਦੁਭਾਵਂ ਚ ਤੈਲੇਨਾਨੇਨ ਕਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਤੇਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੇਲ ਨਾਲ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਨਰਮਤਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੋਣਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੫ ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਏਵਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦੀਨੁਵਾਚ ਹ । ਹਰਿਃ ਪੁਨਰ੍ਹਰਾਯਾਹ ਨਾਨਾਯੋਗਾਨ੍ਰੁਗਰ੍ਦਨਾਨ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ; ਹਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਹਰਾ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।

ਹਰਿਰੁਵਾਚ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇषੁ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਕਰ ਲਙ੍ਘਨਮ੍ । ਕ੍ਵਥਿਤੋਦਕਪਾਨਂ ਚ ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਵਾਤਸੇਵਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਹਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਰੇ ਜਵਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਕਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ, ਉਬਲੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਵੇਦਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਨਾਸ਼ਮਾਯਾਨ੍ਤਿਹੀਸ਼੍ਵਰ । ਵਾਤਜ੍ਵਰਹਰਃ ਕ੍ਵਾਥੋ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਮੁਸ੍ਤਕੇਨ ਚ ॥ ੧,੧੭੫.

ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ ਜਵਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਮੁਸਤਕਾ ਦਾ ਕਵਾਥ ਵਾਯੂ-ਜਵਰ ਲਈ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਦੁਰਾਲਭੈਸ਼੍ਚੈਵ ਘृਤਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਹਰਃ ਸ਼ृਣੁ । ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਪਰ੍ਪਟਮੁਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਬਾਲਕੋਸ਼ੀਰਚਨ੍ਦਨੈਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਸੁਣੋ, ਪਿਤਤਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਘੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਪਰਪਟਾ, ਮੁਸਤ, ਬਾਲਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਜ੍ਯਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਜਂ ਤੁ ਸਸ਼ੁਣ੍ਠਿਃ ਸਦੁਰਾਲਭਃ । ਸਵਾਲਕਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਜ੍ਵਰਂ ਸਸ਼ੁਣ੍ਠਿਃ ਸਹਪਰ੍ਪਟਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਘੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਤੇ ਦੁਰਾਲਭਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਸਲੇਸ਼ਮ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਹੈ; ਬਾਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅਦਰਕ ਤੇ ਪਰਪਟਾ ਵੀ ਹੋਣ।

ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤੈਰ੍ਨਾਰੀਗੁਡੂਚੀਸ਼ੁਣ੍ਠਿਮੁਸ੍ਤਕੈਃ । ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਹਰਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਯਂ ਯੋਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਕਿਰਾਤਤਿਕਤਾ, ਨਾਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਤੇ ਮੁਸਤ ਨਾਲ ਪਿਤਤਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਉੱਤਮ ਨੁਸਖਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਵਾਲਕੋਸ਼ੀਰਪਾਠਾਭਿਃ ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਮੁਸ੍ਤਕੈਃ । ਜ੍ਵਰਨੁਚ੍ਚ ਕृਤਃ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਤਥਾ ਵੈ ਸੁਰਦਾਰੁਣਾ ॥ ੧,੧੭੫.

ਬਾਲਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਪਾਠਾ, ਕੰਟਕਾਰਿਕਾ, ਮੁਸਤ ਤੇ ਸੁਰਦਾਰੂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਉੱਚ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

ਧਨ੍ਯਾਕਨਿਮ੍ਬਮੁਸ੍ਤਾਨਾਂ ਸਮਧੁਃ ਸ ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਕਰ । ਪਟੋਲਪਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਗੁਡੂਚੀਤ੍ਰਿਫਲਾਯੁਤਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਧਨਿਆ, ਨਿੰਬ ਤੇ ਮੁਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਪਟੋਲਾ ਪੱਤਿਆਂ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਨੁਸਖਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।

ਪੀਤੋऽਖਿਲਜ੍ਵਰਹਰਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਕृਦ੍ਵਾਤਨੁਤ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍ । ਹਰੀਤਕੀਪਿਪ੍ਲੀਨਾਮਾਮਲੀਚਿਤ੍ਰਕੋਦ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਇਹ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਾਤ ਰੋਗ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਰਿਤਕੀ, ਪੀਪਲੀ, ਆਮਲਾ ਤੇ ਚਿਤਰਕ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਚੂਰ੍ਣਂ ਜ੍ਵਰਂ ਚ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਧਾਨ੍ਯ (ਧਨ੍ਯਾ) ਕੋਸ਼ੀਰਪਪਰ੍ਪਟੈਃ । ਆਮਲਕ੍ਯਾ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਚ ਮਧੁਯੁਕ੍ਤਂ ਸਚਨ੍ਦਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਧਨਿਆ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਪਰਪਟਾ, ਆਮਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਚੂਰਨ ਜਾਂ ਕਵਾਥਾ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਸ੍ਤਜ੍ਵਰਨੁਚ੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਹਰਂ ਸ਼ृਣੁ । ਹਰਿਦ੍ਰਾਨਿਮ੍ਬਤ੍ਰਿਫਲਾਮੁਸ੍ਤਕੈਰ੍ਦੇਵਦਾਰੁਣਾ ॥ ੧,੧੭੫.

ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੇ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੁਸਖਾ ਸੁਣੋ: ਹਲਦੀ, ਨਿੰਬ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਮੁਸਤ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਨਾਲ।

ਕषਾਯਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣ੍ਯਾ ਸਪਟੋਲਂ ਸਪਤ੍ਰਕਮ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਜ੍ਵਰਨੁਚ੍ਚਸ੍ਯਾਤ੍ਪੀਤਂ ਤੁ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਜਲਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਕਟੁਰੂਹਿਨੀ, ਪਟੋਲਾ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਕਸੈਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪੀਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾ ਨਾਗਰਸ੍ਯ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਪੁष੍ਕਰੇਣ ਚ । ਜਗ੍ਧ੍ਵਾ ਨਾਗਬਲਾਚੂਰ੍ਣਂ ਸ਼੍ਵਸਕਾਸਾਦਿਨੁਦ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਕੰਟਕਾਰਿਕਾ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਚੂਰਨ ਤੇ ਨਾਗਬਲਾ ਚੂਰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਦਮਾ, ਖੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਫਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਦੇਯਂ ਜਲਮੁष੍ਣਂ ਪਿਪਾਸਿਨੇ । ਵਿਸ਼੍ਵਪਰ੍ਪਟਕੋਸ਼ੀਰਮੁਸ੍ਤਚਨ੍ਦਨਸਾਧਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਵਾਲੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਸ ਲੱਗਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਪਰਪਟਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਮੁਸਤ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦਿਓ।

ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸੁਸ਼ੀਤਲਂ ਵਾਰਿ ਤृਟ੍ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਦਾਹਨੁਤ੍ । ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਪ ਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ॥ ੧,੧੭੫.

ਤ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਉਲਟੀ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੇ ਜਲਣ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਦਿਓ; ਵਾਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਬਿਲਵਾ ਆਦਿ ਪੰਜ ਜੜਾਂ ਦੀ ਕਵਾਥਾ ਵਰਤੋ।

ਪਾਚਨਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਂ ਗੁਡृਚੀਵਿਸ਼੍ਵਭੇषਜਮ੍ । ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਤ੍ਵਯਂ ਕ੍ਵਾਥੋ ਦਤ੍ਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰਃ ਪਰਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਪੀਪਲੀ ਦੀ ਜੜ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਭੈਸ਼ਜ ਪਚਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵਾਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਵਾਥਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਘ੍ਨਃ ਸਮਧੁਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਪਰ੍ਪਟਨਿਮ੍ਬਯੋਃ । ਵਿਧਾਨੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇऽਪਿ ਯ੍ਸਯ ਸਂਜ੍ਞਾ ਨ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੭੫.

ਪਰਪਟਾ ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੀ ਕਵਾਥਾ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਪਿਤਤਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਇਹਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।

ਪਾਦਯੋਸ੍ਤੁ ਲਲਾਟੇ ਵਾ ਦਹੇਲ੍ਲੌਹਸ਼ਲਾਕਯਾ । ਤਿਕ੍ਤਾ ਪਾਠਾ ਪਰ੍ਪਟਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ੀਰੋ ਭੇਦਨਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਵਿਸ਼ੋਧਨਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਪੈਰਾਂ ਜਾਂ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸਲਾਖ ਨਾਲ ਦਾਗੋ; ਕੜਵੀ ਪਾਠਾ, ਪਰਪਟਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਪੁਰਗਟਿਵ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਸਾਫ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੬ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਖਲ੍ਵਾਟਸ੍ਯ ਕਚਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ । ਦਗ੍ਧਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤਲੇਪਾਤ੍ਸਾਜਾਕ੍ਸ਼ੀਰਰਸਾਞ੍ਜਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ, ਗੰਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੰਗੇ ਵਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਜਲਾਏ ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੰਦ ਦੀ ਲੇਪ, ਜੌ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਅੰਜਨ ਲਗਾਏ।

ਭृਙ੍ਗਰਾਜਰਸੇਨੈਵ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗੇਨ ਸਾਧਿਤਮ੍ । ਕੇਸ਼ਵृਦ੍ਧਿਕਰਂ ਤੈਲਂ ਗੁਞ੍ਜਾਚੂਰ੍ਣਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਚ ॥ ੧,੧੭੬.

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਗੁੰਜਾ ਚੂਰਨ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਵਾਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਏਲਾਮਾਂਸੀਕੁष੍ਠਮੁਰਾਯੁਕ੍ਤਮਭ੍ਯਙ੍ਗਤਃ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਗੁਞ੍ਜਾਫਲਂ ਸਮਾਦੇਯਂ ਲੇਪਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੬.

ਇਲਾਚੀ, ਮਾਂਸੀ, ਕੁਸ਼ਟ ਤੇ ਉਰਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਲਣ ਜਾਂ ਗੁੰਜਾ ਫਲ ਦੀ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਚੰਦਨੀ ਕਾਰਨ ਗੰਜਾਪਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਚੂਰ੍ਣਲੇਪਾਦ੍ਵੈ ਕੇਸ਼ਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ । ਕਰਞ੍ਜਾਮਲਕੈਲਾਲਲਾਕ੍ਸ਼ਾਲੇਪੋऽਰੁਣਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੭੬.

ਆਮ ਦੇ ਬੀਜ ਦੇ ਚੂਰਨ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਲ ਪਤਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰੰਜ, ਆਮਲਾ, ਘੀਕੁੰਵਰ ਤੇ ਲਾਖ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਲਾਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਮਲਕਲੇਪਾਤ੍ਕੇਸ਼ਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਬਦ੍ਧਮੂਲਾ ਘਨਾ ਦੀਰ੍ਘਾਃ ਸ੍ਨਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨੋਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ ਚ ॥ ੧,੧੭੬.

ਆਮ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮੱਜਾ ਤੇ ਆਮਲਾ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਮੋਟੇ, ਲੰਬੇ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਝੜਦੇ ਨਹੀਂ।