ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਤਪੁष੍ਪਂ ਦੇਵਦਾਰੁ ਮਾਂਸੀ ਸ਼ੈਲੇਯਕਂ ਬਲਾ । ਚਨ੍ਦਨਂ ਤਗਰਂ ਕੁष੍ਟਂ ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ ॥ ੧,੧੭੪.

ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਮਾਂਸੀ, ਸ਼ੈਲੇਯਕ, ਬਲਾ, ਚੰਦਨ, ਤਗਰ, ਕੁਸ਼ਟ, ਮਨਹਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ —

ਏਤੈਃ ਕਰ੍षਸਮੈਃ ਕਲ੍ਕੈਃ ਘृਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ । ਕੁਵ੍ਜਵਾਮਨਪਙ੍ਗੂਨਾਂ ਬਧਿਰਵ੍ਯਙ੍ਗਕੁष੍ਠਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹਨਾਂ ਸਮਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਰਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘੀ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਕੁਬੜ, ਨਾਟੇ, ਲੰਗੜੇ, ਬਹਿਰੇ, ਅੰਗ-ਵਿਕਲਾਂਗ ਜਾਂ ਕੋ਷ਟ ਰੋਗ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਵਾਯੁਨਾ ਭਗ੍ਨਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਯੇ ਚ ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਮੈਥੁਨੇ । ਜਰਾਜਰ੍ਜਰਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਚਾਧ੍ਮਾਨਮੁਖ ਸ਼ੋषਿਣਾਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਵਾਯੂ ਕਾਰਨ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਮੀਲ-ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬੁਢੇ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੂਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਮੂੰਹ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਹੈ।

ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯੇ ਵਾਤਾ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਗਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਸਰ੍ਵਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਤੈਲਂ ਰੋਗਕੁਲਾਨ੍ਤਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਤੇਲ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ, ਨਸਾਂ ਅਤੇ ਲੀਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਾਰਾਯਣਮਿਦਂ ਤੈਲਂ ਵਿष੍ਣੁਨੋਕ੍ਤਂ ਰੁਗਰ੍ਦਨਮ੍ । ਪृਥਕ੍ਤੈਲਂ ਘृਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਮਸ੍ਤੈਰੌषਧੈਃ ਪृਥਕ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਇਹ ਤੇਲ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇਲ ਤੇ ਘੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯਾ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਵਾ ਚਿਤ੍ਰਕੈ ਗੋਚਨਾਨ੍ਵਿਤੈਃ । ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡ੍ਯਾ ਵਾ ਪ੍ਰਸਾਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾ ਰਸਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੭੪.

ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਚਿਤਰਕ ਅਤੇ ਗੋਚਨਾ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਾਂ ਨਿਰਗੁੰਡੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਕਣਟਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਵੀ।

ਵਰ੍षਾਭੂਵਾਲਯਾ ਵਾਪਿ ਵਾਸਕਨ ਫਲਤ੍ਰਿਕੈਃ । ਬ੍ਰਾਹਯਾ ਚੈਗ੍ਣ੍ਡਕੇਨਾਪਿ ਭृਙ੍ਗਰਾਜੇਨ ਕੁष੍ਟਿਨਾ ॥ ੧,੧੭੪.

ਵਰਸ਼ਾਭੂ, ਆਲਯਾ, ਵਾਸਕਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹੀ, ਇਗੰਡਕਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਟਾ ਨਾਲ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੁਸਲ੍ਯਾ ਦਸ਼ਮੂਲੇਨ ਖਦਿਰੇਣ ਵਟਾਦਿਭਿਃ । ਵਟਿਕਾ ਮੋਦਕੋ ਵਾਪਿ ਚੂਰ੍ਣ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਰੋਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਮੁਸਲੀ, ਦਸ਼ਮੂਲਾ, ਖਦੀਰ ਅਤੇ ਵਟ ਆਦਿ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ; ਵਟਿਕਾ, ਮੋਦਕ ਜਾਂ ਚੂਰਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਘृਤੇਨ ਮਧੁਨਾ ਵਾਪਿ ਅਦ੍ਭਿਃ ਖਣ੍ਡਗੁਡਾਦਿਭਿਃ । ਲਵਣੈਃ ਕਟੁਕੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਯਥਾਲਾਭਂ ਚ ਗੇਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਘੀ, ਸ਼ਹਦ, ਪਾਣੀ, ਖੰਡ, ਗੁੜ ਆਦਿ ਨਾਲ; ਤੇਜ਼ ਮਸਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਲਵਣ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਇਲਾਜ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ੍ਕਤ੍ਰਿਵृਦ੍ਵਾਪਿ ਯਵਾਨੀਹਯਮਾਰਕਮ੍ । ਸੁਧਾਂ ਚ ਬਾਲਾਂ ਗਣਿਕਾਂ ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਚਿਤਰਕ, ਅਰਕ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਯਵਨੀ, ਹਯਮਾਰਕ, ਸੁਧਾ, ਬਾਲਾ, ਗਣਿਕਾ, ਸਪਤਪਰਨ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਿਕਾ ਨਾਲ।

ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀਞ੍ਚ ਸਂਭृਤ੍ਯ ਤੈਲਂ ਧੀਰੋ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ । ਏਤਨ੍ਨਿष੍ਯਨ੍ਦਨਂ ਤੈਲਂ ਭृਸ਼ਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਭਗਨ੍ਦਰੇ ॥ ੧,੧੭੪.

ਜੋਤਿਸਮਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇਲ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤੇਲ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਸ਼ ਭਗੰਦਰ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋਰ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੋਧਨਂ ਗੇਪਣਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਕਰਂ ਪਰਮ੍ । ਚਿਤ੍ਰਕਾਦ੍ਯਂ ਮਹਾਤੈਲਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਸ਼ੋਧਨ ਤੇ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਚਿਤਰਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮਹਾਤੇਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਜਮੋਦਂ ਸਸਿਨ੍ਦੂਰਂ ਹਰਿਤਾਲਂ ਨਿਸ਼ਾਦ੍ਵਯਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਾਰਦ੍ਵਯਂ ਫੇਨਯੁਤਮਾਰ੍ਦ੍ਰਕ ਸਰ (ਸ਼ਵਃ ਲੋਦ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਅਜਮੋਦਾ, ਸਿੰਦੂਰ, ਹਰਿਤਾਲ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਰ, ਫੇਨ, ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਵਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰੇਸ਼ੀ ਨਾਲ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣ੍ਯਪਾਮਾਰ੍ਗਕਦਲੈਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੈਃ ਸਮਮ੍ । ਏਭਿਃ ਸਰ੍षਪਜਂ ਤੈਲਮਜਾਮੂਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚਯੋਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇੰਦਰਵਾਰੁਣੀ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਕੇਲਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਮੂਤਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮृਦ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾ ਪਚੇਦੇਤ੍ਗਵ੍ਯਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਸਂਯੁਤਮ੍ । ਅਜਮੋਦਾਦਿਕਂ ਤੈਲਂ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਂ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਤੇਲ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਜਮੋਦਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਗਲ੍ਹਾ-ਸੁਜਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦਗ੍ਧਸ੍ਤੁ ਪਚੇਤ੍ਪਕ੍ਵਂ ਚੈਵ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ । ਰੋਪਣਂ ਮृਦੁਭਾਵਂ ਚ ਤੈਲੇਨਾਨੇਨ ਕਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਤੇਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੇਲ ਨਾਲ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਨਰਮਤਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੋਣਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੫ ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਏਵਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦੀਨੁਵਾਚ ਹ । ਹਰਿਃ ਪੁਨਰ੍ਹਰਾਯਾਹ ਨਾਨਾਯੋਗਾਨ੍ਰੁਗਰ੍ਦਨਾਨ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ; ਹਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਹਰਾ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।

ਹਰਿਰੁਵਾਚ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇषੁ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਕਰ ਲਙ੍ਘਨਮ੍ । ਕ੍ਵਥਿਤੋਦਕਪਾਨਂ ਚ ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਵਾਤਸੇਵਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਹਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਰੇ ਜਵਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਕਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ, ਉਬਲੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਵੇਦਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਨਾਸ਼ਮਾਯਾਨ੍ਤਿਹੀਸ਼੍ਵਰ । ਵਾਤਜ੍ਵਰਹਰਃ ਕ੍ਵਾਥੋ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਮੁਸ੍ਤਕੇਨ ਚ ॥ ੧,੧੭੫.

ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ ਜਵਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਮੁਸਤਕਾ ਦਾ ਕਵਾਥ ਵਾਯੂ-ਜਵਰ ਲਈ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਦੁਰਾਲਭੈਸ਼੍ਚੈਵ ਘृਤਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਹਰਃ ਸ਼ृਣੁ । ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਪਰ੍ਪਟਮੁਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਬਾਲਕੋਸ਼ੀਰਚਨ੍ਦਨੈਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਸੁਣੋ, ਪਿਤਤਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਘੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਪਰਪਟਾ, ਮੁਸਤ, ਬਾਲਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਜ੍ਯਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਜਂ ਤੁ ਸਸ਼ੁਣ੍ਠਿਃ ਸਦੁਰਾਲਭਃ । ਸਵਾਲਕਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਜ੍ਵਰਂ ਸਸ਼ੁਣ੍ਠਿਃ ਸਹਪਰ੍ਪਟਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਘੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਤੇ ਦੁਰਾਲਭਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਸਲੇਸ਼ਮ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਹੈ; ਬਾਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅਦਰਕ ਤੇ ਪਰਪਟਾ ਵੀ ਹੋਣ।

ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤੈਰ੍ਨਾਰੀਗੁਡੂਚੀਸ਼ੁਣ੍ਠਿਮੁਸ੍ਤਕੈਃ । ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਹਰਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਯਂ ਯੋਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਕਿਰਾਤਤਿਕਤਾ, ਨਾਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਤੇ ਮੁਸਤ ਨਾਲ ਪਿਤਤਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਉੱਤਮ ਨੁਸਖਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਵਾਲਕੋਸ਼ੀਰਪਾਠਾਭਿਃ ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਮੁਸ੍ਤਕੈਃ । ਜ੍ਵਰਨੁਚ੍ਚ ਕृਤਃ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਤਥਾ ਵੈ ਸੁਰਦਾਰੁਣਾ ॥ ੧,੧੭੫.

ਬਾਲਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਪਾਠਾ, ਕੰਟਕਾਰਿਕਾ, ਮੁਸਤ ਤੇ ਸੁਰਦਾਰੂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਉੱਚ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

ਧਨ੍ਯਾਕਨਿਮ੍ਬਮੁਸ੍ਤਾਨਾਂ ਸਮਧੁਃ ਸ ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਕਰ । ਪਟੋਲਪਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਗੁਡੂਚੀਤ੍ਰਿਫਲਾਯੁਤਃ ॥ ੧,੧੭੫.

ਧਨਿਆ, ਨਿੰਬ ਤੇ ਮੁਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਪਟੋਲਾ ਪੱਤਿਆਂ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਨੁਸਖਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।

ਪੀਤੋऽਖਿਲਜ੍ਵਰਹਰਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਕृਦ੍ਵਾਤਨੁਤ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍ । ਹਰੀਤਕੀਪਿਪ੍ਲੀਨਾਮਾਮਲੀਚਿਤ੍ਰਕੋਦ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਇਹ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਾਤ ਰੋਗ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਰਿਤਕੀ, ਪੀਪਲੀ, ਆਮਲਾ ਤੇ ਚਿਤਰਕ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਚੂਰ੍ਣਂ ਜ੍ਵਰਂ ਚ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਧਾਨ੍ਯ (ਧਨ੍ਯਾ) ਕੋਸ਼ੀਰਪਪਰ੍ਪਟੈਃ । ਆਮਲਕ੍ਯਾ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਚ ਮਧੁਯੁਕ੍ਤਂ ਸਚਨ੍ਦਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਧਨਿਆ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਪਰਪਟਾ, ਆਮਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਚੂਰਨ ਜਾਂ ਕਵਾਥਾ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਸ੍ਤਜ੍ਵਰਨੁਚ੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਹਰਂ ਸ਼ृਣੁ । ਹਰਿਦ੍ਰਾਨਿਮ੍ਬਤ੍ਰਿਫਲਾਮੁਸ੍ਤਕੈਰ੍ਦੇਵਦਾਰੁਣਾ ॥ ੧,੧੭੫.

ਸਭ ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੇ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੁਸਖਾ ਸੁਣੋ: ਹਲਦੀ, ਨਿੰਬ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਮੁਸਤ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਨਾਲ।

ਕषਾਯਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣ੍ਯਾ ਸਪਟੋਲਂ ਸਪਤ੍ਰਕਮ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਜ੍ਵਰਨੁਚ੍ਚਸ੍ਯਾਤ੍ਪੀਤਂ ਤੁ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਜਲਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਕਟੁਰੂਹਿਨੀ, ਪਟੋਲਾ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਵਾਥਾ ਕਸੈਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪੀਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾ ਨਾਗਰਸ੍ਯ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਪੁष੍ਕਰੇਣ ਚ । ਜਗ੍ਧ੍ਵਾ ਨਾਗਬਲਾਚੂਰ੍ਣਂ ਸ਼੍ਵਸਕਾਸਾਦਿਨੁਦ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਕੰਟਕਾਰਿਕਾ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਚੂਰਨ ਤੇ ਨਾਗਬਲਾ ਚੂਰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਦਮਾ, ਖੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।