ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਂ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਰਰ੍ਵਰ੍ਚਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਤਨ੍ਮਤਮ੍ । ਰੂਕ੍ਸ਼ਮ੍ਯ ਸ੍ਨੇਦृਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਭਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਚਿਕਣਾਈ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਵਾਤ ਦਾ ਹੇਠਾਂ ਵਗਣਾ, ਪਚਨ ਦੀ ਆਗ ਤੇ ਚੰਗੀ ਰੰਗਤ — ਇਹ ਠੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਲਈ ਚਿਕਣਾਈ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਿਕਣਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾਪਨ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਕੋਰਦੋषਾਨ੍ਨਤਕ੍ਰਪਿਣ੍ਯਾਕਸਕੁਭਿਃ । ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਣਿ ਵਾਤੇ ਵਾ ਕਫੇ ਵਾ ਸ੍ਵੇਦ ਇष੍ਯਤੇ । ਨ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਤਿਮ੍ਥੂਲਰੂਕ੍ਸ਼ਦੁਰ੍ਵਲਮੂਰ੍ਛਿਤਾਨ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਸ਼ਿਆਮਾਕ, ਕੋਦਰਾ, ਦੋਸ਼ਾ, ਨਟਕਰਾ, ਪਿਨਿਆਕ ਅਤੇ ਸਕੁਭੀ — ਇਹ ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਫ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈਦਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਮੋਟੇ, ਸੁੱਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੈਦਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੪ ਧਨ੍ਵਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਘृਤਤੈਲਾਦਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼ृਣੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਰੋਗਨੁਤ੍ । ਸ਼ਙ੍ਖਪੁष੍ਪੀ ਵਚਾ ਸੋਮਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੁਵਰ੍ਚਲਾ ॥ ੧,੧੭੪.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਘੀ, ਤੇਲ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਾਂਗਾ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਤੂੰ ਸੁਣ, ਜੋ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਖਪੁਸ਼ਪੀ, ਵਚ, ਸੋਮਾ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਸੁਵਰਚਲਾ,

ਅਭਯਾ ਚ ਗੁਡੂਚੀ ਚ ਅਟਰੂਪਕਵਾਗੁਜੀ । ਏਤੈਰਕ੍ਸ਼ਸਮੈਰ੍ਭਾਗੈਰ੍ਘृਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਅਭਯਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅਟਰੂਪ ਅਤੇ ਕਵਾਗੁਜੀ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਇਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘੀ ਪਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾ ਰਸਪ੍ਰਸ੍ਥਕ੍ਸ਼ੀਰਪ੍ਰਸ੍ਥਮਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਏਤਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਘृਤਂ ਨਾਮ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮੇਧਾਕਰਂ ਪਰਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਕੰਟਕਾਰੀ ਦਾ ਰਸ ਅਤੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੂਧ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਘੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸਮਝ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਫਲਾਚਿਤ੍ਰਕਬਲਾਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ ਨਿਮ੍ਬਵਾਸਕਾਃ । ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ਗੁਡੂਚੀ ਚ ਬृਹਤੀ ਚ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ॥ ੧,੧੭੪.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਚਿਤ੍ਰਕ, ਬਲਾ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਨਿੰਬਵਾਸਕਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ,

ਏਤੈਰ੍ਘृਤਂ ਯਥਾਲਾਭਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਵਿਮਰ੍ਦਨਮ੍ । ਬਲਾਸ਼ਤਕषਾਯੇ ਤੁ ਤੈਲਸ੍ਯਾਰ੍ਧਾਢਕਂ ਪਚੇਤ੍ । ਕਲ੍ਕੈਰ੍ਮਧੂਕਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾਚਨ੍ਦਨੋਤ੍ਪਲਪਦ੍ਮਕੈਃ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ, ਘੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਲਾ ਦੀ ਸੌ ਜੜਾਂ ਦੇ ਕਾਢ ਵਿੱਚ, ਆਧਾ ਆਢਕਾ ਤੇਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਧੂਕ, ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਚੰਦਨ, ਉਤਪਲਾ ਅਤੇ ਪਦਮਕਾ ਦੀ ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈਲਾਪਿਪ੍ਪਲੀਕੁष੍ਠਤ੍ਵਗੇਲਾਗੁਰੁਕੇਸਰੈਃ । ਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਵਜੀਵਨੀਯੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਢਕਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਲਾ, ਪਿਪਲੀ, ਕੁਸ਼ਟ, ਤਵਕ, ਇਲਾ, ਅਗੁਰੂ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਦੀ ਬਰੀਕ ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ ਜੜੀਆਂ, ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਆਢਕਾ ਦੂਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ।

ਏਤਨ੍ਮृਦ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾ ਪਕ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਦ੍ਰਾਜਤੇ ਸ਼ੁਭੇ । ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਾਂਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੌਲੀ ਅੱਗ 'ਤੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵਾਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਤੈਲਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵਲ੍ਯਾਕ੍ਯਂ ਰਾਜਵਲ੍ਲਭਮ੍ । ਸ਼ਤਾਵਰੀਰਸਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਤੇਲ ਸਭ ਵਾਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੂਧ ਮਿਲਾ ਕੇ,

ਸ਼ਤਪੁष੍ਪਂ ਦੇਵਦਾਰੁ ਮਾਂਸੀ ਸ਼ੈਲੇਯਕਂ ਬਲਾ । ਚਨ੍ਦਨਂ ਤਗਰਂ ਕੁष੍ਟਂ ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ ॥ ੧,੧੭੪.

ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਮਾਂਸੀ, ਸ਼ੈਲੇਯਕ, ਬਲਾ, ਚੰਦਨ, ਤਗਰ, ਕੁਸ਼ਟ, ਮਨਹਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ —

ਏਤੈਃ ਕਰ੍षਸਮੈਃ ਕਲ੍ਕੈਃ ਘृਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ । ਕੁਵ੍ਜਵਾਮਨਪਙ੍ਗੂਨਾਂ ਬਧਿਰਵ੍ਯਙ੍ਗਕੁष੍ਠਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹਨਾਂ ਸਮਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਰਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘੀ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਕੁਬੜ, ਨਾਟੇ, ਲੰਗੜੇ, ਬਹਿਰੇ, ਅੰਗ-ਵਿਕਲਾਂਗ ਜਾਂ ਕੋ਷ਟ ਰੋਗ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਵਾਯੁਨਾ ਭਗ੍ਨਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਯੇ ਚ ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਮੈਥੁਨੇ । ਜਰਾਜਰ੍ਜਰਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਚਾਧ੍ਮਾਨਮੁਖ ਸ਼ੋषਿਣਾਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਵਾਯੂ ਕਾਰਨ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਮੀਲ-ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬੁਢੇ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੂਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਮੂੰਹ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਹੈ।

ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯੇ ਵਾਤਾ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਗਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਸਰ੍ਵਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਤੈਲਂ ਰੋਗਕੁਲਾਨ੍ਤਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਤੇਲ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ, ਨਸਾਂ ਅਤੇ ਲੀਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਾਰਾਯਣਮਿਦਂ ਤੈਲਂ ਵਿष੍ਣੁਨੋਕ੍ਤਂ ਰੁਗਰ੍ਦਨਮ੍ । ਪृਥਕ੍ਤੈਲਂ ਘृਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਮਸ੍ਤੈਰੌषਧੈਃ ਪृਥਕ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਇਹ ਤੇਲ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇਲ ਤੇ ਘੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯਾ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਵਾ ਚਿਤ੍ਰਕੈ ਗੋਚਨਾਨ੍ਵਿਤੈਃ । ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡ੍ਯਾ ਵਾ ਪ੍ਰਸਾਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾ ਰਸਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੭੪.

ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਚਿਤਰਕ ਅਤੇ ਗੋਚਨਾ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਾਂ ਨਿਰਗੁੰਡੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਕਣਟਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਵੀ।

ਵਰ੍षਾਭੂਵਾਲਯਾ ਵਾਪਿ ਵਾਸਕਨ ਫਲਤ੍ਰਿਕੈਃ । ਬ੍ਰਾਹਯਾ ਚੈਗ੍ਣ੍ਡਕੇਨਾਪਿ ਭृਙ੍ਗਰਾਜੇਨ ਕੁष੍ਟਿਨਾ ॥ ੧,੧੭੪.

ਵਰਸ਼ਾਭੂ, ਆਲਯਾ, ਵਾਸਕਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹੀ, ਇਗੰਡਕਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਟਾ ਨਾਲ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੁਸਲ੍ਯਾ ਦਸ਼ਮੂਲੇਨ ਖਦਿਰੇਣ ਵਟਾਦਿਭਿਃ । ਵਟਿਕਾ ਮੋਦਕੋ ਵਾਪਿ ਚੂਰ੍ਣ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਰੋਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਮੁਸਲੀ, ਦਸ਼ਮੂਲਾ, ਖਦੀਰ ਅਤੇ ਵਟ ਆਦਿ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ; ਵਟਿਕਾ, ਮੋਦਕ ਜਾਂ ਚੂਰਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਘृਤੇਨ ਮਧੁਨਾ ਵਾਪਿ ਅਦ੍ਭਿਃ ਖਣ੍ਡਗੁਡਾਦਿਭਿਃ । ਲਵਣੈਃ ਕਟੁਕੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਯਥਾਲਾਭਂ ਚ ਗੇਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਘੀ, ਸ਼ਹਦ, ਪਾਣੀ, ਖੰਡ, ਗੁੜ ਆਦਿ ਨਾਲ; ਤੇਜ਼ ਮਸਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਲਵਣ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਇਲਾਜ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ੍ਕਤ੍ਰਿਵृਦ੍ਵਾਪਿ ਯਵਾਨੀਹਯਮਾਰਕਮ੍ । ਸੁਧਾਂ ਚ ਬਾਲਾਂ ਗਣਿਕਾਂ ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਚਿਤਰਕ, ਅਰਕ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਯਵਨੀ, ਹਯਮਾਰਕ, ਸੁਧਾ, ਬਾਲਾ, ਗਣਿਕਾ, ਸਪਤਪਰਨ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਿਕਾ ਨਾਲ।

ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀਞ੍ਚ ਸਂਭृਤ੍ਯ ਤੈਲਂ ਧੀਰੋ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ । ਏਤਨ੍ਨਿष੍ਯਨ੍ਦਨਂ ਤੈਲਂ ਭृਸ਼ਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਭਗਨ੍ਦਰੇ ॥ ੧,੧੭੪.

ਜੋਤਿਸਮਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇਲ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤੇਲ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਸ਼ ਭਗੰਦਰ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋਰ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੋਧਨਂ ਗੇਪਣਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਕਰਂ ਪਰਮ੍ । ਚਿਤ੍ਰਕਾਦ੍ਯਂ ਮਹਾਤੈਲਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਸ਼ੋਧਨ ਤੇ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਚਿਤਰਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮਹਾਤੇਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਜਮੋਦਂ ਸਸਿਨ੍ਦੂਰਂ ਹਰਿਤਾਲਂ ਨਿਸ਼ਾਦ੍ਵਯਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਾਰਦ੍ਵਯਂ ਫੇਨਯੁਤਮਾਰ੍ਦ੍ਰਕ ਸਰ (ਸ਼ਵਃ ਲੋਦ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਅਜਮੋਦਾ, ਸਿੰਦੂਰ, ਹਰਿਤਾਲ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਰ, ਫੇਨ, ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਵਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰੇਸ਼ੀ ਨਾਲ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣ੍ਯਪਾਮਾਰ੍ਗਕਦਲੈਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੈਃ ਸਮਮ੍ । ਏਭਿਃ ਸਰ੍षਪਜਂ ਤੈਲਮਜਾਮੂਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚਯੋਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇੰਦਰਵਾਰੁਣੀ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਕੇਲਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਮੂਤਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮृਦ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾ ਪਚੇਦੇਤ੍ਗਵ੍ਯਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਸਂਯੁਤਮ੍ । ਅਜਮੋਦਾਦਿਕਂ ਤੈਲਂ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਂ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਤੇਲ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਜਮੋਦਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਗਲ੍ਹਾ-ਸੁਜਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦਗ੍ਧਸ੍ਤੁ ਪਚੇਤ੍ਪਕ੍ਵਂ ਚੈਵ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ । ਰੋਪਣਂ ਮृਦੁਭਾਵਂ ਚ ਤੈਲੇਨਾਨੇਨ ਕਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੪.

ਇਹ ਤੇਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੇਲ ਨਾਲ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਨਰਮਤਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੋਣਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੫ ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਏਵਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦੀਨੁਵਾਚ ਹ । ਹਰਿਃ ਪੁਨਰ੍ਹਰਾਯਾਹ ਨਾਨਾਯੋਗਾਨ੍ਰੁਗਰ੍ਦਨਾਨ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ; ਹਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਹਰਾ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।

ਹਰਿਰੁਵਾਚ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇषੁ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਕਰ ਲਙ੍ਘਨਮ੍ । ਕ੍ਵਥਿਤੋਦਕਪਾਨਂ ਚ ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਵਾਤਸੇਵਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੫.

ਹਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਰੇ ਜਵਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਕਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ, ਉਬਲੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਵੇਦਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਨਾਸ਼ਮਾਯਾਨ੍ਤਿਹੀਸ਼੍ਵਰ । ਵਾਤਜ੍ਵਰਹਰਃ ਕ੍ਵਾਥੋ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਮੁਸ੍ਤਕੇਨ ਚ ॥ ੧,੧੭੫.

ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ ਜਵਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਮੁਸਤਕਾ ਦਾ ਕਵਾਥ ਵਾਯੂ-ਜਵਰ ਲਈ ਇਲਾਜ ਹੈ।