ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਾਡਿਮਾਮਲਕੀਕੋਲਕਰਮਰ੍ਦ੍ਪਿਯਾਲਕਮ੍ । ਜਮ੍ਬੀਰਂ ਨਾਗਗ੍ਗਂ ਚ ਆਮ੍ਰਾਤਕਕਪਿਨ੍ਥਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਅਨਾਰ, ਆਂਵਲਾ, ਕੋਲਾ, ਕਰਮਦਾ, ਪਿਆਲਾ, ਜੰਬੀਰਾ, ਨਾਗੰਗਾ, ਅਮਰਾਤਕ ਤੇ ਕਪਿੱਥ ਫਲ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤਲਾਨ੍ਯਨਿਲਘ੍ਨਾਨਿ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਕਰਾਣਿਚ । ਜਲਂ ਜੀਮੂਤਕੇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਕੁਟਜਾਕृਤਬਨ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਇਹ ਪਿੱਟ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਮੂਤਕਾ, ਇਖਵਾਕੂ ਤੇ ਕੁਟਜਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਪਾਣੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਜ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਮਨੇष੍ਵਮੀ । ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਨੇ ਵਮਨਾਯੇਤੇ ਮਦਨੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵੀ ਵਚਾ ॥ ੧,੧੭੨.

ਧਾਮਾਰਗਵਾ ਤੇ ਅਰਕ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਲਈ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੋ। ਉਲਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੇਰੇ ਮਦਨ, ਇੰਦਰਯਵੀ ਤੇ ਵਚਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮृਦੁਕੋष੍ਟਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਖਰੋ ਵਾਤਕਫਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ । ਮਧ੍ਯਮਃ ਸਮਦੋषੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ਤਿਤੇ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆੰਤਾਂ ਨਰਮ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆੰਤਾਂ ਸਖਤ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਸ਼ ਮਧਯਮ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੇਟ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਠੀਕ ਹਨ।

ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਨਗਰਂ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ । ਹਰੀਤਕੀਵਿਹਙ੍ਗਾਨਿ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਨਗਰ, ਹਰੜ ਤੇ ਵਿਹੰਗਾ, ਗਾਂ ਦੇ ਪਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੇਟ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਵਾਥਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ੍ਤਥਾ । ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇषੁ ਦੋषੇषੁ ਭੋਜਯਿਤ੍ਵਾਥ ਵਾਮਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਐਰੰਡ ਦਾ ਤੇਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੀ ਕਢੀ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਮਾਤਰਾ, ਵਾਤ ਵਧੇ ਹੋਏ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਲਟੀ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਂਸ਼ਾਦਿਨੇਤ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪਡष੍ਟਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍ । ਕਰ੍ਕਨ੍ਧृਫਲਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਵਸ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਾਨਸ਼ਾਯਿਨੇ ॥ ੧,੧੭੨.

ਬਾਂਸ ਦੀ ਨਲੀ, ਅੱਠ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲ ਚੌੜੀ, ਕਰਕੰਧੂ ਫਲ ਵਾਂਗ ਛੇਦ ਕਰਕੇ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਲੈਟੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਸਤਿ (ਏਨੀਮਾ) ਲਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰੂਹਦਾਨੇऽਪਿ ਵਿਧਿਰਯਮੇਵਮੁਦੀਰਿਤਃ । ਅਰ੍ਧਤ੍ਰਿਪਟ੍ਪਲੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਲਘੁਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਨਿਰੂਹ ਦੇਣ ਦੀ ਇਹ ਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਮਾਤਰਾ ਅੱਧ, ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਪਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਲਕੀ, ਮਧਯਮ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਥ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਵਾਤ੍ਰ੍ਯੋਕਦ੍ਵਿਚਤੁਰ੍ਭਾਗ ਰੁਗਰ੍ਦਨਾਃ । ਸ਼ਤਵਰ੍ਯਸृਤਾਭृਙ੍ਗਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰਾਦਿਭਾਵਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੭੨.

ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਕਸ਼ਵਾਤਰੀ, ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਰੁਗਰਦਨਾ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਸ੍ਰਿਤਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਾ, ਸਿੰਧੁਵਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੩ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਮਧੁਰਾਦੀਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਰਾਗਹਰਾਣ੍ਯਹਮ੍ । ਸ਼ਾਲਿषष੍ਟਿਕਗੋਧृਮਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਘृਤਂ ਰਸਾ ਮਧ ॥ ੧,੧੭੩.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ — ਸ਼ਾਲੀ ਚਾਵਲ, ਸ਼ਸ਼ਟਿਕਾ ਚਾਵਲ, ਗੋਧੂਮਾ ਗੰਧਮ, ਦੁੱਧ, ਘੀ, ਰਸ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ।

ਮਜ੍ਜਾਸ਼ृਙ੍ਗਾਟਕਯਵਕਸ਼ੇਰ੍ਵਿਵਾਰੁਗੀਕ੍ਸ਼ੁਰਮ੍ । ਗਮ੍ਭਗੀ ਪੌष੍ਕਰਂ ਬੀਜਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾ ਖਰ੍ਜੂਰਕਂ ਬਲਾ ॥ ੧,੧੭੩.

ਮੱਜਾ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕਾ, ਜੌ, ਯਵਾ, ਉਰੁਗੀ, ਖ਼ਸ਼ੁਰ, ਗੰਭਾਰੀ, ਪੌਸ਼ਕਰਾ ਦੇ ਬੀਜ, ਅੰਗੂਰ, ਖਜੂਰ ਤੇ ਬਲਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਨਾਰਿਕਲੇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਣੁਪ੍ਤਾ ਵਿਦਾਰੀ ਚ ਪ੍ਰਿਯਾਲਕਮ੍ । ਮਧੁਕਂ ਤਾਲਕष੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਮੁਖ੍ਯੋऽਯਂ ਮਧੁਰੋ ਗਣਃ ॥ ੧,੧੭੩.

ਨਾਰੀਅਲ, ਇਖਵਾਕੂ, ਆਤਮਨੁਪਤਾ, ਵਿਦਾਰੀ, ਪਿਆਲਾ, ਮੁਲਠੀ, ਤਾਲ ਫਲ ਤੇ ਕਸ਼ਮਾਂਡਾ — ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹਨ।

ਮੂਰ੍ਛਾਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਪਡਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਨਃ । ਕृਮਿਕृਤ੍ਕਫਕृਚ੍ਚੈਵ ਏਕੋऽਤ੍ਯਰ੍ਥ ਨਿਪੇਵਿਤਃ ॥ ੧,੧੭੩.

ਇਹ ਮੂਰਛਾ ਤੇ ਜਲਣ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੀੜੇ ਤੇ ਕਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੇ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਮ੍ਯਮਾਧੁਰ੍ਯਸ੍ਵਰਘਾਤਾਰ੍ਵੁਦਾਨਿ ਚ । ਗਲਗਣ੍ਡਸ਼੍ਲੀਪਦਾਨਿ ਗੁਡਲੇਪਾਦਿ ਕਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਅਸਥਮਾ, ਖੰਘ, ਸ਼ੱਕਰ, ਸੁਰ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਗਠ, ਸ਼ਲੀਪਦ ਆਦਿ ਲਈ ਗੁੜ ਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਾਮ੍ਰਂ ਚ ਕਪਿਤ੍ਥਕਰਮਰ੍ਦਕੌ । ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਮ੍ਰਾਤਕਂ ਚ ਬਦਰਂ ਤਿਨ੍ਤਡੀਫਲਮ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਅਨਾਰ, ਆਂਵਲਾ, ਆਮ, ਕਪਿੱਥ, ਕਰਮਦਾ, ਮਾਤਲੁੰਗਾ, ਅਮਰਾਤਕ, ਬਦਰਾ ਤੇ ਇਮਲੀ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਦਧਿ ਤਕ੍ਰਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਚ ਲਕੁਚਂ ਚਾਮ੍ਲਵੇ ਤਸਮ੍ । ਅਮ੍ਲੋ ਲੋਣਃ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਯੁਕ੍ਤੋ ਜਾਰਣਃ ਪਾਚਨੋ ਰਸਃ ॥ ੧,੧੭੩.

ਦਹੀਂ, ਛਾਛ, ਖਮੀਰ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ, ਲਕੂਚਾ ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ — ਜਦੋਂ ਖੱਟਾ ਸਵਾਦ ਨਮਕ ਅਤੇ ਅਦਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਲੇਦਨੋ ਵਾਤਕृਦ੍ਧृਪ੍ਯੋ ਵਿਦਾਹੀ ਚਾਨੁਲੋਮਨਃ । ਅਮ੍ਲੋऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧੈ ਦਨ੍ਤਹਰ੍षਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਖੱਟਾ ਸਵਾਦ ਨਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਜਮਾ ਚੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਬਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ੈਤਿਲ੍ਯਂ ਸ੍ਵਰਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਹृਦ੍ਦਹੇਤ੍ । ਛਿਨ੍ਨਭਿਨ੍ਨਵ੍ਰਣਾਦੀਨਿ ਪਾਚਯਿਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਭਾਵਿਤਃ ॥ ੧,੧੭੩.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਲੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੂੰਹ, ਗਲੇ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਖਮਾਂ ਅਤੇ ਫੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਕਾ ਕੇ ਸੜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਲਵਣਾਨਿ ਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰਸਰ੍ਜਿਕਾਦਿਸ਼੍ਚ ਲਾਵਣਃ । ਸ਼ੋਧਨਃ ਪਾਚਨਃ ਕ੍ਲੇਦੀ ਵਿਸ਼੍ਲੇषਸਰ੍ਪਣਾਦਿਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਸਧਾਰਨ ਨਮਕ, ਯਵਕਸ਼ਾਰ, ਸਰਜਿਕਾ ਆਦਿ — ਨਮਕੀਨ ਸਵਾਦ ਸਫਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਰ੍ਗਰੋਧੀ ਮਾਰ੍ਦਵਕृਤ੍ਸ ਏਕਃ ਪਰਿषੇਵਿਤਃ । ਗਾਤ੍ਰਕਣ੍ਡੂਕੋष੍ਠਸ਼ੋਥਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਜਨਯੇਦ੍ਰਸਃ । ਰਕ੍ਤਵਾਤਂ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਂ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਰੁਜਾਦਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਜੇ ਨਮਕੀਨ ਸਵਾਦ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਮਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੋਜ, ਰੰਗ ਦਾ ਬਦਲਾਅ, ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਨਪੁੰਸਕਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਯੋषਸ਼ਿਗ੍ਰੂਮੂਲਕਂ ਦੇਵਦਾਰੁ ਚ ਕੁष੍ਠਕਮ੍ । ਲਸ਼ੁਨਂ ਵਲ੍ਗੁਜੀ ਫਲਂ ਮੁਸ੍ਤਾਗੁਗ੍ਗੁਲੁਲਾਙ੍ਗਲੀ ॥ ੧,੧੭੩.

ਪਿਪਲੀ, ਮੂਲੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਦੇਵਦਾਰੁ, ਕੁਸ਼ਠ, ਲਸਣ, ਵਲਗੁਜੀ ਫਲ, ਮੁਸਤ, ਗੁਗਗਲੁ ਅਤੇ ਲਾਂਗਲੀ —

ਕਟੁਕੋ ਦੀਪਨਃ ਸ਼ੋਧੀ ਕੁष੍ਠਕਣ੍ਡੂਕਫਾਨ੍ਤਕृਤ੍ । ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਲਸ੍ਯਕ੍ਰਿਮਿਹਰਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਦੋਵਿਰੋਧਨਃ । ਏਕੋऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਃ ਭ੍ਰਮਦਾਹਾਦਿਕृਦ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਤੀਖਾ ਸਵਾਦ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਖੁਜਲੀ ਅਤੇ ਕਫ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੋਟਾਪਾ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਕੀੜੇ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ; ਜੇ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੱਕਰ, ਸੜਨ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕृਤਮਾਲਃ ਕੀਰਾਣਿ ਹਰਿਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਾਸ੍ਤਥਾ । ਸ੍ਵਾਦੁਕਣ੍ਟਕਵੇਤ੍ਰਾਣਿ ਬृਹਤੀਦ੍ਵਯਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ॥ ੧,੧੭੩.

ਕ੍ਰਤਮਾਲਾ, ਕੀਰਾਣੀ, ਹਲਦੀ, ਜੌ, ਮਿੱਠਾ ਕੰਟਾ, ਵੈਤਰਾ, ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਿਨੀ —

ਗੁਡੂਚੀ ਚਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀ ਚ ਤ੍ਰਿਵृਨ੍ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣ੍ਯਪਿ । ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਕਵਾਰ੍ਤਾਕੁਕਰਵੀਰਕਵਾਸਕਾਃ ॥ ੧,੧੭੩.

ਗੁਡੂਚੀ, ਦ੍ਰਵੰਤੀ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਮੰਡੂਕਪਰਨੀ, ਕਾਰਵੈਲਾ, ਬੈੰਗਣ, ਕਰਵੀਰਾ ਅਤੇ ਵਾਸਕਾ —

ਰੋਹਿਣੀ ਸ਼ਙ੍ਖਚੂਰ੍ਣਂ ਚ ਕਰ੍ਕੋਟੋ ਵੈ ਜਯਨ੍ਤਿਕਾ । ਜਾਤੀਵਾਰੁਣਕਂ ਨਿਮ੍ਬੋ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ॥ ੧,੧੭੩.

ਰੋਹਿਣੀ, ਸ਼ੰਖ ਚੂਰਨ, ਕਰਕੋਟਾ, ਜਯੰਤਿਕਾ, ਜਾਤੀ, ਵਾਰੁਣਕਾ, ਨਿੰਬੂ, ਜੋਤਿਸਮਤੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰਨਵਾ —

ਤਿਕ੍ਤੋ ਰਸਸ਼੍ਛੇਦਨਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੋਚਨੀ ਦੀਪਨਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ੋਧਨੋ ਜ੍ਵਰਤृष੍ਣਾਘ੍ਨੋ ਮੂਰ੍ਛਾਕਣ੍ਠਾਰ੍ਤਿਕਾਦਿਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਕੜਵਾ ਸਵਾਦ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ, ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਫਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੂਰਛਾ, ਗਲੇ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।

ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਲੇਦਸਂਸ਼ੋषੋ ਹ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ ਚ ਸੇਵਿਤਃ । ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਾਕ੍ਸ਼ੇਪਕਾਰ੍ਤਿਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ੂਲਬ੍ਰਣਾਦਿਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਜੇ ਕੜਵਾ ਸਵਾਦ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਮਲ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਜਬੜੇ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਝਟਕਾ, ਦਰਦ, ਸਿਰਦਰਦ ਅਤੇ ਜਖਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਫਲਾਸਲ੍ਲਕੀਜਮ੍ਬੁ ਆਮ੍ਰਾਤਕਵਚਾਦਿਕਮ੍ । ਤਿਨ੍ਦੁਕਂ ਵਕੁਲਂ ਸ਼ਾਲਂ ਪਾਲਙ੍ਕੀਮੁਦ੍ਗਚਿਲ੍ਲਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸਲਕੀ, ਜੰਬੂ, ਆਮਰਾਤਕਾ, ਵਚਾ, ਤਿੰਦੂਕਾ, ਵਕੁਲਾ, ਸ਼ਾਲਾ, ਪਾਲੰਕੀ, ਮੁਦਗਾ ਅਤੇ ਚਿਲਕਾ —

ਕषਾਯੋ ਗ੍ਰਾਹਕੋ ਰੋਪੀ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਕ੍ਲੇਦਸ਼ੋषਣਃ । ਏਕੋऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਹृਦਯੇ ਚਾਥ ਪੀਡਕਃ । ਮੁਖਸ਼ੋषਜ੍ਵਰਾਧ੍ਮਾਨਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਕਾਰਕਃ ॥ ੧,੧੭੩.

ਕਸੇਲਾ ਸਵਾਦ ਸੋਖਣ ਵਾਲਾ, ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਮੀ ਸੁੱਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਕੱਲਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁੱਕ, ਬੁਖਾਰ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਠੋਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।