ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੀਤਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾ ਪਯਸਾ ਘृਤੇਨਾਸ਼ੇਪਰੋਗਨੁਤ੍ । ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰਸੋ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਮृਤੋਪਮਃ ॥ ੧,੧੭੨.

ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਦੁੱਧ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਡੂਕਪਰਨੀ ਤੇ ਵਿਦਾਰੀ ਦਾ ਤਾਜਾ ਰਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ।

ਤਿਲਧਾਤ੍ਰੀਭृਙ੍ਗਰਾਜੌ ਜਗ੍ਧ੍ਵਾ ਵਰ੍षਸ਼ਤੀ ਭਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਕਟੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਗੁਡੂਚੀ ਚ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ॥ ੧,੧੭੨.

ਤਿਲ, ਧਾਤਰੀ ਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਖਾ ਕੇ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਵਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਕਟੂ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵਹਨੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਵੀ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਵਿਡਙ੍ਗਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਤੁ ਮਧੁਨਾ ਸਹ ਰੋਗਨੁਤ੍ । ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਚ ਕਣਾ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਗੁਡੂਚੀ ਚ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ॥ ੧,੧੭੨.

ਵਿਡੰਗ ਤੇ ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਕਣਾ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।

ਵਿਡਙ੍ਗਭृਙ੍ਗਰਾਜਾਦਿ ਭਾਵਿਤਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨੁਤ੍ । ਚੂਰ੍ਣਂ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਂ ਲੀਢ੍ਵਾ ਦਸ਼ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਵਿਡੰਗ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਟਣੀ ਚੱਟ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਘृਤਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀਕਲ੍ਕੈਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰੈਰ੍ਦਸ਼ਗੁਣੈਃ ਪਚੇਤ੍ । ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪਿਪ੍ਪਲੀਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਜਾਰਕਂ ਵਿਦੁਃ ॥ ੧,੧੭੨.

ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦੇ ਕਲਕ ਤੇ ਦਸ ਗੁਣਾ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਘੀ, ਚੀਨੀ, ਪੀਪਲੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੋ ਬਣੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਰਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍षੋऽਵਪੀਡਸ਼੍ਚ ਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਪਨਂ ਤਥਾ । ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੭੨.

ਪ੍ਰਤਿਮਰਸ਼, ਅਵਪੀਡ, ਨੱਸ, ਪ੍ਰਵਪਨ ਤੇ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਪੰਚਕਰਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਸੈਰ੍ਦ੍ਵਿਸਂਖ੍ਯੈਰ੍ਮਾਘਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍षਡृਤਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਅਗ੍ਨਿਸੇਵਾਮਧੁਕ੍ਸ਼ੀਰਵਿਕृਤੀਃ ਪਰਿਪੇਵਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਮਾਘ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਦਹੀਂ ਦੀ ਬਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਨ ਦਿਵਾ ਸ੍ਵਪੇਤ੍ । ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਵਰ੍षਾਸੁ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦੀਞ੍ਛਰਦਿਨ੍ਦੋਸ਼੍ਚ ਰਸ਼੍ਮਯਃ ॥ ੧,੧੭੨.

ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਤੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਰਹੋ।

ਪਥ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ਾਲਯੋ ਮੁਦ੍ਰਾ ਵਰ੍षਾਮ੍ਭਃ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਪਯਃ । ਨਿਮ੍ਵਾਤਸੀਕੁਸੁਮ੍ਭਾਨਾਂ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸਰ੍षਪਯੋਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੧੭੨.

ਸਿਹਤਮੰਦ ਖਾਣੇ ਹਨ ਚਾਵਲ, ਮੂਂਗ, ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਉਬਲਿਆ ਦੁੱਧ, ਤੇ ਨੀਮ, ਅਤਸੀ, ਕੁਸੰਭਾ, ਸ਼ਿਗਰੂ ਤੇ ਸਰੋਂ ਵੀ।

ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀਮੂਲਕਾਨਾਂ ਤੈਲਾਨਿ ਚ ਹਰਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਕृਮਿਕੁष੍ਠਪ੍ਰਮੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ਼ਿਰੋਰੁਜਃ ॥ ੧,੧੭੨.

ਜੋਤਿਸਮਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਤੇਲ ਕੀੜੇ, ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪਿਸਾਬ ਦੀਆਂ ਗੜਬੜਾਂ, ਤੇ ਵਾਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦਾਡਿਮਾਮਲਕੀਕੋਲਕਰਮਰ੍ਦ੍ਪਿਯਾਲਕਮ੍ । ਜਮ੍ਬੀਰਂ ਨਾਗਗ੍ਗਂ ਚ ਆਮ੍ਰਾਤਕਕਪਿਨ੍ਥਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਅਨਾਰ, ਆਂਵਲਾ, ਕੋਲਾ, ਕਰਮਦਾ, ਪਿਆਲਾ, ਜੰਬੀਰਾ, ਨਾਗੰਗਾ, ਅਮਰਾਤਕ ਤੇ ਕਪਿੱਥ ਫਲ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤਲਾਨ੍ਯਨਿਲਘ੍ਨਾਨਿ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਕਰਾਣਿਚ । ਜਲਂ ਜੀਮੂਤਕੇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਕੁਟਜਾਕृਤਬਨ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਇਹ ਪਿੱਟ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਮੂਤਕਾ, ਇਖਵਾਕੂ ਤੇ ਕੁਟਜਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਪਾਣੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਜ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਮਨੇष੍ਵਮੀ । ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਨੇ ਵਮਨਾਯੇਤੇ ਮਦਨੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵੀ ਵਚਾ ॥ ੧,੧੭੨.

ਧਾਮਾਰਗਵਾ ਤੇ ਅਰਕ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਲਈ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੋ। ਉਲਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੇਰੇ ਮਦਨ, ਇੰਦਰਯਵੀ ਤੇ ਵਚਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮृਦੁਕੋष੍ਟਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਖਰੋ ਵਾਤਕਫਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ । ਮਧ੍ਯਮਃ ਸਮਦੋषੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ਤਿਤੇ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆੰਤਾਂ ਨਰਮ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆੰਤਾਂ ਸਖਤ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਸ਼ ਮਧਯਮ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੇਟ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਠੀਕ ਹਨ।

ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਨਗਰਂ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ । ਹਰੀਤਕੀਵਿਹਙ੍ਗਾਨਿ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਨਗਰ, ਹਰੜ ਤੇ ਵਿਹੰਗਾ, ਗਾਂ ਦੇ ਪਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੇਟ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਵਾਥਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ੍ਤਥਾ । ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇषੁ ਦੋषੇषੁ ਭੋਜਯਿਤ੍ਵਾਥ ਵਾਮਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਐਰੰਡ ਦਾ ਤੇਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੀ ਕਢੀ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਮਾਤਰਾ, ਵਾਤ ਵਧੇ ਹੋਏ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਲਟੀ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਂਸ਼ਾਦਿਨੇਤ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪਡष੍ਟਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍ । ਕਰ੍ਕਨ੍ਧृਫਲਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਵਸ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਾਨਸ਼ਾਯਿਨੇ ॥ ੧,੧੭੨.

ਬਾਂਸ ਦੀ ਨਲੀ, ਅੱਠ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲ ਚੌੜੀ, ਕਰਕੰਧੂ ਫਲ ਵਾਂਗ ਛੇਦ ਕਰਕੇ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਲੈਟੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਸਤਿ (ਏਨੀਮਾ) ਲਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰੂਹਦਾਨੇऽਪਿ ਵਿਧਿਰਯਮੇਵਮੁਦੀਰਿਤਃ । ਅਰ੍ਧਤ੍ਰਿਪਟ੍ਪਲੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਲਘੁਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਨਿਰੂਹ ਦੇਣ ਦੀ ਇਹ ਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਮਾਤਰਾ ਅੱਧ, ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਪਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਲਕੀ, ਮਧਯਮ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਥ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਵਾਤ੍ਰ੍ਯੋਕਦ੍ਵਿਚਤੁਰ੍ਭਾਗ ਰੁਗਰ੍ਦਨਾਃ । ਸ਼ਤਵਰ੍ਯਸृਤਾਭृਙ੍ਗਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰਾਦਿਭਾਵਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੭੨.

ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਕਸ਼ਵਾਤਰੀ, ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਰੁਗਰਦਨਾ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਸ੍ਰਿਤਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਾ, ਸਿੰਧੁਵਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੩ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਮਧੁਰਾਦੀਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਰਾਗਹਰਾਣ੍ਯਹਮ੍ । ਸ਼ਾਲਿषष੍ਟਿਕਗੋਧृਮਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਘृਤਂ ਰਸਾ ਮਧ ॥ ੧,੧੭੩.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ — ਸ਼ਾਲੀ ਚਾਵਲ, ਸ਼ਸ਼ਟਿਕਾ ਚਾਵਲ, ਗੋਧੂਮਾ ਗੰਧਮ, ਦੁੱਧ, ਘੀ, ਰਸ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ।

ਮਜ੍ਜਾਸ਼ृਙ੍ਗਾਟਕਯਵਕਸ਼ੇਰ੍ਵਿਵਾਰੁਗੀਕ੍ਸ਼ੁਰਮ੍ । ਗਮ੍ਭਗੀ ਪੌष੍ਕਰਂ ਬੀਜਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾ ਖਰ੍ਜੂਰਕਂ ਬਲਾ ॥ ੧,੧੭੩.

ਮੱਜਾ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕਾ, ਜੌ, ਯਵਾ, ਉਰੁਗੀ, ਖ਼ਸ਼ੁਰ, ਗੰਭਾਰੀ, ਪੌਸ਼ਕਰਾ ਦੇ ਬੀਜ, ਅੰਗੂਰ, ਖਜੂਰ ਤੇ ਬਲਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਨਾਰਿਕਲੇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਣੁਪ੍ਤਾ ਵਿਦਾਰੀ ਚ ਪ੍ਰਿਯਾਲਕਮ੍ । ਮਧੁਕਂ ਤਾਲਕष੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਮੁਖ੍ਯੋऽਯਂ ਮਧੁਰੋ ਗਣਃ ॥ ੧,੧੭੩.

ਨਾਰੀਅਲ, ਇਖਵਾਕੂ, ਆਤਮਨੁਪਤਾ, ਵਿਦਾਰੀ, ਪਿਆਲਾ, ਮੁਲਠੀ, ਤਾਲ ਫਲ ਤੇ ਕਸ਼ਮਾਂਡਾ — ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹਨ।

ਮੂਰ੍ਛਾਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਪਡਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਨਃ । ਕृਮਿਕृਤ੍ਕਫਕृਚ੍ਚੈਵ ਏਕੋऽਤ੍ਯਰ੍ਥ ਨਿਪੇਵਿਤਃ ॥ ੧,੧੭੩.

ਇਹ ਮੂਰਛਾ ਤੇ ਜਲਣ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੀੜੇ ਤੇ ਕਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੇ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਮ੍ਯਮਾਧੁਰ੍ਯਸ੍ਵਰਘਾਤਾਰ੍ਵੁਦਾਨਿ ਚ । ਗਲਗਣ੍ਡਸ਼੍ਲੀਪਦਾਨਿ ਗੁਡਲੇਪਾਦਿ ਕਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਅਸਥਮਾ, ਖੰਘ, ਸ਼ੱਕਰ, ਸੁਰ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਗਠ, ਸ਼ਲੀਪਦ ਆਦਿ ਲਈ ਗੁੜ ਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਾਮ੍ਰਂ ਚ ਕਪਿਤ੍ਥਕਰਮਰ੍ਦਕੌ । ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਮ੍ਰਾਤਕਂ ਚ ਬਦਰਂ ਤਿਨ੍ਤਡੀਫਲਮ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਅਨਾਰ, ਆਂਵਲਾ, ਆਮ, ਕਪਿੱਥ, ਕਰਮਦਾ, ਮਾਤਲੁੰਗਾ, ਅਮਰਾਤਕ, ਬਦਰਾ ਤੇ ਇਮਲੀ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਦਧਿ ਤਕ੍ਰਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਚ ਲਕੁਚਂ ਚਾਮ੍ਲਵੇ ਤਸਮ੍ । ਅਮ੍ਲੋ ਲੋਣਃ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਯੁਕ੍ਤੋ ਜਾਰਣਃ ਪਾਚਨੋ ਰਸਃ ॥ ੧,੧੭੩.

ਦਹੀਂ, ਛਾਛ, ਖਮੀਰ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ, ਲਕੂਚਾ ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ — ਜਦੋਂ ਖੱਟਾ ਸਵਾਦ ਨਮਕ ਅਤੇ ਅਦਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਲੇਦਨੋ ਵਾਤਕृਦ੍ਧृਪ੍ਯੋ ਵਿਦਾਹੀ ਚਾਨੁਲੋਮਨਃ । ਅਮ੍ਲੋऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧੈ ਦਨ੍ਤਹਰ੍षਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਖੱਟਾ ਸਵਾਦ ਨਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਜਮਾ ਚੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਬਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ੈਤਿਲ੍ਯਂ ਸ੍ਵਰਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਹृਦ੍ਦਹੇਤ੍ । ਛਿਨ੍ਨਭਿਨ੍ਨਵ੍ਰਣਾਦੀਨਿ ਪਾਚਯਿਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਭਾਵਿਤਃ ॥ ੧,੧੭੩.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਲੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੂੰਹ, ਗਲੇ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਖਮਾਂ ਅਤੇ ਫੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਕਾ ਕੇ ਸੜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਲਵਣਾਨਿ ਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰਸਰ੍ਜਿਕਾਦਿਸ਼੍ਚ ਲਾਵਣਃ । ਸ਼ੋਧਨਃ ਪਾਚਨਃ ਕ੍ਲੇਦੀ ਵਿਸ਼੍ਲੇषਸਰ੍ਪਣਾਦਿਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੭੩.

ਸਧਾਰਨ ਨਮਕ, ਯਵਕਸ਼ਾਰ, ਸਰਜਿਕਾ ਆਦਿ — ਨਮਕੀਨ ਸਵਾਦ ਸਫਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।