ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਤਨ੍ਯਾਭਾਵੇ ਪਯਸ਼੍ਛਾਗਂ ਗਵ੍ਯਂ ਵਾ ਤਦ੍ਗੁਣਂ ਪਿਵੇਤ੍ । ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਨਾਗ੍ਨਿਸ਼ੋਫਾਰ੍ਤੇ ਮृਦਾ ਸ੍ਯਾਦਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤਯਾ ॥ ੧,੧੭੨.

ਜੇ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬکری ਜਾਂ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸੇ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਗਰਮੀ ਵਾਲੀ ਸੋਜ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪਾਈ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲੇਹੋ ਮੁਸ੍ਤਵਿਪਾਯਾਸ਼੍ਚ ਵਮਿਕਾਸਜ੍ਵਰੇ ਪਿਬੇਤ੍ । ਸੁਸ੍ਤਸ਼ੁਣ੍ਠੀਵਿषਾਵਿਲ੍ਵਕੂਟਜੈਰਤਿਸਾਰਨੁਤ ॥ ੧,੧੭੨.

ਉਲਟੀ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਤ ਤੇ ਵਿਪਾਯਕ ਦੀ ਚਟਣੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਸਤ ਲਈ ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਵਿ਷ਾ, ਬੈਲ ਤੇ ਕੂਟਜ ਦੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਚਟਣੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

ਮਧੁ ਵ੍ਯੋषਂ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਂ ਹਿਕ੍ਕਾਚ੍ਛਰ੍ਦਿਨਿਵਾਰਣਮ੍ । ਕੁष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਾ ਨਿਸ਼ਾ ਦੂਰ੍ਵਾ ਚ ਕੁष੍ਠਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਹਿੱਟੀ ਤੇ ਉਲਟੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸ਼ਹਦ, ਵਯੋਸ਼ ਤੇ ਮਾਤਲੁੰਗਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਕੁਸ਼ਠ, ਇੰਦ੍ਰਯਾਵ, ਸਿੱਧਾਰਥਕ, ਨਿਸ਼ਾ ਤੇ ਦੂਰਵਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।

ਮਹਾਮੁਣ੍ਜਿਤਿਕੋਜੀਚ੍ਯਕਾਥੈਃ ਸ੍ਨਾਨਂ ਗ੍ਰਹਾਪਹਮ੍ । ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਾਮਯਨਿਸ਼ਾਚਨ੍ਦਨੈਸ਼੍ਚਾਨੁਲੇਪਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਮਹਾ ਮੁੰਜ, ਤਿਕਤ ਤੇ ਜੀਚਿਆ ਦੇ ਕਾਢੇ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਪਤਛਦਾ, ਅਮਯਾ, ਨਿਸ਼ਾ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਸ਼ਙ੍ਖਾਬ੍ਜਬੀਜਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਵਚਾਲੌਹਾਦਿਧਾਰਣਮ੍ । ਓਂ ਕਂ ਟਂ ਯਂ ਗਂ ਵੈਨਤੇਯਾਯ ਨਮਃ । ਓਂ ਹੋਂ ਹਾਂ ਹਃ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਵਾਲਾਨਾਂ ਮਾਰ੍ਜਨਾਦ੍ਵਲਿਦਾਨਤਃ । ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਬਾਲਮ੍ਰਹਾਦ੍ਵਲਿਂ ਗृਹ੍ਣੀਤ ਵਾਲਂ ਮੁਞ੍ਚਤ ਸ੍ਵਾਹਾ ॥ ੧,੧੭੨.

ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ ਦਾ ਬੀਜ, ਰੁਦਰਾਖ, ਵਚ ਤੇ ਲੋਹਾ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਓਮ ਕਮ ਟਮ ਯਮ ਗਮ ਵੈਨਤੇਯਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ ਹੋਮ ਹਾਮ ਹਹ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣ ਤੇ ਧਾਗਾ ਬੰਨਣ ਦੁਆਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; 'ਓਮ ਹ੍ਰੀਮ ਬਾਲਮਰਹਾਦਵਲਿੰ ਗ੍ਰਹਣੀਤਾ ਵਾਲੰ ਮੁੰਚਤਾ ਸਵਾਹਾ'।

ਤਣ੍ਡੁਲਾਦ੍ਭਿਃ ਸ਼ਿਰੀਪਸ੍ਯ ਪਲਂ ਪੀਤਂ ਵਿषਾਪਹਮ੍ । ਤਣ੍ਡੁਲਾਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਵਰ੍षਾਭ੍ਵਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਯਾਃ ਸਰ੍ਪਦਂਸ਼ਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੀਰੀਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲਾ ਪੀਣਾ ਵਿਸ਼ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਰਸ਼ਾਭਵਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਲਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡਸਣ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਦਧ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਂ ਚ ਗृਹਧृਮੋ ਨਿਸ਼ਾ ਤਥਾ । ਪਿष੍ਟਂ ਪਾਨਂ ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਸਿਨ੍ਧृਤ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿਪਾਨ੍ਤਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਚਾਵਲ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਗ੍ਰਹਧ੍ਰਮ, ਨਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੀਸ ਕੇ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਿੰਧ੍ਰਥ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਙ੍ਕੋਟਮੂਲਨਿष੍ਕ੍ਵਾਥਃ ਸਾਜ੍ਯਃ ਪੀਤੋ ਵਿषਾਨ੍ਤਕਃ । ਯਜ੍ਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਵਿਧ੍ਵਂਸਿ ਭੇषਜਂ ਤਦ੍ਰਸਾਯਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਅੰਕੋਟਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਕਾਢਾ ਘੀ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਵਾਈ ਵਧੀਕ ਉਮਰ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਰਸਾਇਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿਨ੍ਦੂਤ੍ਯਰਾਰ੍ਕਰਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਕਣਾਮਧੁਗੁਡੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਵਰ੍षਾਦਿष੍ਵਭਯਾ ਸੇਵ੍ਯਾ ਰਸਾਯਨਗੁਣੌषਿਣਾ ॥ ੧,੧੭੨.

ਸਿੰਦੂਤੀ, ਅਰਾਰਕ, ਰਾਸੁਣਠੀ, ਕਣਾ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਗੁੜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵਰਸ਼ਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅਭਯਾ ਨਾਲ ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਦੇ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇऽਭਯਾਂ ਚੈਕਾਂ ਪ੍ਰਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਭੀਤਕੇ । ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਧਾਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚਤੁष੍ਕਂ ਸ਼ਤਵਰ੍षਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇੱਕ ਅਭਯਾ ਤੇ ਦੋ ਵਿਭੀਤਕਾ ਖਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਦ, ਘੀ, ਆਮਲਾ ਤੇ ਧਾਤਰੀ ਚੌਕਾ ਖਾ ਕੇ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪੀਤਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾ ਪਯਸਾ ਘृਤੇਨਾਸ਼ੇਪਰੋਗਨੁਤ੍ । ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰਸੋ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਮृਤੋਪਮਃ ॥ ੧,੧੭੨.

ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਦੁੱਧ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਡੂਕਪਰਨੀ ਤੇ ਵਿਦਾਰੀ ਦਾ ਤਾਜਾ ਰਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ।

ਤਿਲਧਾਤ੍ਰੀਭृਙ੍ਗਰਾਜੌ ਜਗ੍ਧ੍ਵਾ ਵਰ੍षਸ਼ਤੀ ਭਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਕਟੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਗੁਡੂਚੀ ਚ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ॥ ੧,੧੭੨.

ਤਿਲ, ਧਾਤਰੀ ਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਖਾ ਕੇ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਵਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਕਟੂ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵਹਨੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਵੀ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਵਿਡਙ੍ਗਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਤੁ ਮਧੁਨਾ ਸਹ ਰੋਗਨੁਤ੍ । ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਚ ਕਣਾ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਗੁਡੂਚੀ ਚ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ॥ ੧,੧੭੨.

ਵਿਡੰਗ ਤੇ ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਕਣਾ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਗੁਡੂਚੀ ਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।

ਵਿਡਙ੍ਗਭृਙ੍ਗਰਾਜਾਦਿ ਭਾਵਿਤਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨੁਤ੍ । ਚੂਰ੍ਣਂ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਂ ਲੀਢ੍ਵਾ ਦਸ਼ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਵਿਡੰਗ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਟਣੀ ਚੱਟ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਘृਤਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀਕਲ੍ਕੈਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰੈਰ੍ਦਸ਼ਗੁਣੈਃ ਪਚੇਤ੍ । ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪਿਪ੍ਪਲੀਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਜਾਰਕਂ ਵਿਦੁਃ ॥ ੧,੧੭੨.

ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦੇ ਕਲਕ ਤੇ ਦਸ ਗੁਣਾ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਘੀ, ਚੀਨੀ, ਪੀਪਲੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੋ ਬਣੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਰਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍षੋऽਵਪੀਡਸ਼੍ਚ ਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਪਨਂ ਤਥਾ । ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੭੨.

ਪ੍ਰਤਿਮਰਸ਼, ਅਵਪੀਡ, ਨੱਸ, ਪ੍ਰਵਪਨ ਤੇ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਪੰਚਕਰਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਸੈਰ੍ਦ੍ਵਿਸਂਖ੍ਯੈਰ੍ਮਾਘਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍षਡृਤਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਅਗ੍ਨਿਸੇਵਾਮਧੁਕ੍ਸ਼ੀਰਵਿਕृਤੀਃ ਪਰਿਪੇਵਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਮਾਘ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਦਹੀਂ ਦੀ ਬਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਨ ਦਿਵਾ ਸ੍ਵਪੇਤ੍ । ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਵਰ੍षਾਸੁ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦੀਞ੍ਛਰਦਿਨ੍ਦੋਸ਼੍ਚ ਰਸ਼੍ਮਯਃ ॥ ੧,੧੭੨.

ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਤੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਰਹੋ।

ਪਥ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ਾਲਯੋ ਮੁਦ੍ਰਾ ਵਰ੍षਾਮ੍ਭਃ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਪਯਃ । ਨਿਮ੍ਵਾਤਸੀਕੁਸੁਮ੍ਭਾਨਾਂ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸਰ੍षਪਯੋਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੧੭੨.

ਸਿਹਤਮੰਦ ਖਾਣੇ ਹਨ ਚਾਵਲ, ਮੂਂਗ, ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਉਬਲਿਆ ਦੁੱਧ, ਤੇ ਨੀਮ, ਅਤਸੀ, ਕੁਸੰਭਾ, ਸ਼ਿਗਰੂ ਤੇ ਸਰੋਂ ਵੀ।

ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀਮੂਲਕਾਨਾਂ ਤੈਲਾਨਿ ਚ ਹਰਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਕृਮਿਕੁष੍ਠਪ੍ਰਮੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ਼ਿਰੋਰੁਜਃ ॥ ੧,੧੭੨.

ਜੋਤਿਸਮਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਤੇਲ ਕੀੜੇ, ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪਿਸਾਬ ਦੀਆਂ ਗੜਬੜਾਂ, ਤੇ ਵਾਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦਾਡਿਮਾਮਲਕੀਕੋਲਕਰਮਰ੍ਦ੍ਪਿਯਾਲਕਮ੍ । ਜਮ੍ਬੀਰਂ ਨਾਗਗ੍ਗਂ ਚ ਆਮ੍ਰਾਤਕਕਪਿਨ੍ਥਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਅਨਾਰ, ਆਂਵਲਾ, ਕੋਲਾ, ਕਰਮਦਾ, ਪਿਆਲਾ, ਜੰਬੀਰਾ, ਨਾਗੰਗਾ, ਅਮਰਾਤਕ ਤੇ ਕਪਿੱਥ ਫਲ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤਲਾਨ੍ਯਨਿਲਘ੍ਨਾਨਿ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਕਰਾਣਿਚ । ਜਲਂ ਜੀਮੂਤਕੇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਕੁਟਜਾਕृਤਬਨ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਇਹ ਪਿੱਟ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਮੂਤਕਾ, ਇਖਵਾਕੂ ਤੇ ਕੁਟਜਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਪਾਣੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਜ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਮਨੇष੍ਵਮੀ । ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਨੇ ਵਮਨਾਯੇਤੇ ਮਦਨੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵੀ ਵਚਾ ॥ ੧,੧੭੨.

ਧਾਮਾਰਗਵਾ ਤੇ ਅਰਕ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਲਈ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੋ। ਉਲਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੇਰੇ ਮਦਨ, ਇੰਦਰਯਵੀ ਤੇ ਵਚਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮृਦੁਕੋष੍ਟਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਖਰੋ ਵਾਤਕਫਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ । ਮਧ੍ਯਮਃ ਸਮਦੋषੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ਤਿਤੇ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆੰਤਾਂ ਨਰਮ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆੰਤਾਂ ਸਖਤ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਸ਼ ਮਧਯਮ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੇਟ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਠੀਕ ਹਨ।

ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਨਗਰਂ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ । ਹਰੀਤਕੀਵਿਹਙ੍ਗਾਨਿ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਨਗਰ, ਹਰੜ ਤੇ ਵਿਹੰਗਾ, ਗਾਂ ਦੇ ਪਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੇਟ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਵਾਥਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ੍ਤਥਾ । ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇषੁ ਦੋषੇषੁ ਭੋਜਯਿਤ੍ਵਾਥ ਵਾਮਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਐਰੰਡ ਦਾ ਤੇਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੀ ਕਢੀ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਮਾਤਰਾ, ਵਾਤ ਵਧੇ ਹੋਏ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਲਟੀ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਂਸ਼ਾਦਿਨੇਤ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪਡष੍ਟਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍ । ਕਰ੍ਕਨ੍ਧृਫਲਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਵਸ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਾਨਸ਼ਾਯਿਨੇ ॥ ੧,੧੭੨.

ਬਾਂਸ ਦੀ ਨਲੀ, ਅੱਠ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲ ਚੌੜੀ, ਕਰਕੰਧੂ ਫਲ ਵਾਂਗ ਛੇਦ ਕਰਕੇ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਲੈਟੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਸਤਿ (ਏਨੀਮਾ) ਲਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰੂਹਦਾਨੇऽਪਿ ਵਿਧਿਰਯਮੇਵਮੁਦੀਰਿਤਃ । ਅਰ੍ਧਤ੍ਰਿਪਟ੍ਪਲੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਲਘੁਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.

ਨਿਰੂਹ ਦੇਣ ਦੀ ਇਹ ਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਮਾਤਰਾ ਅੱਧ, ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਪਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਲਕੀ, ਮਧਯਮ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਥ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਵਾਤ੍ਰ੍ਯੋਕਦ੍ਵਿਚਤੁਰ੍ਭਾਗ ਰੁਗਰ੍ਦਨਾਃ । ਸ਼ਤਵਰ੍ਯਸृਤਾਭृਙ੍ਗਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰਾਦਿਭਾਵਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੭੨.

ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਕਸ਼ਵਾਤਰੀ, ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਰੁਗਰਦਨਾ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਸ੍ਰਿਤਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਾ, ਸਿੰਧੁਵਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।