ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਤ੍ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਸਾਦ੍ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਮਧੁਕਾਤ੍ਪਲੇ । ਤੈਲਮ੍ਯ ਕੁਡਵਂ ਪਕ੍ਵਂ ਤਨ੍ਨਸ੍ਯਂ ਪਲਿਤਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਦੁੱਧ, ਚੀਨੀ, ਦੋ ਪੈਮਾਨੇ ਮਧੁਕਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੈਮਾਨਾ ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ, ਪਕਾ ਕੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਟਪਕਾਉਣ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਸਫੈਦੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੁਖਰੋਗੇ ਤੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾਗਣ੍ਡੂषਪਰਿਧਾਰਣਮ੍ । ਗृਹਧੂਮ ਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰਪਾਠਾਵ੍ਯੋਪਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ ਗੜਗੜਾ ਅਤੇ ਧੋਣਾ, ਘਰ ਦਾ ਧੂੰਆ, ਜੌ ਦੀ ਖਾਕ, ਪਾਠਾ, ਵਯੋਪਰਾ ਅਤੇ ਅੰਜਨ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜੋਦਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਲੋਧ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਕਂ ਚੇਤਿ ਚੂਰ੍ਣਿਤਮ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਧਾਰਯੇਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਗ੍ਰੀਵਾਦਨ੍ਤਾਸ੍ਯਰੋਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਤੇਜੋਦ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਲੋਧਰਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਗਲਾ, ਗਰਦਨ, ਦੰਦ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਟੋਲ ਨਿਮ੍ਬਜਮ੍ਵ੍ਵਾਗ੍ਰਮਾਲਤੀਨਵਪਲ੍ਲਵਾਃ । ਪਞ੍ਚਪਲ੍ਲਵਕਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਕषਯੋ ਮੁਖਧਾਵਨੇ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪਟੋਲਾ, ਨੀਮ, ਵਾਗਰਾ, ਮਾਲਤੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ—ਇਹ ਪੰਜ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਕਸੇਲਾ ਹੈ।
ਲਸ਼ੁਨਾਰ੍ਦ੍ਰਕਸ਼ਿਗ੍ਰੂਣਾਂ ਪਾਰੁਲ੍ਯਾ ਮੂਲਕਸ੍ਯ ਚ । ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਰਸਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਕਦੁष੍ਣਃ ਕਰ੍ਣਪੂਰਣੇ ॥ ੧,੧੭੧.
ਲਸਣ, ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ, ਸਹਜਨਾ, ਮੂਲੀ ਅਤੇ ਰੁਦੰਤੀ ਪੌਦੇ ਦਾ ਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੀਵ੍ਰਸ਼ੂਲੋਤ੍ਤਰੇ ਕਰ੍ਣੇ ਸਸ਼ਬ੍ਦੇ ਕ੍ਲੇਦਵਾਹਿਨਿ । ਬਸ੍ਤਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ਕੋष੍ਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵੇਨਾਵਚੂਰ੍ਣਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਜਦੋਂ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਊ ਦਾ ਗੁੰਮ ਗੁੰਮ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਾਤੀਪਤ੍ਰਰਸੇ ਤੈਲਂ ਪਕ੍ਵਂ ਪੂਤਿਕਕਰ੍ਣਜਿਤ੍ । ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਤੈਲਂ ਸਾਰ੍षਪਂ ਚ ਕ੍ਰੋष੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਜਾਤੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਤੇਲ ਕੰਨ ਦੀ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਗਰਮ ਤੇਲ ਕੰਨ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਮੂਲਿਸ਼ृਤਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਿਤ੍ਰਕਹਰੀਤਕੀ । ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਃ षਡਙ੍ਗਸ਼੍ਚਯੂषਃ ਪੀਨਸਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪੰਜਮੂਲਾ, ਚਿਤਰਕ, ਹਰੀਤਕੀ, ਘੀ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਛੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਕਢਾ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਨੱਕ ਦੀ ਬੰਦਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਭਵਾ ਰੋਗਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਵ੍ਰਣਜ੍ਵਰਾਃ । ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਲਙ੍ਘਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜੁਕਾਮ, ਫੋੜੇ ਤੇ ਬੁਖਾਰ—ਇਹ ਪੰਜ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਧਾਤ੍ਰੀਰਸਾਨਾਞ੍ਚ ਦृਸ਼ਃ ਕੋਪਂ ਹਰਤਿ ਪੂਰਣਾਤ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਃ ਸੈਨ੍ਧਵੋ ਵਾਪਿ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਦਾਰ੍ਵਿਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਆੰਵਲੇ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਸੁਜਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਸਹਜਨਾ ਤੇ ਮੂਲੀ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਰਿਦ੍ਰਾਦਾਰੁਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥਪਥ੍ਯਾਜਨਵਗੌਰਿਕੈਃ । ਪਿष੍ਟੈਰ੍ਦਤ੍ਤੋ ਬਹਿਰ੍ਲਪੋ ਨੇਤ੍ਰਵ੍ਯਾਧਿਨਿਵਾਰਕਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਹਲਦੀ, ਦੇਵਦਾਰ, ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ, ਪਥਿਆ, ਅਜਵਾਇਣ ਅਤੇ ਗਊ ਦੇ ਘੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲਪਟ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮृਤਭ੍ਰष੍ਟਾਭਯਾਲੇਪਾਤ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਕ੍ਸ਼ੀਰਸਂਯੁਤਾ । ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਨਿਮ੍ਬਦਲੈਃ ਪਿष੍ਟੈਃ ਸੁਖੋष੍ਣੈਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਸੈਨ੍ਧਵੈਃ । ਧਾਰ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਿ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਚ੍ਛੋਥਕਣ੍ਡੂਰੁਜਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਰਮ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਸ ਕੇ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸੁਜਨ, ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਦਰਦ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਭਯਾਕ੍ਸ਼ਾਮृਤਂ ਚੈਕਦ੍ਵਿਚਤੁਰ੍ਭਾਗਿਕਂ ਯੁਤਮ੍ । ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਲੀਢਂ ਕ੍ਵਾਥੋ ਵਾ ਸਰ੍ਵਨੇਤ੍ਰਰੁਗਰ੍ਦਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਅਭਯਾ ਅਤੇ ਹਰੀਤਕੀ ਦਾ ਕਢਾ, ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸਭ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਨ੍ਦਨਤ੍ਰਿਫਲਾਪੂਗਪਲਾਸ਼ਤਰੁਮੂਲਕੈਃ । ਜਲਪਿष੍ਟੈਰਿਯਂ ਵਿਰ੍ਤਿਰਸ਼ੇषਤਿਮਿਰਾਪਹਾ ॥ ੧,੧੭੧.
ਚੰਦਨ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸੁਪਾਰੀ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਬਣੀ ਲਪਟ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਘਟਾਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਦਧ੍ਨਾਤਿਘृष੍ਟਂ ਮਰਿਚਂ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਨ੍ਧ੍ਯਾਪਹਮਞ੍ਜਨਮ੍ । ਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਾਭ੍ਯਾਂ ਸਪਯਸ੍ਕਂ ਸ਼ृਤਂ ਘृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਮਿਰਚ ਪੀਸ ਕੇ ਬਣੀ ਲਪਟ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਧੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੇ ਕਢੇ ਤੇ ਪੇਸਟ ਅਤੇ ਪਯਸ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਘੀ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।
ਤਿਮਿਰਾਣ੍ਯਚਿਰਾਦ੍ਧਨ੍ਯਾਤ੍ਪੀਤਮੇਤਨ੍ਨਿਸ਼ਾਮੁਖੇ । ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਇਹ ਦਵਾਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਘਟਾਟ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੀਪਲੀ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਅੰਗੂਰ, ਲੋਹਾ ਚੂਰਨ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ।
ਭृਙ੍ਗਰਾਜਰਸੈਰ੍ਘृष੍ਟਂ ਘੁਟਿਕਾਞ੍ਜਨਮਿष੍ਯਤੇ । ਆਨ੍ਧ੍ਯਂ ਸਤਿਮਿਰਂ ਕਾਚਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਾਨ੍ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਕਾਨ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਬਣੀ ਲਪਟ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅੰਧਾਪਨ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਘਟਾਟ, ਮੋਤੀਆ ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਕਟੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਕ੍ਤ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ । ਰੁਚਕਂ ਸ਼ਙ੍ਖਨਾਭਿਸ਼੍ਚ ਜਾਤੀਪੁष੍ਪਾਣਿ ਨਿਮ੍ਬਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਤ੍ਰਿਕਟੂ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ, ਮਨਸ਼ਿਲਾ, ਰੁਚਕ, ਸ਼ੰਖ, ਜਾਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਨੀਮ—
ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਭृਙ੍ਗਰਾਜਂ ਘृਤਂ ਮਧੁ ਪਯਸ੍ਤਥਾ । ਏਤਤ੍ਪਿष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਵਟਿਕਾ ਸਰ੍ਵਨੇਤ੍ਰਰੁਗਰ੍ਦਿਨੀ ॥ ੧,੧੭੧.
—ਰਸਾਂਜਨ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਘੀ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਪਯਸ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਬਣੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਸਭ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦਗ੍ਧਮੇਰਣ੍ਡਕਂ ਮੂਲਂ ਲੇਪਾਤ੍ਕਾਕਿਕਪੇषਿਤਮ੍ । ਸ਼ਿਰੋऽਰ੍ਤਿਂ ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪੁष੍ਪਂ ਵਾ ਮੁਚੁਕੁਨ੍ਦਕ (ਜ) ਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਜਲਿਆ ਰੇੜਾ ਦੀ ਜੜ crow ਦੇ ਵਿਸ਼ਟਾ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਜਾਂ ਮੁਚਕੁੰਦ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਲਪਟ ਸਿਰ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਤਮੂਲ੍ਯੈਰਣ੍ਡਮੂਲਚਕ੍ਰਾਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀਪਲੈਃ ਸ਼ृਤਮ੍ । ਤੈਲਂ ਨਸ੍ਯਮਰੁਸ਼੍ਲੇष੍ਮਤਿਮਿਰੋਰ੍ਧ੍ਵਰ੍(ਦ੍ਧ) ਗਦਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਸ਼ਤਮੂਲੀ, ਰੇੜਾ ਦੀ ਜੜ, ਚਕਰਾ, ਵਿਆਘਰੀ ਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਤੇਲ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾ, ਕਫ, ਅੰਧੇਰਾ ਤੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਚਨਂ (ਲਨਣਂ) ਸਗੁਡਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਵਾ ਸਸੈਨ੍ਧਵਾ । ਭੁਜਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਰੋਗੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੂਰ੍ਧ੍ਵਗਦੇषੁ ਚ ॥ ੧,੧੭੧.
ਨਾਚਨ ਜਾਂ ਲਣਣ ਨੂੰ ਗੁੜ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪੀਪਲੀ ਨੂੰ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਬਾਂਹ ਦੀ ਸੁੰਨਤਾ ਤੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤੇ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਂ ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਾਦਿਭੇषਜਮ੍ । ਦਸ਼ਮੂਲੀਕषਾਯਂ ਤੁ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸੈਨ੍ਧਵਸਂਯੁਤਮ੍ । ਨਸ੍ਯਮਙ੍ਗਵਿਭੇਦਘ੍ਨਂ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਸ਼ਿਰੋऽਰ੍ਤਿਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੇੜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ, ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਜ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਦਸ਼ਮੂਲੀ ਦਾ ਕਢਾ, ਘੀ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੇੜ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦਧ੍ਨਾ ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਜਾਜੀਮਧੂਕਂ ਨੀਲਮੁਤ੍ਪਲਮ੍ । ਪਿਬੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਯੁਤਂ ਨਾਰੀ ਵਾਤਾਸृਗ੍ਦਰਪੀਡਿਤਾ ॥ ੧,੧੭੧.
ਜੋ ਔਰਤ ਵਾਤ ਜਾਂ ਰਕਤ ਦੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਹੀਂ, ਕਾਲਾ ਨਮਕ, ਅਜਵਾਇਨ, ਮਧੂਕ, ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀ ਲਵੇ।
ਵਾਸਕਸ੍ਵਰਸਂ ਪੈਤ੍ਤੇ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਰਸਮੇਵ ਵਾ । ਜਲੇਨਾਮਲਕੀਬੀਜਂ ਕਲ੍ਕਂ ਵਾਸਸਿਤਾਮਧੁ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ, ਵਾਸਕਾ ਜਾਂ ਗੁਡੂਚੀ ਦਾ ਤਾਜਾ ਰਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਮਲਾ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਪੇਸਟ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਵਾਸਾ, ਚੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਮਲਕ੍ਯਾ ਮਧੁਰਸਂ ਮੂਲਂ ਕਾਰ੍ਪਾਸਮੇਵ ਵਾ । ਪਾਣ੍ਡੁਪ੍ਰਦਰਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਿਬੇਤ੍ਤਣ੍ਡੁਲਵਾਰਿਣਾ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪਾਂਡੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਆਮਲਾ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਜਾਂ ਕਪਾਹ ਦਾ ਮੂਲ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਮੂਲਂ ਤੁ ਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰੇ ਸਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍ । ਤਣ੍ਡੁਲੋਦਕਸਂਪੀਤਂ ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚਾਸृਕ੍ਦਰਾਞ੍ਜਯੇਤ੍ । ਕੁਸ਼ਮੂਲਂ ਤਣ੍ਡੁਲਾਦ੍ਭਿਃ ਪੀਤਂ ਚਾਸृਕ੍ਦਰਂ ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਤੰਡੁਲੀyaka ਦਾ ਮੂਲ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਤਾਜਾ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅਤਿ ਰਕਤਸ੍ਰਾਵ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਰਕਤਸ੍ਰਾਵ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੨ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਰੋਗਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਯੋਨਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸੁ ਭੂਯਿष੍ਟਂ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਵਾਤਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.
ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਸੁਣ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਨੀ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਚੋਪਕੁਞ੍ਚਿਕਾਜਾਤੀਕृष੍ਣਾਵਾਸਕਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ । ਅਜਮੋਦਾਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰਂ ਚਿਤ੍ਰਕਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੨.
ਵਚ, ਪਕੁੰਚਿਕਾ, ਜਾਤੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵਾਸਕਾ, ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ, ਅਜਵਾਇਨ, ਯਵਕਸ਼ਾਰ, ਚਿਤਰਕ ਅਤੇ ਚੀਨੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਬਣਾਈਏ।
ਪਿष੍ਟ੍ਵਾਲੋਡ੍ਯ ਜਲਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਖਾਦਯੇਦ੍ਧृਤਭਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਯੋਨਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਰ੍ਤਿਹृਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੨.
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਘੀ ਵਿੱਚ ਭੁਨ ਕੇ ਖਾਓ। ਇਹ ਇਲਾਜ ਯੋਨੀ, ਪਾਸੇ, ਦਿਲ, ਗਠੜੀ ਅਤੇ ਬਵਾਸੀਰ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।