ਵਾਸਾਘृਤਂ ਤਿਕ੍ਤਘृਤਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਘृਤਮੇਵ ਚ । ਅਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਗੁਡਕੂष੍ਮਾਣ੍ਡਕਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੧੭੧.
ਵਾਸਾ ਵਾਲਾ ਘੀ, ਕੜਵਾ ਘੀ, ਪਿੱਪਲੀ ਵਾਲਾ ਘੀ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਾ, ਇਹ ਸਭ ਅਮਲ ਪਿੱਤ ਲਈ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਮਧੁਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਅਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ । ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਨੁਤ੍ਪਥ੍ਯਾਪਿਪ੍ਪਲੀਗੁਡਮੋਦਕਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਮਲ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਿੱਪਲੀ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਕਫ, ਹਲਕੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਕਮੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਿष੍ਟ੍ਵਾਜਾਜੀਂ ਸਧਨ੍ਯਾਕਾਂ ਘृਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ । ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਰੁਚਿਹਰਂ ਮਨ੍ਦਾਨਲਵਮਿਂ ਹਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਅਜਵਾਈ ਅਤੇ ਧਨੀਆ ਪੀਸ ਕੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ, ਇਹ ਕਫ, ਪਿੱਤ, ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
(ਇਤ੍ਯਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾ) ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਮृਤਭੂਨਿਮ੍ਬਵਾਸਕਾਰਿष੍ਟਪਰ੍ਪਟੈਃ । ਖਦਿਰਾਰਿष੍ਟਕੈਃ ਕ੍ਵਾਥੋ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਰ੍ਤਿਜ੍ਵਰਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪਿੱਪਲੀ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਭੂਨਿੰਬ, ਵਾਸਾ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਪਰਪਟਾ ਅਤੇ ਖਦੀਰਾ ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਵਾ ਫੋੜਿਆਂ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਫਲਾਰਸਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵृਤਯਾਸਹ । ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਿਰੇਕਾਰ੍ਥਂ ਵੀਸਰ੍ਪਜ੍ਵਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੧੭੧.
ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਰਸ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ ਘੀ, ਇਹ ਵਿਸਰਪ ਅਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਰੇਚਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਖਾਦਿਰਾਤ੍ਰਿਫਲਾਰਿष੍ਟਪਟੋਲਾਮृਤਵਾਸਕੈਃ । ਕ੍ਵਾਥੋऽष੍ਟਕਾਖ੍ਯੋ ਜਯਤਿ ਰੋਮਾਨ੍ਤਿਕਮਸੂਰਿਕਾਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਖਦੀਰਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਪਟੋਲਾ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਸਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ 'ਅਸ਼ਟਕਾ' ਕਵਾ ਰੋਮਾਂਤਿਕਾ ਅਤੇ ਮਸੂਰੀਕਾ (ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁष੍ਠਵੀਸਰ੍ਪਵਿਸ੍ਫੋਟਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਿਘਾਤਕਃ । ਲਸ਼ੁਨਾਨਾਂ ਤੁ ਚृਰ੍ਣਸ੍ਯ ਘਰ੍षੋ ਮਸ਼ਕਨਾਸ਼ਨਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਇਹ ਕੁਸ਼ਠ, ਵਿਸਰਪ, ਫੋੜੇ ਅਤੇ ਖੁਜਲੀ ਵਰਗੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲਸਣ ਦਾ ਚੂਰਨ ਮਲਣ ਨਾਲ ਮੱਛਰ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਰ੍ਮਕੀਲਂ ਜਰੁਮਣਿਂ ਮਸ਼ਕਾਂਸ੍ਤਿਲਕਾਲਕਾਨ੍ । ਉਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦਹੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਗਗ੍ਨਿਭ੍ਯਾਮਸ਼ੇषਤਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਚਮੜੀ ਦੇ ਟੈਗ, ਜਰੂਮਣੀ, ਮੱਛਰ, ਟਿਲਕ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਦਾਗ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਖਾਰ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਪਟੋਲਨੀਲੀਲੇਪਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਾਲ (ਜ੍ਵਾਲਾ) ਗਰ੍ਦਭਰੋਗਨੁਤ੍ । ਗੁਞ੍ਜਾਫਲੈਃ ਸ਼ृਤਂ ਤਲਂ ਭृਙ੍ਗਰਾਜਰਸੇਨ ਤੁ । ਕਣ੍ਠ (ਣ੍ਡੁ) ਦਾਰੁਣਕृਤ੍ਕੁष੍ਠਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪਟੋਲਾ ਤੇ ਨੀਲੀ ਦਾ ਲੇਪ ਗਧੇ ਦੀ ਗਲ ਦੀ ਗਠ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੁੰਜਾ ਫਲ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦਾ ਰਸ ਸਿਰ 'ਤੇ ਲਾ ਕੇ, ਗੰਭੀਰ ਗਲ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਰ੍ਕਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਤ੍ਰਿਫਲਾਨਾਲੀਛਾ ਭृਙ੍ਗਰਾਜਕਮ੍ । ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਕ੍ਵੇ ਲੌਹਚੂਰ੍ਣਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਕृष੍ਣਕੇਸ਼ਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਅਰਕ, ਹੱਡੀ ਦੀ ਮੱਜਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਨਾਲੀਚਾ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਇਹ ਪਚਾ ਕੇ ਲੋਹਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਖੱਟਾ ਕੰਜੀ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ, ਕਾਲੇ ਵਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਤ੍ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਸਾਦ੍ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਮਧੁਕਾਤ੍ਪਲੇ । ਤੈਲਮ੍ਯ ਕੁਡਵਂ ਪਕ੍ਵਂ ਤਨ੍ਨਸ੍ਯਂ ਪਲਿਤਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਦੁੱਧ, ਚੀਨੀ, ਦੋ ਪੈਮਾਨੇ ਮਧੁਕਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੈਮਾਨਾ ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ, ਪਕਾ ਕੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਟਪਕਾਉਣ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਸਫੈਦੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੁਖਰੋਗੇ ਤੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾਗਣ੍ਡੂषਪਰਿਧਾਰਣਮ੍ । ਗृਹਧੂਮ ਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰਪਾਠਾਵ੍ਯੋਪਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ ਗੜਗੜਾ ਅਤੇ ਧੋਣਾ, ਘਰ ਦਾ ਧੂੰਆ, ਜੌ ਦੀ ਖਾਕ, ਪਾਠਾ, ਵਯੋਪਰਾ ਅਤੇ ਅੰਜਨ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜੋਦਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਲੋਧ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਕਂ ਚੇਤਿ ਚੂਰ੍ਣਿਤਮ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਧਾਰਯੇਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਗ੍ਰੀਵਾਦਨ੍ਤਾਸ੍ਯਰੋਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਤੇਜੋਦ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਲੋਧਰਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਗਲਾ, ਗਰਦਨ, ਦੰਦ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਟੋਲ ਨਿਮ੍ਬਜਮ੍ਵ੍ਵਾਗ੍ਰਮਾਲਤੀਨਵਪਲ੍ਲਵਾਃ । ਪਞ੍ਚਪਲ੍ਲਵਕਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਕषਯੋ ਮੁਖਧਾਵਨੇ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪਟੋਲਾ, ਨੀਮ, ਵਾਗਰਾ, ਮਾਲਤੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ—ਇਹ ਪੰਜ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਕਸੇਲਾ ਹੈ।
ਲਸ਼ੁਨਾਰ੍ਦ੍ਰਕਸ਼ਿਗ੍ਰੂਣਾਂ ਪਾਰੁਲ੍ਯਾ ਮੂਲਕਸ੍ਯ ਚ । ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਰਸਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਕਦੁष੍ਣਃ ਕਰ੍ਣਪੂਰਣੇ ॥ ੧,੧੭੧.
ਲਸਣ, ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ, ਸਹਜਨਾ, ਮੂਲੀ ਅਤੇ ਰੁਦੰਤੀ ਪੌਦੇ ਦਾ ਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੀਵ੍ਰਸ਼ੂਲੋਤ੍ਤਰੇ ਕਰ੍ਣੇ ਸਸ਼ਬ੍ਦੇ ਕ੍ਲੇਦਵਾਹਿਨਿ । ਬਸ੍ਤਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ਕੋष੍ਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵੇਨਾਵਚੂਰ੍ਣਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਜਦੋਂ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਊ ਦਾ ਗੁੰਮ ਗੁੰਮ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਾਤੀਪਤ੍ਰਰਸੇ ਤੈਲਂ ਪਕ੍ਵਂ ਪੂਤਿਕਕਰ੍ਣਜਿਤ੍ । ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਤੈਲਂ ਸਾਰ੍षਪਂ ਚ ਕ੍ਰੋष੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਜਾਤੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਤੇਲ ਕੰਨ ਦੀ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਗਰਮ ਤੇਲ ਕੰਨ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਮੂਲਿਸ਼ृਤਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਿਤ੍ਰਕਹਰੀਤਕੀ । ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਃ षਡਙ੍ਗਸ਼੍ਚਯੂषਃ ਪੀਨਸਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪੰਜਮੂਲਾ, ਚਿਤਰਕ, ਹਰੀਤਕੀ, ਘੀ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਛੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਕਢਾ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਨੱਕ ਦੀ ਬੰਦਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਭਵਾ ਰੋਗਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਵ੍ਰਣਜ੍ਵਰਾਃ । ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਲਙ੍ਘਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜੁਕਾਮ, ਫੋੜੇ ਤੇ ਬੁਖਾਰ—ਇਹ ਪੰਜ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਧਾਤ੍ਰੀਰਸਾਨਾਞ੍ਚ ਦृਸ਼ਃ ਕੋਪਂ ਹਰਤਿ ਪੂਰਣਾਤ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਃ ਸੈਨ੍ਧਵੋ ਵਾਪਿ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਦਾਰ੍ਵਿਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਆੰਵਲੇ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਸੁਜਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਸਹਜਨਾ ਤੇ ਮੂਲੀ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਰਿਦ੍ਰਾਦਾਰੁਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥਪਥ੍ਯਾਜਨਵਗੌਰਿਕੈਃ । ਪਿष੍ਟੈਰ੍ਦਤ੍ਤੋ ਬਹਿਰ੍ਲਪੋ ਨੇਤ੍ਰਵ੍ਯਾਧਿਨਿਵਾਰਕਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਹਲਦੀ, ਦੇਵਦਾਰ, ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ, ਪਥਿਆ, ਅਜਵਾਇਣ ਅਤੇ ਗਊ ਦੇ ਘੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲਪਟ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮृਤਭ੍ਰष੍ਟਾਭਯਾਲੇਪਾਤ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਕ੍ਸ਼ੀਰਸਂਯੁਤਾ । ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਨਿਮ੍ਬਦਲੈਃ ਪਿष੍ਟੈਃ ਸੁਖੋष੍ਣੈਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਸੈਨ੍ਧਵੈਃ । ਧਾਰ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਿ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਚ੍ਛੋਥਕਣ੍ਡੂਰੁਜਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਰਮ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਸ ਕੇ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸੁਜਨ, ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਦਰਦ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਭਯਾਕ੍ਸ਼ਾਮृਤਂ ਚੈਕਦ੍ਵਿਚਤੁਰ੍ਭਾਗਿਕਂ ਯੁਤਮ੍ । ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਲੀਢਂ ਕ੍ਵਾਥੋ ਵਾ ਸਰ੍ਵਨੇਤ੍ਰਰੁਗਰ੍ਦਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਅਭਯਾ ਅਤੇ ਹਰੀਤਕੀ ਦਾ ਕਢਾ, ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸਭ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਨ੍ਦਨਤ੍ਰਿਫਲਾਪੂਗਪਲਾਸ਼ਤਰੁਮੂਲਕੈਃ । ਜਲਪਿष੍ਟੈਰਿਯਂ ਵਿਰ੍ਤਿਰਸ਼ੇषਤਿਮਿਰਾਪਹਾ ॥ ੧,੧੭੧.
ਚੰਦਨ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸੁਪਾਰੀ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਬਣੀ ਲਪਟ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਘਟਾਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਦਧ੍ਨਾਤਿਘृष੍ਟਂ ਮਰਿਚਂ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਨ੍ਧ੍ਯਾਪਹਮਞ੍ਜਨਮ੍ । ਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਾਭ੍ਯਾਂ ਸਪਯਸ੍ਕਂ ਸ਼ृਤਂ ਘृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਮਿਰਚ ਪੀਸ ਕੇ ਬਣੀ ਲਪਟ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਧੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੇ ਕਢੇ ਤੇ ਪੇਸਟ ਅਤੇ ਪਯਸ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਘੀ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।
ਤਿਮਿਰਾਣ੍ਯਚਿਰਾਦ੍ਧਨ੍ਯਾਤ੍ਪੀਤਮੇਤਨ੍ਨਿਸ਼ਾਮੁਖੇ । ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਲੋਹਚੂਰ੍ਣਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਇਹ ਦਵਾਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਘਟਾਟ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੀਪਲੀ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਅੰਗੂਰ, ਲੋਹਾ ਚੂਰਨ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ।
ਭृਙ੍ਗਰਾਜਰਸੈਰ੍ਘृष੍ਟਂ ਘੁਟਿਕਾਞ੍ਜਨਮਿष੍ਯਤੇ । ਆਨ੍ਧ੍ਯਂ ਸਤਿਮਿਰਂ ਕਾਚਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਾਨ੍ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਕਾਨ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਬਣੀ ਲਪਟ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅੰਧਾਪਨ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਘਟਾਟ, ਮੋਤੀਆ ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਕਟੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਕ੍ਤ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ । ਰੁਚਕਂ ਸ਼ਙ੍ਖਨਾਭਿਸ਼੍ਚ ਜਾਤੀਪੁष੍ਪਾਣਿ ਨਿਮ੍ਬਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਤ੍ਰਿਕਟੂ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ, ਮਨਸ਼ਿਲਾ, ਰੁਚਕ, ਸ਼ੰਖ, ਜਾਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਨੀਮ—
ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਭृਙ੍ਗਰਾਜਂ ਘृਤਂ ਮਧੁ ਪਯਸ੍ਤਥਾ । ਏਤਤ੍ਪਿष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਵਟਿਕਾ ਸਰ੍ਵਨੇਤ੍ਰਰੁਗਰ੍ਦਿਨੀ ॥ ੧,੧੭੧.
—ਰਸਾਂਜਨ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਘੀ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਪਯਸ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਬਣੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਸਭ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦਗ੍ਧਮੇਰਣ੍ਡਕਂ ਮੂਲਂ ਲੇਪਾਤ੍ਕਾਕਿਕਪੇषਿਤਮ੍ । ਸ਼ਿਰੋऽਰ੍ਤਿਂ ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪੁष੍ਪਂ ਵਾ ਮੁਚੁਕੁਨ੍ਦਕ (ਜ) ਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਜਲਿਆ ਰੇੜਾ ਦੀ ਜੜ crow ਦੇ ਵਿਸ਼ਟਾ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਜਾਂ ਮੁਚਕੁੰਦ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਲਪਟ ਸਿਰ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।