ਦਹ੍ਯਮਾਨਾਯੁਤਃ ਕੁਮ੍ਭੇ ਮੂਲਗੇ ਖਦਿਰਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਸਾਕ੍ਸ਼ਧਾਤ੍ਰੀਰਸਃ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰੋ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਕੁष੍ਠਂ ਰਸਾਯਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਖਦੀਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਛੇਦ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਰਸ ਧਾਤਰੀ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕੋਟ ਰੋਗ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਧਾਤ੍ਰੀ ਖਦਿਰਯੋਃ ਕ੍ਕਾਥਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਵਾਗਜਿਸਂਯੁਤਮ੍ । ਸ਼ਙ੍ਖੇਨ੍ਦੁਧਵਲਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਤੂਰ੍ਣਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਧਾਤਰੀ ਤੇ ਖਦੀਰ ਦਾ ਕਾਥ ਵਾਗਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਚਿੱਟਾ ਸ਼vitra ਸੰਖ ਜਾਂ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਪੀਤ੍ਵਾ ਭਲ੍ਲਾਤਕਂ ਤੈਲਂ ਮਾਸਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਜਯੇਨ੍ਨਰਃ । ਸੇਵਿਤਂ ਖਾਦਿਰਂ ਵਾਰਿ ਪਾਨਾਦ੍ਯੈਃ ਕੁष੍ਠਜਿਦ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਭਲਾਤਕ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੀਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਖਦੀਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਕੋਟ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਿਤਂ ਮਲਪੂਕ੍ਵਾਥੈਃ ਸੋਮਰਾਜੀਫਲਂ ਬਹੁ । ਕਰ੍षਂ ਭਕ੍ਸ਼ੇਦਲਵਣੋ ਹ੍ਯਕ੍ਸ਼ਫਲ੍ਗੁਸ਼ृਤਂ ਪਿਬੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਮਲਪੂਕ ਦੇ ਕਾਥ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵਿਆ ਸੋਮਰਾਜੀ ਫਲ, ਇੱਕ ਕਰਸ਼ਾ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਨਮਕ ਨਾਲ ਖਾ ਕੇ, ਅਕਸ਼ਾ ਤੇ ਫਲਗੁ ਦੇ ਘਿਉ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਹਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਮਸਾਧ੍ਯਂ ਚ ਲੇਪੇ ਯੋਜ੍ਯਾਪਰਾਜਿਤਾ । ਵਾਸਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਪਟੋਲਂ ਚ ਕਰਞ੍ਜਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਦਾ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅਸਾਧਿਆ ਚਿੱਟਾ ਰੋਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਸਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਪਟੋਲਾ ਤੇ ਕਰੰਜ ਵੀ ਵਰਤਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਨਿਮ੍ਬਾਸ਼ਨਂ ਕृष੍ਣਵੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕੇਨ ਯਦ੍ਧृਤਮ੍ । ਵਜ੍ਰਕਂ ਤਦ੍ਭਵੇਤ੍ਕੁष੍ਠਂ ਸ਼ਤਵਰ੍षਾਣਿ ਜੀਵਤਿ ॥ ੧,੧੭੧.
ਨਿੰਬ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵੇਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਕਾਥ ਤੇ ਪੀਠ ਬਣਾਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਟ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰਸੇਨ ਚ ਦੂਰ੍ਵਾਯਾਃ ਪਚੇਤ੍ਤੈਲਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਕਚ੍ਛੂਰ੍ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ ਪਾਮਾ ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੇਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੭੧.
ਦੂrvā ਘਾਸ ਦਾ ਰਸ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਤੇਲ ਵਿਚ ਪਕਾ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਖੁਜਲੀ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਰੁਮਤ੍ਵਗਰ੍ਕਕੁष੍ਠਾਨਿ ਲਵਣਾਨਿ ਚ ਮੂਤ੍ਰਕਮ੍ । ਗਮ੍ਭਾਰਿਕਾਚਿਤ੍ਰਕੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਲਂ ਕੁष੍ਠਵ੍ਰਣਾਦਿਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਲ, ਅਰਕ, ਕੁਸ਼ਠ, ਲੂਣ ਅਤੇ ਮੂਤਰ, ਗੰਭਾਰੀ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੇਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਤੇ ਫੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
(ਅਥਾਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾ) ਧਾਤ੍ਰੀਨਿਮ੍ਬਫਲਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਚ ਚਿਤ੍ਰਕਮ੍ । ਵਾਸਾਮृਤਾਪਰ੍ਪਟਿਕਾਨਿਮ੍ਬਭੂਨਿਮ੍ਬਮਾਰ੍ਕਰੈਃ (ਵੈਃ) । ਤ੍ਰਿਫਲਾਕੁਲਤ੍ਥੈਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਹਾ ॥ ੧,੧੭੧.
ਅਮਲਾ ਅਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਫਲ, ਚਿਤ੍ਰਕਾ ਗੋ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ, ਵਾਸਾ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਪਰਪਟਿਕਾ, ਨੀਮ, ਭੂਨਿੰਬ ਅਤੇ ਖਾਰ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਕੁਲਥਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਅਮਲ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫਲਤ੍ਰਿਕਂ ਪਟੋਲਂ ਚ ਤਿਕ੍ਤਕ੍ਵਾਥਃ ਸਿਤਾਯੁਤਃ । ਪੀਤੋ ਯष੍ਟੀਮਧੁਯੁਤੋ ਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਪਟੋਲਾ, ਕੜਵੇ ਪੱਦੇ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਦਾ ਕਵਾ, ਜਦੋਂ ਯਸ਼ਟੀਮਧੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਅਮਲ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਾਘृਤਂ ਤਿਕ੍ਤਘृਤਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਘृਤਮੇਵ ਚ । ਅਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਗੁਡਕੂष੍ਮਾਣ੍ਡਕਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੧੭੧.
ਵਾਸਾ ਵਾਲਾ ਘੀ, ਕੜਵਾ ਘੀ, ਪਿੱਪਲੀ ਵਾਲਾ ਘੀ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਾ, ਇਹ ਸਭ ਅਮਲ ਪਿੱਤ ਲਈ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਮਧੁਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਅਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ । ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਨੁਤ੍ਪਥ੍ਯਾਪਿਪ੍ਪਲੀਗੁਡਮੋਦਕਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਮਲ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਿੱਪਲੀ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਕਫ, ਹਲਕੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਕਮੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਿष੍ਟ੍ਵਾਜਾਜੀਂ ਸਧਨ੍ਯਾਕਾਂ ਘृਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ । ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਰੁਚਿਹਰਂ ਮਨ੍ਦਾਨਲਵਮਿਂ ਹਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਅਜਵਾਈ ਅਤੇ ਧਨੀਆ ਪੀਸ ਕੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ, ਇਹ ਕਫ, ਪਿੱਤ, ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
(ਇਤ੍ਯਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾ) ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਮृਤਭੂਨਿਮ੍ਬਵਾਸਕਾਰਿष੍ਟਪਰ੍ਪਟੈਃ । ਖਦਿਰਾਰਿष੍ਟਕੈਃ ਕ੍ਵਾਥੋ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਰ੍ਤਿਜ੍ਵਰਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪਿੱਪਲੀ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਭੂਨਿੰਬ, ਵਾਸਾ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਪਰਪਟਾ ਅਤੇ ਖਦੀਰਾ ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਵਾ ਫੋੜਿਆਂ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਫਲਾਰਸਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵृਤਯਾਸਹ । ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਿਰੇਕਾਰ੍ਥਂ ਵੀਸਰ੍ਪਜ੍ਵਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੧੭੧.
ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਰਸ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ ਘੀ, ਇਹ ਵਿਸਰਪ ਅਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਰੇਚਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਖਾਦਿਰਾਤ੍ਰਿਫਲਾਰਿष੍ਟਪਟੋਲਾਮृਤਵਾਸਕੈਃ । ਕ੍ਵਾਥੋऽष੍ਟਕਾਖ੍ਯੋ ਜਯਤਿ ਰੋਮਾਨ੍ਤਿਕਮਸੂਰਿਕਾਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਖਦੀਰਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਪਟੋਲਾ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਸਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ 'ਅਸ਼ਟਕਾ' ਕਵਾ ਰੋਮਾਂਤਿਕਾ ਅਤੇ ਮਸੂਰੀਕਾ (ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁष੍ਠਵੀਸਰ੍ਪਵਿਸ੍ਫੋਟਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਿਘਾਤਕਃ । ਲਸ਼ੁਨਾਨਾਂ ਤੁ ਚृਰ੍ਣਸ੍ਯ ਘਰ੍षੋ ਮਸ਼ਕਨਾਸ਼ਨਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਇਹ ਕੁਸ਼ਠ, ਵਿਸਰਪ, ਫੋੜੇ ਅਤੇ ਖੁਜਲੀ ਵਰਗੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲਸਣ ਦਾ ਚੂਰਨ ਮਲਣ ਨਾਲ ਮੱਛਰ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਰ੍ਮਕੀਲਂ ਜਰੁਮਣਿਂ ਮਸ਼ਕਾਂਸ੍ਤਿਲਕਾਲਕਾਨ੍ । ਉਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦਹੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਗਗ੍ਨਿਭ੍ਯਾਮਸ਼ੇषਤਃ ॥ ੧,੧੭੧.
ਚਮੜੀ ਦੇ ਟੈਗ, ਜਰੂਮਣੀ, ਮੱਛਰ, ਟਿਲਕ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਦਾਗ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਖਾਰ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਪਟੋਲਨੀਲੀਲੇਪਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਾਲ (ਜ੍ਵਾਲਾ) ਗਰ੍ਦਭਰੋਗਨੁਤ੍ । ਗੁਞ੍ਜਾਫਲੈਃ ਸ਼ृਤਂ ਤਲਂ ਭृਙ੍ਗਰਾਜਰਸੇਨ ਤੁ । ਕਣ੍ਠ (ਣ੍ਡੁ) ਦਾਰੁਣਕृਤ੍ਕੁष੍ਠਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪਟੋਲਾ ਤੇ ਨੀਲੀ ਦਾ ਲੇਪ ਗਧੇ ਦੀ ਗਲ ਦੀ ਗਠ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੁੰਜਾ ਫਲ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦਾ ਰਸ ਸਿਰ 'ਤੇ ਲਾ ਕੇ, ਗੰਭੀਰ ਗਲ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਰ੍ਕਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਤ੍ਰਿਫਲਾਨਾਲੀਛਾ ਭृਙ੍ਗਰਾਜਕਮ੍ । ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਕ੍ਵੇ ਲੌਹਚੂਰ੍ਣਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਕृष੍ਣਕੇਸ਼ਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਅਰਕ, ਹੱਡੀ ਦੀ ਮੱਜਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਨਾਲੀਚਾ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਇਹ ਪਚਾ ਕੇ ਲੋਹਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਖੱਟਾ ਕੰਜੀ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ, ਕਾਲੇ ਵਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਤ੍ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਸਾਦ੍ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਮਧੁਕਾਤ੍ਪਲੇ । ਤੈਲਮ੍ਯ ਕੁਡਵਂ ਪਕ੍ਵਂ ਤਨ੍ਨਸ੍ਯਂ ਪਲਿਤਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਦੁੱਧ, ਚੀਨੀ, ਦੋ ਪੈਮਾਨੇ ਮਧੁਕਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੈਮਾਨਾ ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ, ਪਕਾ ਕੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਟਪਕਾਉਣ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਸਫੈਦੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੁਖਰੋਗੇ ਤੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾਗਣ੍ਡੂषਪਰਿਧਾਰਣਮ੍ । ਗृਹਧੂਮ ਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰਪਾਠਾਵ੍ਯੋਪਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ ਗੜਗੜਾ ਅਤੇ ਧੋਣਾ, ਘਰ ਦਾ ਧੂੰਆ, ਜੌ ਦੀ ਖਾਕ, ਪਾਠਾ, ਵਯੋਪਰਾ ਅਤੇ ਅੰਜਨ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜੋਦਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਲੋਧ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਕਂ ਚੇਤਿ ਚੂਰ੍ਣਿਤਮ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਧਾਰਯੇਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਗ੍ਰੀਵਾਦਨ੍ਤਾਸ੍ਯਰੋਗਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਤੇਜੋਦ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਲੋਧਰਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਗਲਾ, ਗਰਦਨ, ਦੰਦ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਟੋਲ ਨਿਮ੍ਬਜਮ੍ਵ੍ਵਾਗ੍ਰਮਾਲਤੀਨਵਪਲ੍ਲਵਾਃ । ਪਞ੍ਚਪਲ੍ਲਵਕਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਕषਯੋ ਮੁਖਧਾਵਨੇ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪਟੋਲਾ, ਨੀਮ, ਵਾਗਰਾ, ਮਾਲਤੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ—ਇਹ ਪੰਜ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਕਸੇਲਾ ਹੈ।
ਲਸ਼ੁਨਾਰ੍ਦ੍ਰਕਸ਼ਿਗ੍ਰੂਣਾਂ ਪਾਰੁਲ੍ਯਾ ਮੂਲਕਸ੍ਯ ਚ । ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਰਸਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਕਦੁष੍ਣਃ ਕਰ੍ਣਪੂਰਣੇ ॥ ੧,੧੭੧.
ਲਸਣ, ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ, ਸਹਜਨਾ, ਮੂਲੀ ਅਤੇ ਰੁਦੰਤੀ ਪੌਦੇ ਦਾ ਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੀਵ੍ਰਸ਼ੂਲੋਤ੍ਤਰੇ ਕਰ੍ਣੇ ਸਸ਼ਬ੍ਦੇ ਕ੍ਲੇਦਵਾਹਿਨਿ । ਬਸ੍ਤਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ਕੋष੍ਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵੇਨਾਵਚੂਰ੍ਣਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਜਦੋਂ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਊ ਦਾ ਗੁੰਮ ਗੁੰਮ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਾਤੀਪਤ੍ਰਰਸੇ ਤੈਲਂ ਪਕ੍ਵਂ ਪੂਤਿਕਕਰ੍ਣਜਿਤ੍ । ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਤੈਲਂ ਸਾਰ੍षਪਂ ਚ ਕ੍ਰੋष੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਨੁਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਜਾਤੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਤੇਲ ਕੰਨ ਦੀ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਗਰਮ ਤੇਲ ਕੰਨ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਮੂਲਿਸ਼ृਤਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਿਤ੍ਰਕਹਰੀਤਕੀ । ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਃ षਡਙ੍ਗਸ਼੍ਚਯੂषਃ ਪੀਨਸਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੧੭੧.
ਪੰਜਮੂਲਾ, ਚਿਤਰਕ, ਹਰੀਤਕੀ, ਘੀ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਛੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਕਢਾ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਨੱਕ ਦੀ ਬੰਦਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਭਵਾ ਰੋਗਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਵ੍ਰਣਜ੍ਵਰਾਃ । ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਲਙ੍ਘਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜੁਕਾਮ, ਫੋੜੇ ਤੇ ਬੁਖਾਰ—ਇਹ ਪੰਜ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਧਾਤ੍ਰੀਰਸਾਨਾਞ੍ਚ ਦृਸ਼ਃ ਕੋਪਂ ਹਰਤਿ ਪੂਰਣਾਤ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਃ ਸੈਨ੍ਧਵੋ ਵਾਪਿ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਦਾਰ੍ਵਿਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੧.
ਆੰਵਲੇ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਸੁਜਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਸਹਜਨਾ ਤੇ ਮੂਲੀ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।