ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਾਡਿਮਾਮਲਕੈਰ੍ਯੂषੋ ਵਹ੍ਨਿਕृਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਾ । ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਫਘ੍ਨੋ ਮਲਕੈਃ ਕृਤਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਅਨਾਰ ਤੇ ਆਂਵਲੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਸੂਪ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਇਹ ਕਫ਼, ਦਮ, ਖੰਘ ਤੇ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਯੂषਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯੋऽਨਿਲਾਪਹਃ । ਮੁਦ੍ਗਾਮਲਕਜੋ ਗ੍ਰਾਹੀ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਜੌ, ਬੇਰ ਤੇ ਕੁਲਥ ਦੇ ਸੂਪ ਗਲੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਗ ਤੇ ਆਂਵਲੇ ਦਾ ਸੂਪ ਪੇਟ ਨੂੰ ਬੰਨਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਗੁਡਂ ਦਧਿ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਸਕ੍ਤਵੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਵਾਤੁਲਾਃ । ਘृਤਪੂਰ੍ਣੋऽਗ੍ਨਿਕਾਰੀ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵृष੍ਯਾ ਗੁਰ੍ਵੋ ਚ ਸ਼ष੍ਕੁਲੀ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੁੜ ਵਾਲਾ ਦਹੀਂ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਕਤਵਾ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਘੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸ਼ਸ਼ਕੁਲੀ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬृਂਹਣਾਃ ਸਾਮਿषਾ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਪਿष੍ਟ ਕਾ ਗੁਖਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤੈਲਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਦृष੍ਟਿਘ੍ਨਾਸ੍ਤੋਯਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਜਰਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਾਸ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਕਾਈ ਹੋਈ ਪੀਠ ਦੀਆਂ ਗੁਖਾ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਕੀਆਂ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਤ੍ਯੁष੍ਣਾ ਮਣ੍ਡਕਾਃ ਪਥ੍ਯਾਃ ਸ਼ੀਤਲਾ ਗੁਖੋ ਮਤਾਃ । ਅਨੁਪਾਨਞ੍ਚ ਪਾਨੀਯਂ ਸ਼੍ਰਮਤृष੍ਣਾਦਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਮੰਡ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਠੰਡੀ ਗੁਖਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਥਕਾਵਟ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਨਾ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਕृਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੋਗਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਅਨੁष੍ਣਃ ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਠਾਭੋ ਵਿषਞ੍ਚੈਵ ਵਿਵਰ੍ਣਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਸਹੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਧਮ ਗਰਮ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਮੋਰ ਦੀ ਗਰਦਨ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ, ਰੰਗ ਉਡਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਸਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਭੋਕ੍ਤੁਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨੋਵ੍ਯਥਾ । ਆਘ੍ਰਾਣੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ਿਰੋਗਃ ਸ੍ਯਾਦਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਿषਗ੍ਵਰੈਃ । ਵੇਪਥੁਰ੍ਜृਮ੍ਭਣਾਦ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਸ੍ਯੈਤਤ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤੇਜ਼ ਸੁਗੰਧ, ਛੂਹਾ ਤੇ ਸਵਾਦ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਹਕੀਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੰਪਣ, ਜੰਭਾਈ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੦ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਜ੍ਵਰੋऽष੍ਟਧਾ ਪृਥਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਂਘਾਤਾਗਨ੍ਤੁਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕੋਸ਼ੀਰਚਨ੍ਦਨੋਦੀਚ੍ਯਨਾਗਰੈਃ । ਸ਼ृਤਸ਼ੀਤਂ ਜਲਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜ੍ਵਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੧੭੦.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬੁਖਾਰ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਕੁਝ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕੁਝ ਬਾਹਰਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ। ਪਿਆਸ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੂਸਤਾ, ਪਰਪਟਕ, ਉਸ਼ੀਰ, ਚੰਦਨ, ਉਡੀਚਿਆ ਤੇ ਨਾਗਰ ਨਾਲ ਉਬਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਾਗਰਂ ਦੇਵਕਾष੍ਠਞ੍ਚ ਧਾਨ੍ਯਾਕਂ ਬृਹਤੀਦ੍ਵਯਮ੍ । ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪਾਚਨਕਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਿਤਾਯ ਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਨਾਗਰ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਧਾਣਿਆ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁਖਾਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਆਰਗ੍ਵਧਾਭਯਾਮੁਸ੍ਤਾਤਿਕ੍ਤਾਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕਨਿਰ੍ਮਿਤਃ । ਕषਾਯਃ ਪਾਚਨਃ ਸਾਮੇ ਸਸ਼ੂਲੇ ਚ ਜ੍ਵਰੇਹਿਤਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਆਰਗਵਧ, ਅਭਯਾ, ਮੂਸਤਾ, ਤਿਕਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥਿਕਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਸ਼ਾਯ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ, ਅਜੀਰਨ ਤੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਮਧੂਕਸਾਰਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥਵਚੋषਣਕਣਾਃ ਸਮਾਃ । ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਪਿष੍ਟ੍ਵਾਮ੍ਭਸਾ ਨਸ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਪ੍ਰਬੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਮਧੂਕ, ਸਾਰਾ, ਸਿੰਧੂਤਥ, ਵਚ ਤੇ ਉਸ਼ਣ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੀਸ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਵृਦ੍ਵਿਸ਼ਾਲਾਤ੍ਰਿਫਲਾਕਟੁਕਾਰਗ੍ਵਧੈਃ ਕृਤਃ । ਸਕ੍ਸ਼ਾਰੋ ਭੇਦਨਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਪੇਯਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਕਟੁਕਾ ਤੇ ਆਰਗਵਧ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਸ਼ਾਯ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਾਰ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਬੁਖਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਹੌषਧਾਮृਤਾਮੁਸ੍ਤਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰਧਾਨ੍ਯਕੈਃ । ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਤृਤੀਯਕਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਯੋਜਿਤਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਮਹਾਔਸ਼ਧ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਮੂਸਤਾ, ਚੰਦਨ, ਉਸ਼ੀਰ ਤੇ ਧਾਣਿਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਸ਼ਾਯ, ਚੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਮਗਜਟਾਕਟ੍ਯਾਂ ਲੋਹਿਤੈਃ ਸਪ੍ਤਤਨ੍ਤੁਭਿਃ । ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਾਰੇ ਰਵੇਰ੍ਨੂਨਂ ਜ੍ਵਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਤृਤੀਯਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਲਾਲ ਧਾਗੇ ਲੈ ਕੇ, ਸਤ ਧਾਗੇ ਕਮਰ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਉਤ੍ਤਰੇ ਕੂਲੇ ਅਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤਾਪਸੋ ਮृਤਃ । ਤਸ੍ਮੈ ਤਿਲੋਦਕਂ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮੁਞ੍ਚਤ੍ਯੈਕਾਹਿਕੋ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰਲੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ-ਰਹਿਤ ਤਾਪਸ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਲ-ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਃ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਫਲਾਵਾਸਕਸ੍ਯ ਚ । ਮृਦ੍ਵੀਕਾਯਾ ਬਲਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾ ਜ੍ਵਰਚ੍ਛਿਦਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਗੁਡੂਚੀ, ਵਿਫਲਾ, ਵਾਸਕਾ, ਮ੍ਰਦਵੀਕਾ ਤੇ ਬਲਾ ਦੀ ਕਸ਼ਾਯ ਤੇ ਪਿਸਟਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਧਾਤ੍ਰੀਸ਼ਿਵਾਕਣਾਵਹ੍ਨਿਕ੍ਵਾਥਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤਕਃ । ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਹਰਣਮੌषਧਂ ਪ੍ਰਵਦਾਮ੍ਯਥ ॥ ੧,੧੭੦.

ਧਾਤਰੀ, ਸ਼ਿਵਾ, ਕਣਾ ਤੇ ਵਹਨੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਸ਼ਾਯ ਸਭ ਬੁਖਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਦਸਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਪृਸ਼੍ਰਿਪਰ੍ਣੋਬਲਾਵਿਲ੍ਵਨਾਗਰੋਤ੍ਪਲਧਾਨ੍ਯਕੈਃ । ਪਾਠੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਭੂਨਿਮ੍ਬਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕੈਃ ਸ਼ृਤਾਃ । ਜ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਮਮਤੀਸਾਰਂ ਸਜ੍ਵਰਂ ਸਮਹੌषਧਾਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਪ੍ਰਸ਼ਨਿਪਰਨੀ, ਬਲਾ, ਬਿਲਵਾ, ਨਾਗਰ, ਉਤਪਲਾ, ਧਾਣਿਆ, ਪਾਠਾ, ਇੰਦਰਯਵ, ਭੂਨਿੰਬ, ਮੂਸਤਾ ਤੇ ਪਰਪਟਕ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਸ਼ਾਯ, ਮਹਾ-ਔਸ਼ਧਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੇਜ਼ ਦਸਤ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਨਾਗਰਾਤਿਵਿषਾਮੁਸ੍ਤਭੂਨਿਮ੍ਬਾਮृਤਵਤ੍ਸਕੈਃ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਹਰਃ ਕ੍ਵਥਃ ਸਰ੍ਵਾਤੀਸਾਰਨਾਸ਼ਨਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਨਾਗਰ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਮੂਸਤਾ, ਭੂਨਿੰਬ ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਵਤਸਕਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਸ਼ਾਯ ਸਭ ਬੁਖਾਰਾਂ ਤੇ ਸਭ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਸਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕਦਿਵ੍ਯਸ਼ृਙ੍ਗਵੇਰਸ਼ृਤਂ ਪਯਃ । ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੋ ਪृਸ਼੍ਰਿਪਰ੍ਣੋ ਬृਹਤੀ ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾ ॥ ੧,੧੭੦.

ਮੂਸਤਾ, ਪਰਪਟਕ, ਦਿਵਯ-ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰ, ਸ਼ਾਲਪਰਨੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਨਿਪਰਨੀ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਕੰਟਕਾਰਿਕਾ ਨਾਲ ਉਬਲਿਆ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਬਲਾਸ਼੍ਵਦਂष੍ਟ੍ਰਾਬਿਲ੍ਵਾਦਿ ਪਾਠਾਨਾਗਰਧਾਨ੍ਯਕਮ੍ । ਏਤਦਾਹਾਰਸਂਯੋਗੇ ਹਿਤਂ ਸਰ੍ਵਾਤਿਸਾਰਿਣਾਮ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਬਲਾ, ਅਸ਼ਵਦੰਸ਼ਟਰਾ, ਬਿਲਵਾ, ਪਾਠਾ, ਨਾਗਰ ਤੇ ਧਾਣਿਆ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਦਸਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

ਬਿਲ੍ਵਚੂਤਾਸ੍ਥਿਕ੍ਵਾਥਸ਼੍ਚ ਖਣ੍ਡਂ ਮਧ੍ਵਤਿਸਾਰਨੁਤ੍ । ਅਤਿਸਾਰੇ ਹਿਤਾ ਤਦ੍ਵਤ੍ਕੁਟਜਤ੍ਵਕ੍ਕਣਾਯੁਤਾ ॥ ੧,੧੭੦.

ਬਿਲਵਾ ਤੇ ਆਮ ਦੀ ਗੁਠਲੀ ਦੀ ਕਸ਼ਾਯ, ਖੰਡ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦਸਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਟਜ ਦੀ ਛਾਲ ਨਾਲ ਬਣੀ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਵਤ੍ਸਕਾਤਿਵਿषਾਵਿਸ਼੍ਵਕਣਾਕਨ੍ਦਕषਾਯਕਃ । ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਮਸ਼ੂਲਾਢ੍ਯੇ ਹ੍ਯਤੀਸਾਰੇ ਸਸ਼ੋਣਿਤ ॥ ੧,੧੭੦.

ਵਤਸਕਾ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਣਾ ਤੇ ਕੰਡਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਸ਼ਾਯ, ਦਰਦ ਤੇ ਖੂਨ ਵਾਲੇ ਦਸਤ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਥ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਸ੍ਤੁਗ੍ਰਹਣੀ ਚਾਗ੍ਰਿਨਾਸ਼ਿਨੀ । ਚਿਤ੍ਰਕਾਕ੍ਵਾਥਕ੍ਲਕਾਭ੍ਯਾਂ ਗ੍ਰਹਣੀਘ੍ਨਂ ਕ੍ਸ਼ृਤਂ ਹਵਿਃ । ਗੁਲ੍ਮਸ਼ੋਥੋਦਰਪ੍ਲੀਹਸ਼ੂਲਾਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਂ ਪ੍ਰਦੀਪਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਹੁਣ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੀ ਇਲਾਜ: ਗ੍ਰਹਣੀ ਚਿਤਰਕ ਦੀ ਕਸ਼ਾਯ ਤੇ ਪਿਸਟਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣੇ ਘੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਚਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਲਮਾ, ਸੋਜ, ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪਲੀਹਾ, ਦਰਦ ਤੇ ਬਵਾਸੀਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਸੈਨ੍ਧਵਞ੍ਚ ਵਿਡਙ੍ਗੌਦ੍ਭਿਦਮੇਵ ਚ । ਸਾਮੁਦ੍ਰੇਣ ਸਮਂ ਪਞ੍ਚਲਵਣਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਯੋਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਸੌਵਰਚਲ, ਸੈਂਧਵ, ਵਿਡੰਗ, ਉਦਭਿਦ ਤੇ ਸਾਮੁਦ੍ਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੰਜ ਲੂਣ ਇਸ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਭੇषਜਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਰਾਗ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਵੈ ਚਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹਰਮ੍ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਚ੍ਚਾਰ੍ਸ਼ਸੋਘ੍ਨਨ੍ਤੁ ਯਦ੍ਧਿ ਤਕ੍ਰਂ ਨਵੋਦ੍ਧृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਅਰਸ਼ ਦੀ ਦਵਾਈ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਓਪਰੇਸ਼ਨ, ਖਾਰ ਅਤੇ ਅੱਗ। ਨਵਾਂ ਮਥਿਆ ਹੋਇਆ ਛਾਸ਼ ਵੀ ਅਰਸ਼ ਲਈ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਗੁਡੂਟੀਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਯੁਕ੍ਤਾਮਭਯਾਂ ਘृਤਭਰ੍ਜਿਤਾਮ੍ । ਤ੍ਰਿਵृਦਰ੍ਸ਼ੋਵਿਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਭਕ੍ਸ਼ਯੇਦਮ੍ਲਲੋਣਿਕਾਮ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਗੁਡੂਚੀ, ਪੀਪਲੀ ਅਤੇ ਘੀ ਵਿੱਚ ਭੁੰਨੀ ਹੋਈ ਅਭਯਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਖੱਟੀ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਚੀਜ਼ ਖਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਸ਼ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਤਿਲੇਕ੍ਸ਼ੁਰਸਸਂਯੋਗਸ਼੍ਚਾਰ੍ਸ਼ਃ ਕੁष੍ਠ ਵਿਨਾਸ਼ਨਃ । ਪਞ੍ਚਕੋਲਂ ਸਮਰਿਚਂ ਸਤ੍ਰ੍ਯੂषਣਮਥਾਗ੍ਨਿਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਤਿਲ ਦਾ ਰਸ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣੀ ਚੀਜ਼ ਅਰਸ਼ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪੰਜ ਕੋਲ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਮਸਾਲਾ ਪਚਨ ਨੂੰ ਤੀਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹਰੀਤਕੀ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਾ ਨਾਗੇਰਣ ਗੁਡੇਨ ਵਾ । ਸੈਨ੍ਧਵੋਪਹਿਤਾ ਵਾਪਿ ਸਾਤਤ੍ਯੇਨਾਗ੍ਨਿਦੀਪਨੀ ॥ ੧,੧੭੦.

ਹਰੀਤਕੀ, ਜਾਂ ਅਦਰਕ ਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਖਾਣੀ, ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।