ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਕ੍ਸ਼ਜਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਕੇਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤਰ੍ਪਣਮ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਂ ਮਧੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾਤਲਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਅਰੰਡ ਦਾ ਤੇਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਦ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕृਮਿਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੇਹਤृष੍ਣਾਵਿषਾਮਹਮ੍ । ਇਕ੍ਸ਼ਵੋਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਬਲ੍ਯਾ ਵृष੍ਯਾਃ ਕਫਪ੍ਰਦਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੰਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਿਕ, ਦਮ, ਕਿਰਮੀ, ਉਲਟੀ, ਪਿਸਾਬ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਸ ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਫਾਣਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਤਵ੍ਰਿਂ ਸੁਰਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾ ਲਘੁਃ । ਖਣ੍ਡਂ ਵृष੍ਯਂ ਤਥਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਸृਕ੍ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੁੜ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਾ ਤੇ ਮੱਛੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੰਡ ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਚਿਕਣੀ, ਮਿੱਠੀ, ਰਕਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋ ਵਾਤਘ੍ਨਃ ਕਫਕृਦ੍ਗੁਡਃ । ਸ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਪਰਃ ਪਥ੍ਯਃ ਪੁਰਾਣੋऽਸृਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੁੜ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਗੁੜ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੈ ਤੇ ਰਕਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਿਪਿਤ੍ਤਹਰਾ ਵृष੍ਯਾ ਸਸ੍ਨੇਹਾ ਗਡਸ਼ਰ੍ਕਰਾ । ਸਰ੍ਵਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਮਦ੍ਯਮਮ੍ਲਤ੍ਵਾਤ੍ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਘੀ ਵਾਲੀ ਖੰਡ ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਡਲ ਉਮਰ ਦੀ ਖੰਡ, ਆਪਣੇ ਖੱਟੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਰਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਸ੍ਤਥਾ ਸੌਵੀਰਜਾਤਯਃ । ਪਾਚਨੋ ਦੀਪਨਃ ਪਥ੍ਯੋ ਮਣ੍ਡਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭृष੍ਟਤਣ੍ਡੁਲਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਕੇ ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੁੰਨੇ ਚਾਵਲਾਂ ਦੀ ਮੰਡ ਪਚਣਯੋਗ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨੀ ਲਘ੍ਵੀ ਪੇਯਾ ਵਸ੍ਤਿਵਿਸ਼ੋਧਨੀ । ਸਤਕ੍ਰਦਾਡਿਮਵ੍ਯੋषਾ ਸਗੁਡਾ ਮਧੁਪਿਪ੍ਪਲੀ ॥ ੧,੧੬੯.

ਪਤਲੀ ਮੰਡ ਹਲਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਤ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਤਕ੍ਰਦ, ਅਨਾਰ, ਪੀਪਲ, ਗੁੜ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਪੀਪਲੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਤੀਯਂ ਸੁਕृਤਾ ਪੇਯਾ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ । ਪਾਯਸਃ ਕਫਕृਦ੍ਬਲ੍ਯਃ ਕृਸ਼ਰਾ ਵਾਤਨਾਸ਼ਿਨੀ ॥ ੧,੧੬੯.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਈ ਪਤਲੀ ਮੰਡ ਖੰਘ, ਦਮ ਤੇ ਦਸਤ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਚਾਵਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਧੌਤਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰੁਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸੁਖੋष੍ਣੋ ਲਘੁਰੋਚਨਃ । ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲੇਹੈਃ ਸਾਧਿਤੋ ਬृਂਹਣੋਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਇਆ, ਛਾਣਿਆ ਤੇ ਚਿਕਣੀ ਚਾਵਲ, ਹਲਕਾ ਗਰਮ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੋ ਕੇ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਗੰਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਪਰ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਈषਦੁष੍ਣਸੇਵਨਾਚ੍ਚ ਲਘੁਃ ਸੂਪਃ ਸੁਸਾਧਿਤਃ । ਸ੍ਵਿਨ੍ਨ ਨਿष੍ਪੀਡਿਤਂ ਸ਼ਾਕਂ ਹਿਤਂ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸਂਸ੍ਕृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਹਲਕਾ ਗਰਮ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਇਆ ਸੂਪ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਬਲੇ ਤੇ ਦਬੇ ਹੋਏ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਚਿਕਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦਾਡਿਮਾਮਲਕੈਰ੍ਯੂषੋ ਵਹ੍ਨਿਕृਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਾ । ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਫਘ੍ਨੋ ਮਲਕੈਃ ਕृਤਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਅਨਾਰ ਤੇ ਆਂਵਲੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਸੂਪ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਇਹ ਕਫ਼, ਦਮ, ਖੰਘ ਤੇ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਯੂषਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯੋऽਨਿਲਾਪਹਃ । ਮੁਦ੍ਗਾਮਲਕਜੋ ਗ੍ਰਾਹੀ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਜੌ, ਬੇਰ ਤੇ ਕੁਲਥ ਦੇ ਸੂਪ ਗਲੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਗ ਤੇ ਆਂਵਲੇ ਦਾ ਸੂਪ ਪੇਟ ਨੂੰ ਬੰਨਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਗੁਡਂ ਦਧਿ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਸਕ੍ਤਵੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਵਾਤੁਲਾਃ । ਘृਤਪੂਰ੍ਣੋऽਗ੍ਨਿਕਾਰੀ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵृष੍ਯਾ ਗੁਰ੍ਵੋ ਚ ਸ਼ष੍ਕੁਲੀ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੁੜ ਵਾਲਾ ਦਹੀਂ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਕਤਵਾ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਘੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸ਼ਸ਼ਕੁਲੀ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬृਂਹਣਾਃ ਸਾਮਿषਾ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਪਿष੍ਟ ਕਾ ਗੁਖਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤੈਲਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਦृष੍ਟਿਘ੍ਨਾਸ੍ਤੋਯਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਜਰਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਾਸ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਕਾਈ ਹੋਈ ਪੀਠ ਦੀਆਂ ਗੁਖਾ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਕੀਆਂ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਤ੍ਯੁष੍ਣਾ ਮਣ੍ਡਕਾਃ ਪਥ੍ਯਾਃ ਸ਼ੀਤਲਾ ਗੁਖੋ ਮਤਾਃ । ਅਨੁਪਾਨਞ੍ਚ ਪਾਨੀਯਂ ਸ਼੍ਰਮਤृष੍ਣਾਦਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਮੰਡ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਠੰਡੀ ਗੁਖਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਥਕਾਵਟ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਨਾ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਕृਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੋਗਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਅਨੁष੍ਣਃ ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਠਾਭੋ ਵਿषਞ੍ਚੈਵ ਵਿਵਰ੍ਣਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਸਹੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਧਮ ਗਰਮ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਮੋਰ ਦੀ ਗਰਦਨ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ, ਰੰਗ ਉਡਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਸਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਭੋਕ੍ਤੁਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨੋਵ੍ਯਥਾ । ਆਘ੍ਰਾਣੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ਿਰੋਗਃ ਸ੍ਯਾਦਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਿषਗ੍ਵਰੈਃ । ਵੇਪਥੁਰ੍ਜृਮ੍ਭਣਾਦ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਸ੍ਯੈਤਤ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤੇਜ਼ ਸੁਗੰਧ, ਛੂਹਾ ਤੇ ਸਵਾਦ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਹਕੀਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੰਪਣ, ਜੰਭਾਈ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੦ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਜ੍ਵਰੋऽष੍ਟਧਾ ਪृਥਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਂਘਾਤਾਗਨ੍ਤੁਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕੋਸ਼ੀਰਚਨ੍ਦਨੋਦੀਚ੍ਯਨਾਗਰੈਃ । ਸ਼ृਤਸ਼ੀਤਂ ਜਲਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜ੍ਵਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੧੭੦.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬੁਖਾਰ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਕੁਝ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕੁਝ ਬਾਹਰਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ। ਪਿਆਸ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੂਸਤਾ, ਪਰਪਟਕ, ਉਸ਼ੀਰ, ਚੰਦਨ, ਉਡੀਚਿਆ ਤੇ ਨਾਗਰ ਨਾਲ ਉਬਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਾਗਰਂ ਦੇਵਕਾष੍ਠਞ੍ਚ ਧਾਨ੍ਯਾਕਂ ਬृਹਤੀਦ੍ਵਯਮ੍ । ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪਾਚਨਕਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਿਤਾਯ ਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਨਾਗਰ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਧਾਣਿਆ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁਖਾਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਆਰਗ੍ਵਧਾਭਯਾਮੁਸ੍ਤਾਤਿਕ੍ਤਾਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕਨਿਰ੍ਮਿਤਃ । ਕषਾਯਃ ਪਾਚਨਃ ਸਾਮੇ ਸਸ਼ੂਲੇ ਚ ਜ੍ਵਰੇਹਿਤਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਆਰਗਵਧ, ਅਭਯਾ, ਮੂਸਤਾ, ਤਿਕਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥਿਕਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਸ਼ਾਯ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ, ਅਜੀਰਨ ਤੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਮਧੂਕਸਾਰਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥਵਚੋषਣਕਣਾਃ ਸਮਾਃ । ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਪਿष੍ਟ੍ਵਾਮ੍ਭਸਾ ਨਸ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਪ੍ਰਬੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਮਧੂਕ, ਸਾਰਾ, ਸਿੰਧੂਤਥ, ਵਚ ਤੇ ਉਸ਼ਣ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੀਸ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਵृਦ੍ਵਿਸ਼ਾਲਾਤ੍ਰਿਫਲਾਕਟੁਕਾਰਗ੍ਵਧੈਃ ਕृਤਃ । ਸਕ੍ਸ਼ਾਰੋ ਭੇਦਨਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਪੇਯਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਕਟੁਕਾ ਤੇ ਆਰਗਵਧ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਸ਼ਾਯ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਾਰ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਬੁਖਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਹੌषਧਾਮृਤਾਮੁਸ੍ਤਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰਧਾਨ੍ਯਕੈਃ । ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਤृਤੀਯਕਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਯੋਜਿਤਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਮਹਾਔਸ਼ਧ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਮੂਸਤਾ, ਚੰਦਨ, ਉਸ਼ੀਰ ਤੇ ਧਾਣਿਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਸ਼ਾਯ, ਚੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਮਗਜਟਾਕਟ੍ਯਾਂ ਲੋਹਿਤੈਃ ਸਪ੍ਤਤਨ੍ਤੁਭਿਃ । ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਾਰੇ ਰਵੇਰ੍ਨੂਨਂ ਜ੍ਵਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਤृਤੀਯਕਮ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਲਾਲ ਧਾਗੇ ਲੈ ਕੇ, ਸਤ ਧਾਗੇ ਕਮਰ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਉਤ੍ਤਰੇ ਕੂਲੇ ਅਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤਾਪਸੋ ਮृਤਃ । ਤਸ੍ਮੈ ਤਿਲੋਦਕਂ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮੁਞ੍ਚਤ੍ਯੈਕਾਹਿਕੋ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰਲੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ-ਰਹਿਤ ਤਾਪਸ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਲ-ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਃ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਫਲਾਵਾਸਕਸ੍ਯ ਚ । ਮृਦ੍ਵੀਕਾਯਾ ਬਲਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾ ਜ੍ਵਰਚ੍ਛਿਦਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਗੁਡੂਚੀ, ਵਿਫਲਾ, ਵਾਸਕਾ, ਮ੍ਰਦਵੀਕਾ ਤੇ ਬਲਾ ਦੀ ਕਸ਼ਾਯ ਤੇ ਪਿਸਟਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਧਾਤ੍ਰੀਸ਼ਿਵਾਕਣਾਵਹ੍ਨਿਕ੍ਵਾਥਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤਕਃ । ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਹਰਣਮੌषਧਂ ਪ੍ਰਵਦਾਮ੍ਯਥ ॥ ੧,੧੭੦.

ਧਾਤਰੀ, ਸ਼ਿਵਾ, ਕਣਾ ਤੇ ਵਹਨੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਸ਼ਾਯ ਸਭ ਬੁਖਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਦਸਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਪृਸ਼੍ਰਿਪਰ੍ਣੋਬਲਾਵਿਲ੍ਵਨਾਗਰੋਤ੍ਪਲਧਾਨ੍ਯਕੈਃ । ਪਾਠੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਭੂਨਿਮ੍ਬਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕੈਃ ਸ਼ृਤਾਃ । ਜ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਮਮਤੀਸਾਰਂ ਸਜ੍ਵਰਂ ਸਮਹੌषਧਾਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਪ੍ਰਸ਼ਨਿਪਰਨੀ, ਬਲਾ, ਬਿਲਵਾ, ਨਾਗਰ, ਉਤਪਲਾ, ਧਾਣਿਆ, ਪਾਠਾ, ਇੰਦਰਯਵ, ਭੂਨਿੰਬ, ਮੂਸਤਾ ਤੇ ਪਰਪਟਕ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਸ਼ਾਯ, ਮਹਾ-ਔਸ਼ਧਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੇਜ਼ ਦਸਤ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਨਾਗਰਾਤਿਵਿषਾਮੁਸ੍ਤਭੂਨਿਮ੍ਬਾਮृਤਵਤ੍ਸਕੈਃ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਹਰਃ ਕ੍ਵਥਃ ਸਰ੍ਵਾਤੀਸਾਰਨਾਸ਼ਨਃ ॥ ੧,੧੭੦.

ਨਾਗਰ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਮੂਸਤਾ, ਭੂਨਿੰਬ ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਵਤਸਕਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਸ਼ਾਯ ਸਭ ਬੁਖਾਰਾਂ ਤੇ ਸਭ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਸਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।