ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਉष੍ਣਂ ਵਾਰਿ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਮੇਦੋऽਨਿਲਕਫਾਪਹਮ੍ । ਸ਼ृਤਂ ਸ਼ੀਤਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਮੁषਿਤਂ ਤਚ੍ਚ ਦੋषਲਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਚਰਬੀ, ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਬਲਿਆ ਪਾਣੀ ਠੰਡ ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੋਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਗ੍ਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁਰਸਾਯਨਮ੍ । ਗਵ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਤਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਮਾਹਿष੍ਵਹ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਚਿਕਣ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭੈਂਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਵੀ ਭਾਰੀ ਤੇ ਚਿਕਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਛਾਗਂ ਰਕ੍ਤਾਤਿਸਾਰਘ੍ਨਂ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕਫਾਪਹਮ੍ । ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਂ ਜੀਵਨਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚਨਾਵਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਖੂਨ ਵਾਲੀ ਦਸਤ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਪਰਂ ਵਾਤਹਰਂ ਵृष੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਕਰਂ ਦਧਿ । ਦੋषਘ੍ਨਂ ਮਨ੍ਥਜਾਤਨ੍ਤੁ ਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਦਹੀਂ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਤ ਤੇ ਕਫ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਠਾ ਤੇ ਛਾਸ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋऽਰ੍ਦਿਤਾਰ੍ਤਿਘ੍ਨਂ ਨਵਨੀਤਂ ਨਵੋਦ੍ਧृਤਮ੍ । ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਕਿਲਾਟਾਦ੍ਯਾ ਗੁਰਵਃ ਕੁष੍ਠਹੇਤਵਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਨਵੀਂ ਮੱਖਣ ਆਂਤਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪਾਈਲਸ ਤੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਮੱਖਣ ਤੇ ਉਸ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭਾਰੀ ਹਨ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਰਂ ਗ੍ਰਹਣੀਸ਼ੋਥਾਰ੍ਸ਼ਃ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਤੀਸਾਰਗੁਲ੍ਮਨੁਤ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਸ਼ਮਨਂ ਤਕ੍ਰਂ ਕਥਿਤਂ ਪੂਰ੍ਵਸੂਰਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਠਾ ਆਂਤਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਸੋਜ, ਪਾਈਲਸ, ਪੀਲੀਅ, ਦਸਤ, ਤੇ ਪੇਟ ਦੀ ਗਠ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵृष੍ਯਞ੍ਚ ਮਧੁਰਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਪਹਮ੍ । ਗਵ੍ਯਂ ਮੇਧ੍ਯਞ੍ਚ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਦੋषਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਘੀ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਵਾਤ, ਪਿਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ ਦਾ ਘੀ ਮਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਪਸ੍ਮਾਰਗਦੋਨ੍ਮਾਦਮੂਰ੍ਛਾਘ੍ਨਂ ਸਂਸ੍ਕृਤਙ੍ਘृਤਮ੍ । ਅਜਾਦੀਨਾਞ੍ਚ ਸਰ੍ਪੋषਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗੋਕ੍ਸ਼ੀਰਸਦ੍ਗੁਣੈਃ । ਕਫਵਾਤਹਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਮਿਵਿषਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਘੀ ਮਿਰਗੀ, ਜ਼ਹਿਰ, ਪਾਗਲਪਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਕਰੀ ਆਦਿ ਦਾ ਘੀ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵੋਦਰਕੁष੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੋਥਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਮੇਹਨੁਤ੍ । ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰਂ ਬਲ੍ਯਂ ਤੈਲਂ ਕਸ਼੍ਯਂ ਤਿਲੋਦ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਪੀਲੀਅ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੋਜ, ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪਾਈਲਸ, ਸੋਜ, ਪੇਟ ਦੀ ਗਠ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਰ੍षਪਂ ਕृਮਿਪਾਣ੍ਡੁਘ੍ਨਂ ਕਫਮੇਦੋऽਨਿਲਾਪਹਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ੌਮਂ ਤੈਲਮਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਹृਦ੍ਵਾਤਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸਰੋਂ ਕਿਰਮੀਆਂ ਤੇ ਪੀਲਾਪਣ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਫ਼, ਚਰਬੀ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਪੜੇ ਦਾ ਤੇਲ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਿੱਤ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਕ੍ਸ਼ਜਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਕੇਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤਰ੍ਪਣਮ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਂ ਮਧੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾਤਲਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਅਰੰਡ ਦਾ ਤੇਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਦ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕृਮਿਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੇਹਤृष੍ਣਾਵਿषਾਮਹਮ੍ । ਇਕ੍ਸ਼ਵੋਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਬਲ੍ਯਾ ਵृष੍ਯਾਃ ਕਫਪ੍ਰਦਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੰਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਿਕ, ਦਮ, ਕਿਰਮੀ, ਉਲਟੀ, ਪਿਸਾਬ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਸ ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਫਾਣਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਤਵ੍ਰਿਂ ਸੁਰਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾ ਲਘੁਃ । ਖਣ੍ਡਂ ਵृष੍ਯਂ ਤਥਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਸृਕ੍ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੁੜ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਾ ਤੇ ਮੱਛੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੰਡ ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਚਿਕਣੀ, ਮਿੱਠੀ, ਰਕਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋ ਵਾਤਘ੍ਨਃ ਕਫਕृਦ੍ਗੁਡਃ । ਸ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਪਰਃ ਪਥ੍ਯਃ ਪੁਰਾਣੋऽਸृਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੁੜ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਗੁੜ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੈ ਤੇ ਰਕਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਿਪਿਤ੍ਤਹਰਾ ਵृष੍ਯਾ ਸਸ੍ਨੇਹਾ ਗਡਸ਼ਰ੍ਕਰਾ । ਸਰ੍ਵਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਮਦ੍ਯਮਮ੍ਲਤ੍ਵਾਤ੍ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਘੀ ਵਾਲੀ ਖੰਡ ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਡਲ ਉਮਰ ਦੀ ਖੰਡ, ਆਪਣੇ ਖੱਟੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਰਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਸ੍ਤਥਾ ਸੌਵੀਰਜਾਤਯਃ । ਪਾਚਨੋ ਦੀਪਨਃ ਪਥ੍ਯੋ ਮਣ੍ਡਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭृष੍ਟਤਣ੍ਡੁਲਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਕੇ ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੁੰਨੇ ਚਾਵਲਾਂ ਦੀ ਮੰਡ ਪਚਣਯੋਗ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨੀ ਲਘ੍ਵੀ ਪੇਯਾ ਵਸ੍ਤਿਵਿਸ਼ੋਧਨੀ । ਸਤਕ੍ਰਦਾਡਿਮਵ੍ਯੋषਾ ਸਗੁਡਾ ਮਧੁਪਿਪ੍ਪਲੀ ॥ ੧,੧੬੯.

ਪਤਲੀ ਮੰਡ ਹਲਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਤ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਤਕ੍ਰਦ, ਅਨਾਰ, ਪੀਪਲ, ਗੁੜ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਪੀਪਲੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਤੀਯਂ ਸੁਕृਤਾ ਪੇਯਾ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ । ਪਾਯਸਃ ਕਫਕृਦ੍ਬਲ੍ਯਃ ਕृਸ਼ਰਾ ਵਾਤਨਾਸ਼ਿਨੀ ॥ ੧,੧੬੯.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਈ ਪਤਲੀ ਮੰਡ ਖੰਘ, ਦਮ ਤੇ ਦਸਤ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਚਾਵਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਧੌਤਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰੁਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸੁਖੋष੍ਣੋ ਲਘੁਰੋਚਨਃ । ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲੇਹੈਃ ਸਾਧਿਤੋ ਬृਂਹਣੋਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਇਆ, ਛਾਣਿਆ ਤੇ ਚਿਕਣੀ ਚਾਵਲ, ਹਲਕਾ ਗਰਮ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੋ ਕੇ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਗੰਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਪਰ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਈषਦੁष੍ਣਸੇਵਨਾਚ੍ਚ ਲਘੁਃ ਸੂਪਃ ਸੁਸਾਧਿਤਃ । ਸ੍ਵਿਨ੍ਨ ਨਿष੍ਪੀਡਿਤਂ ਸ਼ਾਕਂ ਹਿਤਂ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸਂਸ੍ਕृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਹਲਕਾ ਗਰਮ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਇਆ ਸੂਪ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਬਲੇ ਤੇ ਦਬੇ ਹੋਏ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਚਿਕਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦਾਡਿਮਾਮਲਕੈਰ੍ਯੂषੋ ਵਹ੍ਨਿਕृਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਾ । ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਫਘ੍ਨੋ ਮਲਕੈਃ ਕृਤਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਅਨਾਰ ਤੇ ਆਂਵਲੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਸੂਪ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਇਹ ਕਫ਼, ਦਮ, ਖੰਘ ਤੇ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਯੂषਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯੋऽਨਿਲਾਪਹਃ । ਮੁਦ੍ਗਾਮਲਕਜੋ ਗ੍ਰਾਹੀ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਜੌ, ਬੇਰ ਤੇ ਕੁਲਥ ਦੇ ਸੂਪ ਗਲੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਗ ਤੇ ਆਂਵਲੇ ਦਾ ਸੂਪ ਪੇਟ ਨੂੰ ਬੰਨਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਗੁਡਂ ਦਧਿ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਸਕ੍ਤਵੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਵਾਤੁਲਾਃ । ਘृਤਪੂਰ੍ਣੋऽਗ੍ਨਿਕਾਰੀ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵृष੍ਯਾ ਗੁਰ੍ਵੋ ਚ ਸ਼ष੍ਕੁਲੀ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੁੜ ਵਾਲਾ ਦਹੀਂ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਕਤਵਾ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਘੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸ਼ਸ਼ਕੁਲੀ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬृਂਹਣਾਃ ਸਾਮਿषਾ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਪਿष੍ਟ ਕਾ ਗੁਖਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤੈਲਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਦृष੍ਟਿਘ੍ਨਾਸ੍ਤੋਯਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਜਰਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਾਸ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਕਾਈ ਹੋਈ ਪੀਠ ਦੀਆਂ ਗੁਖਾ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਕੀਆਂ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਤ੍ਯੁष੍ਣਾ ਮਣ੍ਡਕਾਃ ਪਥ੍ਯਾਃ ਸ਼ੀਤਲਾ ਗੁਖੋ ਮਤਾਃ । ਅਨੁਪਾਨਞ੍ਚ ਪਾਨੀਯਂ ਸ਼੍ਰਮਤृष੍ਣਾਦਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਮੰਡ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਠੰਡੀ ਗੁਖਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਥਕਾਵਟ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਨਾ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਕृਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੋਗਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਅਨੁष੍ਣਃ ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਠਾਭੋ ਵਿषਞ੍ਚੈਵ ਵਿਵਰ੍ਣਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਸਹੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਧਮ ਗਰਮ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਮੋਰ ਦੀ ਗਰਦਨ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ, ਰੰਗ ਉਡਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਸਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਭੋਕ੍ਤੁਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨੋਵ੍ਯਥਾ । ਆਘ੍ਰਾਣੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ਿਰੋਗਃ ਸ੍ਯਾਦਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਿषਗ੍ਵਰੈਃ । ਵੇਪਥੁਰ੍ਜृਮ੍ਭਣਾਦ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਸ੍ਯੈਤਤ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤੇਜ਼ ਸੁਗੰਧ, ਛੂਹਾ ਤੇ ਸਵਾਦ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਹਕੀਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੰਪਣ, ਜੰਭਾਈ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੭੦ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਜ੍ਵਰੋऽष੍ਟਧਾ ਪृਥਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਂਘਾਤਾਗਨ੍ਤੁਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕੋਸ਼ੀਰਚਨ੍ਦਨੋਦੀਚ੍ਯਨਾਗਰੈਃ । ਸ਼ृਤਸ਼ੀਤਂ ਜਲਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜ੍ਵਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ॥ ੧,੧੭੦.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬੁਖਾਰ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਕੁਝ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕੁਝ ਬਾਹਰਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ। ਪਿਆਸ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੂਸਤਾ, ਪਰਪਟਕ, ਉਸ਼ੀਰ, ਚੰਦਨ, ਉਡੀਚਿਆ ਤੇ ਨਾਗਰ ਨਾਲ ਉਬਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਾਗਰਂ ਦੇਵਕਾष੍ਠਞ੍ਚ ਧਾਨ੍ਯਾਕਂ ਬृਹਤੀਦ੍ਵਯਮ੍ । ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪਾਚਨਕਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਿਤਾਯ ਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੭੦.

ਨਾਗਰ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਧਾਣਿਆ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁਖਾਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।